Nationaal-Socialistische Beweging

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

De Nationaal-Socialistische Beweging in Nederland (afgekort NSB) was een Nederlandse politieke partij die van 1931 tot 1945 heeft bestaan. De NSB was op nationaalsocialistische leest geschoeid en fungeerde ten tijde van de Tweede Wereldoorlog als collaboratiepartij.

Oprichting[bewerken]

Eerste nummer van Volk en Vaderland, 7 januari 1933.

De NSB had de juridische vorm van een stichting, in plaats van de voor politieke partijen gangbare verenigingsvorm. Op 14 december 1931 was de NSB weliswaar voor de eerste keer naar buiten getreden met een zogeheten oprichtingsvergadering in Utrecht, maar daaraan lag geen officiële handeling ten grondslag. Deze oprichtingsvergadering in 1931 was georganiseerd door de toekomstige leider Anton Mussert en Cees van Geelkerken. De NSB werd pas officieel in het leven geroepen op 4 november 1932, toen Mussert bij notariële akte de stichting 'Nationaal-Socialistische Beweging in Nederland' in het leven riep. De statuten van de stichting bepaalden dat het bestuur ervan werd gevormd door één persoon: Mussert zelf, onder de titel 'Algemeen Leider'. Deze bestuurder was weliswaar statutair verplicht een 'Algemene Raad' van minstens vijf personen te benoemen, maar deze raad had geen bevoegdheid. Diezelfde statuten bepaalden namelijk: alle besluiten neemt de Algemeen Leider, al of niet de Raad gehoord hebbende. Ook kon de Algemeen Leider de leden van de Raad naar believen ontslaan en benoemen. Om zich te onderscheiden van een 'klassieke' politieke partij in de Nederlandse parlementaire constitutionele monarchie, noemde zij zich consequent een beweging in plaats van een partij. Van meet af aan hanteerde de NSB het 'leidend beginsel', dat in vrijwel alle belangrijke publicaties werd afgedrukt:

Voor het zedelijk en lichamelijk welzijn van een volk is nodig een krachtig staatsbestuur, zelfrespect van de natie, tucht, orde, solidariteit van alle bevolkingsgroepen en het voorgaan van het algemeen (nationaal belang) boven het groepsbelang en van het groepsbelang boven het persoonlijk belang.
Musserts NSB-lidmaatschapskaart

De NSB was antiparlementair en autoritair en zij hechtte veel waarde aan een sterke leider. Pas later zou de partij, onder invloed van de ontwikkelingen in Duitsland onder leiding van Adolf Hitler, steeds verder radicaliseren, waarbij eveneens steeds frequenter antisemitische standpunten werden ingenomen. Het door Mussert geschreven Program was grotendeels een vertaling van dat van Hitlers NSDAP, maar rassenleer en antisemitisme ontbraken er vooralsnog in.
Het Program van de partij bevatte aanvankelijk hoofdzakelijk de in die tijd gangbare fascistische eisen:

  1. sterke regering;
  2. afschaffing van het individualistische kiesrecht;
  3. corporatieve sociaal-economische ordening;
  4. economie ten dienste van de volksgemeenschap;
  5. arbeidsplicht en sociale zekerheid;
  6. beperking van de vrijheid van drukpers.

Opkomst[bewerken]

NSB Landdag in 1935.

Na een jaar van zorgvuldige voorbereiding in kleine kring trad de NSB op 7 januari 1933 voor het eerst in de openbaarheid met een door 600 aanhangers bezochte 'Landdag' in Utrecht. Toen werd ook het partijweekblad Volk en Vaderland (met als hoofdredacteur de schrijver en uitgever George Kettmann) geïntroduceerd. Ook werd op de Utrechtse Mariaplaats voor het eerst gemarcheerd door de eerste formaties van de zwart-geüniformeerde Weerbaarheidsafdeling (WA). Een snelle groei nam zijn aanvang: van circa 1000 leden in januari 1933 naar 21.000 op 1 januari 1934, 33.000 op 1 januari 1935 en 52.000 op 1 januari 1936. Er werden ook enige duizenden leden ingeschreven in Nederlands-Indië (deze voor het merendeel vermogende leden vormden de belangrijkste groep financiers van de NSB).[1] Bij de Statenverkiezingen van 16 april 1935 boekte de NSB een sensationeel succes: 7,94% van de stemmen. De NSB kende onder meer sinds eind 1933 een eigen groet ('Hou Zee!', door Cees van Geelkerken gemunt), eigen aanspreektitels ('Leider' voor Mussert, 'kameraad' voor mannelijke en 'kameraadske' voor vrouwelijke leden), een jongerenbeweging (de Nationale Jeugdstorm), een studentenbeweging (de Nederlandsche Nationaal-Socialistische Studentenfederatie, later: Nationaal Socialistisch Studentenfront), een landbouwbeweging, een dagblad (Het Nationale Dagblad) en het eerder genoemde weekblad (Volk en Vaderland). De economische crisis en de onmacht van de parlementaire democratie om hier adequaat tegen op te treden, bliezen in die jaren overal in West-Europa het fascisme (en later zijn variant het nationaalsocialisme) de wind in de zeilen. In Nederland was de NSB echter de eerste en enige partij die daaruit massa-aanhang won. Redenen hiervoor waren:

