Opera (muziek)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Het interieur van operahuis La Fenice in Venetië in 1837
"Io non ho che una povera stanzetta" uit de tweede acte van de opera La bohème van Ruggero Leoncavallo (1897), gezongen door Enrico Caruso in 1911.

Opera (taalkundig ontstaan uit het meervoud van opus) is een vorm van muziektheater, waarbij een overwegend gezongen toneelstuk, in dichtmaten met orkestbegeleiding, wordt uitgebeeld. Opera is onderdeel van de Westerse klassieke muziekcultuur. Er zijn ook niet-Westerse vormen van muziektheater die vaak Opera genoemd worden, met een onderscheidend bijvoeglijk naamwoord ervoor, bijvoorbeeld de Chinese opera.

De vierhonderdjarige geschiedenis van de opera zoals we die heden ten dage kennen, vindt haar oorsprong in Florence. Eind 16de eeuw was hier een groep intellectuelen voornemens het klassieke drama zoals het in Oudheid bestond, nieuw leven in te blazen. Hun grote voorbeeld hierbij was Aristoteles, die in de vierde eeuw voor Christus over toneel en muziek had geschreven, alsof deze twee zaken dezelfde waren. Volgens Aristoteles was drama de imitatie van het leven, dat verlevendigd werd met zowel versiering als melodie. Op basis daarvan veronderstelden de Florentijnen dat het klassieke drama volledig gezongen moest zijn geweest. De eerste componist die een poging deed dit in de praktijk om te zetten, was Jacopo Peri (1561-1633), die hiervoor het Grieks mythologische drama Dafne aanwendde. Zijn werk Euridice (1600) dat daaruit voortkwam, werd daarmee de eerste opera.

Belangrijke latere operacomponisten waren onder andere Monteverdi, Händel, Rameau, Gluck, Mozart, Rossini, Bellini, Donizetti, Berlioz, Verdi, Wagner, Bizet, Richard Strauss, Puccini, Janáček en Britten.

Geschiedenis[bewerken]

De opera ontstond met de Italiaanse opera rond 1600. De eerste benamingen voor zangspelen waren:

  • Favola in musica (1607)
  • Dram(m)a per musica
  • Opera [in musica]

Voorloper van de opera is het liturgisch drama (dat na de kerkdienst gespeeld en gezongen werd), waarin een combinatie optrad van handeling, toneel, tekst en muziek. Hierin zijn te onderscheiden:

  • Het Intermedium (een tussenstuk tussen toneelaktes in) (1589: La Pelegrina). Zo kende men bij een toneelspel van 9 acten 8 intermedia van een kwartier, in totaal dus circa 2 uur muziek. Een voorstelling werd in lengte dus behoorlijk groot opgezet.
  • De Madrigaalkomedie. Een madrigaal uit de periode rond 1600 is een lied in de volkstaal zonder indeling in strofen. De madrigaalkomedie stamt uit circa 1600. Er zijn losse madrigaalkomedies bekend, maar ook series, die aansluiten en verband houden met elkaar en samen een verhaal vertellen. Komische elementen zijn hierin doorgaans vereist. Een voorbeeld van een madrigaalkomedie zonder echt komisch te zijn is het werk van Orazio Vecchi: 'L'Amphiparnasso', maar wat wel fraai illustreert hoe met muzikale middelen tekstuitbeelding plaatsvindt.
  • De Pseudomonodie (1 zangstem, met begeleiding van vier (strijk)instrumenten of 1 los instrument). De pseudomonodie komt voort uit het madrigaal, waarbij de begeleiding uit de zangstemmen is voortgekomen. Doel was de verstaanbaarheid te verhogen, door slechts 1 zangstem over te houden, en een eenvoudiger te volgen muzikale lijn.

Rond 1590 ontstond in Florence de "Camerata", een groep musici. Zij keken naar het Griekse toneeldrama, en gingen stappen zetten om de verstaanbaarheid te vergroten. Ze introduceren ook in plaats van 1 zangstem de koorzang. De onderwerpen werden ontleend aan de Griekse literatuurwereld. Voorbeelden: Cacchini en Peri.

De eerste opera's bestaan uit zangstem die ondersteund wordt door begeleiding. Ze werden 'recitatief' genoemd. De zangstem spreekt op muziektekst, met instrumentale begeleiding (tokkel- of toetsinstrument). Recitare betekent 'vertellen'. De zanger moest iets vertellen, en de begeleiding moest de zangstem volgen. Verstaanbaarheid (tekst) is meester van de muziek, en de muziek zelf is meer bijzaak: eenvoudig, sober. Vandaar dat de eerste opera's niet direct erg boeiend klinken.