  1. de goede reputatie van Mussert en zijn naaste medewerkers als 'degelijke' en kundige intellectuelen en academici;
  2. de hechte organisatorische opbouw van de NSB, die haar leden door middel van rangen, uniformen, symbolen, groet e.d. een 'elite'-bewustzijn gaf;
  3. Musserts politieke kleurloosheid, die hem in staat stelde vogels van diverse pluimage onder zijn leiding te verenigen;
  4. de 'legale' tactiek (de NSB streefde naar ongedeelde macht, maar slechts met wettige middelen).
Ontwikkeling ledental NSB
1 januari 1933 900
1 januari 1934 21.000
1 januari 1935 33.000
1 januari 1936 52.000
1 januari 1937 48.000
1 januari 1938 39.000
1 januari 1939 37.000
1 januari 1940 32.000
maart 1940 33.342
31 oktober 1941 90.788
31 maart 1943 99.353
30 september 1943 101.314

NSB-verbod[bewerken]

Vanaf eind 1933 was het NSB-lidmaatschap voor ambtenaren verboden; de Rooms-katholieke Kerk verbood haar leden vanaf 1935 het lidmaatschap, hoewel eerst in de oorlog excommunicatie zou volgen. De synode van de Gereformeerde Kerk verbood NSB-lidmaatschap in 1936, tezamen met dat van de Christelijk-Democratische Unie.

De NSB-aanhang[bewerken]

De NSB had vooral aanhangers onder de middenklasse: middenstanders, ambtenaren en kleine boeren. De NSB was vooral sterk in de regio's Drenthe[2] (met name Assen), Utrecht,[3] Noord-Holland[4] (met name Amsterdam, Bloemendaal, Zandvoort, Marken en Texel), de Achterhoek[5] (met name Winterswijk en omgeving,[6] Borculo en Ruurlo), 's-Gravenhage[5][6] en niet-bevindelijk gereformeerde delen van de Veluwe (met name Rozendaal), zowel vanwege de geringe kerkelijke binding daar alsook vanwege het succes van Landbouw en Maatschappij[7] in die gebieden. In de sterk verzuilde katholieke gebieden was de partij vaak zeer zwak vertegenwoordigd, met uitzondering van de oostelijke Mijnstreek in Zuid-Limburg waar randkerkelijke mijnarbeiders en arbeiders die in het naburige nationaalsocialistische Duitsland werkten, relatief vaak NSB stemden.[6][8] Ook beter gesitueerden (hoge officieren, ondernemers, vrije beroepen) waren echter lid van „de Beweging”. Nieuwe NSB-kiezers waren vooral voormalige aanhangers van de Liberale Staatspartij (LSP) alsook voormalig SDAP-electoraat.[6] De eigenlijke partijfunctionarissen kwamen daarentegen uit alle lagen, politieke en confessionele groepen in de Nederlandse bevolking.

Joden konden lid van de NSB worden en waren dat lange tijd ook,[9] in verarmde plaatsen waren geassimileerde joodse Nederlanders soms zelfs medeoprichters van de partij tijdens haar vroege jaren[10] — pas na het begin van de Tweede Wereldoorlog en met name Operatie Barbarossa werd aan alle „volle joden” en talrijke halfjoden officieel de toegang tot de NSB-organisatie en haar activiteiten verboden. Op het hoogtepunt van de jodenvervolging in de Tweede Wereldoorlog genoten in Doetinchem enkele joodse voormalige NSB'ers - tijdelijk - een voorkeursbehandeling gedurende hun internering.[11][12]

Afnemende aanhang van 1936 tot 1940[bewerken]

Vanaf eind 1935 begon de NSB-aanhang evenwel terug te lopen in de meeste gebieden. Het ledental was op 1 januari 1937 gedaald tot 48.000, daarna ging die daling in versneld tempo door (32.000 op 1 januari 1940). De Tweede Kamerverkiezingen van mei 1937 werden een echec: 4,22% van de stemmen, dus bijna een halvering ten opzichte van 1935. Bij de Statenverkiezingen van april 1939 daalde de NSB-aanhang verder tot 3,89%. Die teruggang kwam doordat de tegenstand van de zijde van de democratische partijen, van de vakbeweging en de kerken veel sterker werd, toen het fascisme een ernstig te nemen gevaar bleek. Ook de Nederlandse regering nam maatregelen: eind 1933 was het NSB-lidmaatschap voor ambtenaren al verboden en eind 1935 nam de regering-Colijn het initiatief tot een verbod van particuliere weerkorpsen (zie ook Uniformverbod). De NSB-leiding hief naar aanleiding hiervan de WA eigener beweging op. Hoofdoorzaak van de teruggang was echter de radicalisering die de beweging vanaf 1935 doormaakte en die vele sympathisanten van haar vervreemdde. Op ideologisch gebied werden de staatsabsolutistische denkbeelden van hegeliaanse filosofen (B. Wigersma, S.A. van Lunteren e.a.), die in de eerste jaren in de NSB de toon aangaven, vanaf 1935 verdrongen door de 'volkse' theorieën van 'bloed en bodem'. In zijn brochure De bronnen van het Nederlandsche nationaalsocialisme (herfst 1937) aanvaardde Mussert het racistische antisemitisme (in de dagelijkse propaganda van de NSB had een anti-joodse mentaliteit reeds tevoren een onderhuidse rol gespeeld). Tijdens de Tweede Wereldoorlog steeg het aantal leden tot ongeveer 100.000. De nieuwe leden - van wie velen in mei 1940 toetraden - werden door de oudgedienden van de partij vaak smalend als 'meikevers' betiteld.

Vlag van de NSB

Nog duidelijker voor het grote publiek was de radicalisering ten aanzien van de buitenlandse politiek. In oktober 1935 verklaarde Mussert zich solidair met Italië, dat het weerloze Ethiopië was binnengevallen, en sedertdien steunde de NSB de agressieve politiek van Hitler-Duitsland en Mussolini's Italië. Naarmate deze opstelling de NSB meer isoleerde, werd ook haar binnenlands-politieke optreden steeds tomelozer en vulgairder en haar tactiek steeds minder burgerlijk en 'legaal'. Een belangrijke rol speelde daarbij mr. M.M. Rost van Tonningen, protegé van de Duitse SS-leiding, die in augustus 1936 lid werd en direct hoofdredacteur werd van een nieuwe krant: Het Nationale Dagblad. In 1937 nam hij zitting in de Tweede Kamer (de NSB-Kamerleden werden overigens regelmatig tot de orde geroepen wegens verbaal en fysiek geweld). Rost van Tonningen (een felle nazi en antisemiet) stimuleerde niet alleen de radicalisatie, maar bracht ook interne verdeeldheid door met Duitse SS-steun tegen Musserts meer gematigde leiding te intrigeren. Bovendien was Rost van Tonningen als NSB-Kamerlid in 1939 met RKSP-Kamerleden Van der Putt en Ruijter in een vechtpartij in het parlement verwikkeld geraakt, na een poging tot interpellatie jegens minister Carel Goseling (RKSP) over de zaak-Oss gedurende het kabinet-Colijn IV; het felle antiklerikalisme en openlijke steun aan Hitler deden de electorale steun voor de NSB in alle katholieke gebieden nog verder dalen, terwijl de partij in katholieke streken en provincies reeds gemarginaliseerd en slechts minimaal vertegenwoordigd was.[13] Bovendien was het NSB-Kamerlid Rost van Tonningen voorafgaand aan het parlementair handgemeen door een RKSP-Kamerlid (Henk Ruijter) openlijk als „landverrader” betiteld, welke opmerking de kranten landelijk haalde.[13]

Politieke invloed[bewerken]

Eerste Kamerleden[bewerken]

Een overzicht van alle voormalige Eerste Kamerleden voor de NSB:

  1. Ernst von Bönninghausen
  2. Gerrit van Duyl
  3. Jacob Maarsingh
  4. Max de Marchant et d'Ansembourg
  5. Dirk Frans Pont
  6. Wilhelmus de Rijke
  7. Anton Johan van Vessem
1rightarrow blue.svg Lijst van Eerste Kamerleden voor de NSB

Tweede Kamerleden[bewerken]

Een overzicht van alle voormalige Tweede Kamerleden voor de NSB:

  1. Gerhardus Dieters
  2. Max de Marchant et d'Ansembourg
  3. Meinoud Rost van Tonningen
  4. Hendrik Jan Woudenberg
1rightarrow blue.svg Lijst van Tweede Kamerleden voor de NSB

Provinciale Staten[bewerken]

Een overzicht van de zetels die de NSB innam in de Provinciale Staten.

Provincie Zetels 1935 Zetels 1939
Drenthe 4 3
Friesland 1 0
Gelderland 5 2
Groningen 4 2
Limburg 5 2
Noord-Brabant 2 1
Noord-Holland 7 4
Overijssel 3 2
Utrecht 4 1
Zeeland 2 1
Zuid-Holland 7 3
Totaal 44 21

Tweede Wereldoorlog[bewerken]

Na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, bepleitte de NSB voor Nederland strikte neutraliteit. Haar sympathie stond geheel aan de Duitse kant: zij verwachtte als resultaat van de oorlog een 'nieuw Europa' op nationaalsocialistische grondslag onder Duitse hegemonie. Nederland zou daarin nog slechts een plaats kunnen vinden als het Mussert en de NSB aan de macht bracht. Tijdens de meidagen van 1940 werden ongeveer 10.000 NSB'ers gevangengezet. Hun bevrijding door de Duitsers versterkte hun neiging om met de bezetters samen te werken. Op de 'hagespraak' van 22 juni 1940 te Lunteren schaarde Mussert zich volledig aan de Duitse kant: voor hem en zijn aanhang was de oorlog met Duitsland afgelopen en had het Oranjehuis de troon verspeeld. Een jaar na de Duitse inval (1941) in Nederland werden alle politieke partijen behalve de NSB verboden.

Als bescherming tegens lynchpartijen bij een eventuele geallieerde invasie vroeg Mussert rond de jaarwisseling 1941-1942 aan Seyss-Inquart om uitreiking van wapens aan de NSB'ers. Deze voelde daar wel voor, maar Christiansen was tegen: hij was bang dat de NSB'ers zich bij zo'n inval tegen de Duitsers zouden keren om zich tegenover de geallieerden en de bevolking te rehabiliteren. Het werd vervolgens aan Hitler voorgelegd, die zich eveneens negatief ten aanzien van het idee opstelde. Het verzoek werd dus afgewezen.[14]

De NSB werkte openlijk samen met de bezetters en pleitte onder meer (vergeefs) bij de Duitse bezetter voor een samenvoeging van Nederland, België en Frans-Vlaanderen tot een Groot-Nederland binnen een Europese of Germaanse statenbond, welke natuurlijkerwijs onder hegemonie van het Duitse Rijk zou staan. Mussert en de zijnen kregen echter wel steeds meer invloed in de lagere overheid (veel burgemeesters waren NSB'ers van Mussert-strekking), maar zij kregen geen echte regeringsbevoegdheden. In werkelijkheid deelde Seyss-Inquart de lakens uit, en werd Mussert door Hitler nauwelijks serieus genomen.