Operagenres[bewerken]

  • Grand opéra - groots opgezet, met veel heroïek en nadruk op kostuum, decor en enscenering. Bekendste vertegenwoordiger: Meyerbeer.
  • Tragédie-Lyrique - Franse operavorm uit de 17e (Lully) en 18e (Rameau, Gluck) eeuw, gebaseerd op mythologische onderwerpen.
  • Opera buffa - Italiaanse, lichtere operavorm, met eigentijdse thematiek. Voorbeeld: Rossini's Il barbiere di Siviglia.
  • Opéra comique - 18e-eeuwse Franse operavorm. In de 19e eeuw: gesproken dialoogvorm (geen recitatieven), Carmen van Georges Bizet.
  • Opera semiseria - Italiaanse operavorm met elementen van de opera seria en de opera buffa.
  • Opera seria - Italiaanse operavorm met ernstig karakter, heroïsche of mythologische thema's. Aria's worden verbonden door recitatieven. Libretto's zijn in het Italiaans. Voorbeeld: de vroege Mozart-opera's.
  • Oratorium - Muziektechnisch is het oratorium precies als de opera samengesteld (met uitzondering van balletmuziek); het libretto behandelt echter doorgaans een meer of minder religieus gegeven, is althans ernstig van aard; hoewel vele oratoria zich voor toneelmatige dramatisering lenen, worden zij tegenwoordig steeds in concertvorm uitgevoerd.
  • Muziekdrama - Dramatische, groots aangezette opera's, 'Wagneriaans'. Voorbeeld: Wagners Tristan en Isolde.
  • Kamer-opera - Kleinschalige operavorm, voor klein orkest en slechts een klein aantal zangers.
  • Kinder-opera - is een operagenre, dat qua enscenering en opvoering afgestemd is op de belevingswereld van kinderen.
  • Ballet-opera - Franse combinatie van opera en ballet, met name 17e en 18e-eeuwse composities.
  • Ballade-opera - 'Meezing-opera', gemaakt op populaire melodieën, verbonden door gesproken teksten en dialogen. Voorbeeld: Brechts Dreigroschenoper.
  • Operette ('kleine opera') - is altijd vrolijk, muzikaal wat eenvoudiger, en is meestal voor of rond de vorige eeuwwisseling geschreven. Voorbeeld: Die lustige Witwe.
  • Musical - is modern, veelal Engelstalig (musical comedy) en heeft doorgaans het muzikale karakter van popmuziek. Voorbeeld: Jesus Christ Superstar. Wordt door de meesten niet echt als 'opera' beschouwd in een striktere definitie.
  • Pasticcio - is een Italiaans operagenre, dat letterlijk pastei betekent. Deze typische 18e-eeuwse operavorm, is samengesteld uit aria's, ensembles en instrumentale stukken, afkomstig van verschillende bestaande opera's, gecomponeerd door een of meerdere componisten.
  • Radio-opera - is een operagenre dat vanaf 1920 met de opkomst van de radio, speciaal hiervoor gecomponeerd werd.
  • Rockopera - Moderne opera op rockmuziek, vergelijkbaar met de musical. Voorbeeld: Tommy van The Who. Wordt door de meesten niet echt als 'opera' beschouwd in een striktere definitie.
  • Singspiel is een Duits opera-genre dat in de late achttiende en in het begin van de negentiende eeuw populair was.
  • Zarzuela is een Spaans operagenre, enigszins gelijkend op de Franse Opéra-comique en het Duitse Singspiel, en ontstond aan het begin van de 17e eeuw in Spanje.

Opera, operette en musical[bewerken]

Opera onderscheidt zich van musical en operette, die elk aan precies dezelfde definitie voldoen als in de introductie aangegeven, door een aantal nuances die niet altijd scherp kunnen worden afgebakend.

Opera's behandelen in tegenstelling tot operette en musical vaak tragische tot zeer tragische thema's, soms voor een modern publiek op het lachwekkende af (Verdi, Donizetti). Er bestaan echter ook komische opera's (Mozart, Rossini). In een opera wordt altijd alle tekst op muziek gezet. Die Zauberflöte en Die Entführung aus dem Serail van Mozart zijn dan ook in de strikte zin geen opera, maar een Singspiel. Bij opera worden de liederen aria's genoemd en in musicals songs. Tussen de aria's in wordt er recitatief gebruikt. In de andere vormen wordt de tekst tussen de liedjes op normale toon gesproken (in de oorspronkelijke versie van Carmen bijvoorbeeld).

In de praktijk komt het erop neer dat een bepaald werk bij algemene consensus tot de opera's wordt gerekend; indien niet dan is het een operette als het om min of meer klassiek klinkende muziek gaat, en anders een musical.

Zie ook[bewerken]