Musserts politieke doel — de staatsmacht voor de NSB in een met België verenigd onafhankelijk Nederland als lid van een Germaanse of Europese statenbond — werd niet bereikt, al bepleitte hij zijn zaak hardnekkig bij Hitler. Op steun van het Nederlandse volk kon hij zich bij de Duitsers niet beroepen; integendeel, de NSB werd algemeen gehaat (zo leidden de anti-joodse acties van de heropgerichte WA indirect tot de Februaristaking van 1941). Bovendien werd zijn streven tegengewerkt door het op verduitsing gerichte Groot-Germaanse annexatiestreven van de SS, dat ook binnen de NSB ondersteuning vond bij Rost van Tonningen, alsmede bij de in september 1940 opgerichte Nederlandsche SS onder leiding van Henk Feldmeijer. Wel werd de NSB in december 1941 de enige toegelaten partij en kreeg Mussert een jaar later de (ere)titel Leider van het Nederlandse volk, maar werkelijke macht bracht dit niet met zich mee. Na mei 1943 kreeg de SS-richting onder de bezetters geheel de overhand en was de kans op een gematigder NSB-regering verkeken. De feitelijke rol van de NSB tijdens de bezetting was slechts die van hulptroep van de Duitsers. Vele NSB'ers aanvaardden gretig lagere en middelhoge bestuursfuncties (burgemeester, commissaris, secretaris-generaal, enz.). Duizenden van hen namen dienst bij de Waffen-SS, vooral aan het oostfront. Vanaf de zomer van 1943 waren veel mannelijke leden georganiseerd in de Landwacht, een paramilitaire zelfverdedigingsorganisatie, die de bezetters hielp de bevolking te 'beheersen', wat zich uitte in terreuracties tegen burgers.

Na Dolle Dinsdag pakten veel (kader)leden van de NSB hun biezen en vluchtten naar Duitsland, met name niet-gewapende mannen, vrouwen en kinderen, hoewel Mussert het deze mannen verboden had, Deze overhaaste vlucht bezorgde de NSB veel negatieve publiciteit en bracht haar geloofwaardigheid de genadeklap toe. Mussert installeerde daarom op 2 oktober 1944 een 'tijdelijke bijzondere rechtbank'. De drie rechters kregen de opdracht:

te onderzoeken en te beoordelen, welke leden der Beweging, die op 1 September jl. belangrijke vertrouwensposten innamen, zich in de maand September in positieve of negatieve zin hebben onderscheiden.

De Districtcommandeur van de Landwacht voor Overijssel, F.L. Rambonnet, werd benoemd tot leider van opsporing en vooronderzoek. Veel landelijke dagbladen namen het bericht uit Volk en Vaderland over, dat Mussert tien vooraanstaande NSB'ers, in afwachting van de beoordeeling van hun gedragingen in September jl., had geschorst. De lijst bevatte allemaal bekende namen als de graaf de Marchant et d'Ansembourg (gemachtigde voor Limburg), Ernst Voorhoeve (oud-propagandaleider), F.W. van Vloten (leider Nederlandsche Volksdienst) en L. ten Cate (hoofd van het afstammingsonderzoek en sibbekunde). Hen was het verboden het NSB-uniform met uitmonsteringsstukken te dragen en namens de NSB op te treden. Later zouden nog twaalf leden geschorst en vervolgd worden. Deze 22 waren echter slechts het topje van de ijsberg. Van de eerste tien werden overigens maar twee zaken afgerond. In vier gevallen waren de verdachten tevergeefs opgeroepen. Daarnaast werd één beklaagde, NSB-penningmeester F.W. van Bilderbeek, als gevolg van de tirade van Rambonnet tijdens de zitting, door een lid van Musserts lijfwacht, die kort daarvoor als getuige tijdens de zitting gehoord was, neergeschoten. In de chaos traden overigens nog steeds enkele nieuwe leden toe, die onder meer lege plaatsen bij politie en gemeenten wensten te bezetten en geloofden in een uiteindelijk keren van de krijgskansen door een compromisvrede met Engeland en de Verenigde Staten, om daarna gezamenlijk tegen de Sovjet-Unie te vechten. Het in Nederland achtergebleven deel van de NSB viel echter verder uiteen door onderlinge onenigheid (begin 1945 werden Rost van Tonningen en Van Geelkerken nog door Mussert geroyeerd). De rol van de NSB was totaal uitgespeeld en Mussert bracht de laatste weken van de oorlog zonder directe bestuurstaken door in Den Haag.

Repressie na de bevrijding[bewerken]

Na de Bevrijding van de Duitse bezetting in Nederland werd de NSB verboden en werden veel van haar leden wegens hulpverlening aan de vijand berecht. Mussert zelf werd ter dood veroordeeld en gefusilleerd, Van Geelkerken kreeg een levenslange gevangenisstraf opgelegd. Meinoud Rost van Tonningen kwam op 6 juni 1945 in de gevangenis van Scheveningen onder verdachte omstandigheden om het leven. Zodra een deel van Nederland bevrijd was, werden NSB'ers en anderen, verdacht van 'hulpverlening aan de vijand', gearresteerd door het Militair Gezag, de Binnenlandse Strijdkrachten (BS) en door onofficieel opererende groepjes burgers. Daarbij waren plundering van woonhuizen en diefstal van persoonlijke bezittingen van NSB'ers en met hen gelieerde burgers geen zeldzaamheid. De gearresteerden werden soms op straat geestelijk en lichamelijk mishandeld. Op grote schaal werden jonge en zelfs oudere vrouwen kaalgeschoren. Aangekomen in de vaak geïmproviseerde internerings- en bewakingskampen (scholen, fabrieken, loodsen, forten en kazernes) of in voormalige Duitse concentratiekampen (Vught, Amersfoort en Westerbork) verdwenen dikwijls fouilleringsgoederen (horloges, trouwringen, vulpennen, sieraden). Er konden in de eerste maanden van internering onder meer lichte tot zeer zware mishandeling,[15] moord, doodslag,[15] onthouding van medische zorg en voedsel en zelfs verkrachting op ruime schaal plaatsvinden. Door dwangarbeid in onder andere kamp Hooghalen raakten vele gevangenen uitgeput en stierven de hongerdood. De prominente NSB-politicus en jurist mr. dr. Wilhelmus de Rijke werd in een strafkamp in de Noordoostpolder in de zomer van 1945 dusdanig mishandeld door een bewaker, dat zijn been geamputeerd moest worden. In het politieke gevangenenkamp Westerbork nabij Hooghalen stierven voornamelijk in de herfst van 1945 talloze geïnterneerde zieken, kinderen en bejaarden door systematische ondervoeding en de onhygiënische omstandigheden.[16] In het bewaringskamp Harskamp werden in de laatste maanden van 1945 en in begin 1946 door de bewakers - willekeurig - talloze militaire collaborateurs, Duitse Wehrmachtssoldaten, Nederlandse krijgsgevangengemaakte Waffen-SS'ers, Landwacht- en tevens NSB-gevangenen door nachtelijk geweervuur in hun slaap vermoord.[17] Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 bleef het voormalige doorgangskamp Westerbork als straf- en bewaringskamp voor NSB'ers, oud-Waffen-SS-vrijwilligers en andere politieke delinquenten in gebruik. Tot 1946 werden daarbij naast NBS-verzetslieden ook de in Westerbork tot de bevrijding achtergebleven joodse voormalige gevangenen ingezet. De latere PvdA-politicus en joodse oud-gevangene Ed van Thijn verklaarde over deze tijd dat hij als tienjarige bij bewaking van verhongerende politieke gevangenen meegeholpen had: ‘Ik moest met de NSB’ers het bos in, hout sprokkelen. Deze mensen bewogen zich voort als schimmen, in ieder geval in mijn herinnering, en smeekten me om eten. Daar ging ik niet op in. Ik had dan wel een stok, maar ze hadden me makkelijk kunnen overmeesteren. Ze hebben het niet gedaan. Ik denk dat ik ze de baas kon. Ze waren zó verzwakt. Ze hadden alleen maar primaire levensbehoeften, uitgeteerd van de honger. Het was een absurde situatie.’[18] Eind september 2012 werden de overblijfselen van om het leven gekomen geïnterneerde NSB'ers en SS'ers gevonden in een 'vergeten' massagraf in een bos nabij het toenmalige politieke gevangenenkamp Westerbork.[19]

De overheid maakte pas begin 1946 een einde aan de misstanden, maar er was toen al veel kwaad geschied dat haar door geestelijken en door enkele schaarse persberichten was gemeld. In Kamp Erica bij Ommen kwamen van 1945 tot de zomer van 1946 honderden politieke delinquenten, onder wie NSB-kinderen, om het leven door onbehandelde tyfus. Slechts een zeer klein deel van de daders van misdrijven tegen NSB'ers werd gestraft. In totaal werden rond de 150.000 mensen geïnterneerd en werden ruim 450.000 collaboratiedossiers aangelegd tijdens deze bijzondere rechtspleging. Van pogingen om de NSB clandestien voort te zetten is nauwelijks sprake geweest: de NSB verdween roemloos uit de Nederlandse politiek. Wel bleven (voormalige) NSB-leden en hun kinderen vaak meer dan een generatie lang besmet met het NSB-stigma wat bij velen psychische problemen veroorzaakte en sociale trauma's en categorische uitsluiting tot gevolg had. Kleine pesterijen duurden tot wel tientallen jaren lang na 1945 voort.[20] De weduwe Rost van Tonningen bleef niettemin tot haar dood in 2007 publiekelijk vasthouden aan het nationaalsocialisme, hetgeen haar de bijnaam de 'zwarte weduwe' opleverde.

Onteigening[bewerken]

Naast plundering van privé-bezit van NSB'ers (en dat van andere vermeende collaborateurs) in de weken onmiddellijk rond de bevrijding, kwam het ook tot jarenlange officiële onteigening van NSB-bezittingen. Dit betrof alle roerend alsook onroerend goed van de inmiddels verboden politieke partij zelf, waaronder het Veluwse landgoed De Goudsberg nabij Lunteren (Gelderland), NSB-instellingen waaronder bijvoorbeeld NSB-kindertehuizen (villa Westerhelling te Nijmegen), maar ook alle Jeugdstorm-kaderscholen (onder andere te Ommen, Wijk aan Zee, Zandvoort). Maar ook particulier eigendom werd niet gespaard. Tot 1952 onteigende de Nederlandse Staat zeer vele particuliere bezittingen, met name particuliere onroerende goederen, van zowel NSB-leden als prominente NSB-politici, telkens vrijwel zonder enige vorm van schadeloosstelling.[21] Zo kwam de gemeente Enschede in Overijssel door punitieve onteigening van het omvangrijke particuliere landgoed Drienerloo in het bezit van het gebied, waarop vanaf 1 december 1961 de Technische Hogeschool Twente (thans Universiteit Twente) opgericht werd.[22] Het landgoed Drienerloo, waartoe grote pachtboerderijen behoorden, was gelegen rond de rijksstraatweg tussen Hengelo en Enschede. Het landgoed was privé- en familiebezit van de overleden jurist, NSB-politicus en agrariër mr. dr. G. A. Lasonder (1882-1944). De NSB-activiteiten van Lasonder waren voor de rijksoverheid de directe rechtvaardigingsgrond voor de onteigening van zijn onroerende goederen (naast het landgoed werden door de BS en de staat ook panden in Enschede-Centrum geconfisqueerd en onteigend).[23]

Kritiek[bewerken]

Hoewel een groot deel van de bevolking leek in te stemmen met de onteigening en andere vormen van economische repressie, stak er uit een kleine bevlogen kring harde kritiek op. De nuntius Paolo Giobbe, Paus Pius XII en de diplomatie van de Heilige Stoel, een klein deel van de Nederlandse Rooms-katholieke geestelijkheid onder wie kardinaal De Jong van Utrecht, predikanten van de Gereformeerde Kerken in Nederland alsook industriëlen zoals Jan Herman van Heek wezen de grootschalige onteigening en de gewelddadige uitwassen van de repressie publiekelijk af. De Portugees-Joodse Nederlandse journalist en oud-geheim agent Leo Rodrigues Lopes klaagde in de jaren 1947-1948 de politieke gevangenenkampen en de Nederlandse regering aan. Volgens zijn Witboek waren de cipiers in die naoorlogse kampen moordenaars en de commandanten dieven, terwijl veel geïnterneerden volstrekt onschuldig waren. De politieke gevangenenkampen van 1945 tot 1948 zouden volgens de joodse journalist Rodrigues Lopes evenals de nazi-concentratiekampen "dodenakkers" met daarin onschuldige repressie-slachtoffers kennen die vergelijkbaar zouden zijn met de dodenakkers in Duitse concentratiekampen.[24] In het verkiezingsprogramma voor zijn Groep Lopes eiste de journalist (later actief voor de Middenstandspartij) van het kabinet-Schermerhorn-Drees en de staat excuses en verzoening voor de slachtoffers van de naoorlogse repressie ter herstel van de rechtszekerheid.[25] Een kleine minderheid van voormalige, voornamelijk kerkelijk betrokken, verzetslieden namen in enkele gevallen zelfs de verdediging van de eigendomsrechten van familieleden van NSB'ers op zich en beriepen zich op barmhartigheid. Zo verdedigde dominee Leendert Overduin (predikant der Gereformeerde Kerken in Hersteld Verband), de verzetsman van het onderduiksysteem voor vele honderden Enschedese joden, na de bevrijding de Duits-Nederlandse NSB-weduwe Anne Christine Lasonder-Bauer bij de Nederlandse justitie en in de pers tot 1969.[23] De misstanden en martelingen van NSB-leden en hun gezinsleden in het politieke detentiekamp Vught werden door de jezuïet Jan van Kilsdonk, en later door de bisschoppenconferentie, bekritiseerd. Pas na jaren werden de donkere kanten van de repressie in bredere kring belicht.

Belangrijke personen[bewerken]

F.W. van Bilderbeek prof. dr. T. Goedewaagen S.L.A. Plekker
Stien van Bilderbeek J.W. baron Van Haersolte van Haerst D.F. Pont
jhr. D. de Blocq van Scheltinga A.J.W. Harloff mr. H. Reydon
Max Blokzijl ir. C.J. Huygen W. de Rijke
jhr. mr. E.J.B.M. von Bönninghausen P.G. de Jager Meezenbroek Evert Roskam
J.A. Boreel de Mauregnault D. Jousovec mr. M.M. Rost van Tonningen
mr. J.H. Carp M. Kardoes J.W. de Ruiter
Gerhardus Dieters George Kettmann ir. W.L.Z. van der Vegte
ds. G. van Duyl W.O.A. Koster mr. A.J. van Vessem
F.E. Farwerck Jb. Maarsingh G.F. Vlekke
Henk Feldmeijer M.V.E.H.J.M. Graaf de Marchant et d'Ansembourg F.W. van Vloten
Cornelis van Geelkerken ir. F.E. Müller Hendrik Jan Woudenberg
prof. mr. dr. R. van Genechten H.W. Müller-Lehning mr. A. Zondervan
ir. A.A. Mussert

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen
  • De NSB: ontstaan en opkomst van de Nationaal-Socialistische Beweging, 1931-1935 / Robin te Slaa & Edwin Klijn. - [Amsterdam]: Boom, cop. 2009. - 939 p., [16] p. pl.: ill.; 24 cm. Met lit. opg., reg. ISBN 90-8506-813-4. ISBN 978-90-8506-813-6
  • Bart van der Boom, Kees van Geelkerken, de rechterhand van Mussert. Veen Uitgevers, Utrecht/Antwerpen, 1990. ISBN 90-204-1897-1.
  • R. Havenaar, De NSB tussen nationalisme en 'volkse' solidariteit: de vooroorlogse ideologie van de Nationaal-Socialistische Beweging in Nederland. Staatsuitgeverij, 's-Gravenhage, 1983. ISBN 90-12-04386-7.
  • Ronald Havenaar, Anton Mussert, verrader voor het vaderland, een biografische schets. 2e aangevulde druk. Kruseman, Den Haag, 1984. ISBN 90-233-0539-6.
  • A.A. de Jonge, Crisis en critiek der democratie: anti-democratische stromingen en de daarin levende denkbeelden over de staat in Nederland tussen de wereldoorlogen. Van Gorcum & Comp. N.V., Assen, 1968. 2e druk, met gewijzigde inleiding, 1982. ISBN 90-6194-343-4.
  • A.A. de Jonge, Het nationaalsocialisme in Nederland: voorgeschiedenis, ontstaan en ontwikkeling. Kruseman, Den Haag, 1968.
  • J.M. Karsten, Distinctieven der Beweging: een geïllustreerd overzicht met distinctieven der Nationaal-Socialistische Beweging 1931-1945. ProMil, Lunteren, 2006. ISBN 90-810654-1-6.
  • G.A. Kooy, Het echec van een 'volkse' beweging: nazificatie en denazificatie in Nederland 1931-1945. Uitgeverij Van Gorcum, Assen, 1964.
  • Jan Meyers, Mussert, een politiek leven. 2e geheel herziene en uitgebreide druk. Aspekt, Soesterberg, 2005. ISBN 90-295-3113-4.
  • Nationaal-Socialistisch jaarboek 1942, verantwoordelijk opsteller Jan de Haas. Nenasu, Utrecht, 1941.
  • De zwarte kameraden, een geïllustreerde geschiedenis van de NSB, onder redactie van J. Zwaan. Van Holkema & Warendorf, Weesp, 1984. ISBN 90-269-6510-9.
  • Gerard Groeneveld, Anton Mussert. Nagelaten bekentenissen. Verantwoording en celbrieven van de NSB-leider. Vantilt, Nijmegen, 2005. ISBN 90-77503-38-2.
  • Henk Eefting, De Bijzondere Rechtspleging 1944-1952. Rampzalige gevolgen voor politieke delinquenten en collaborateurs. Aspekt, Soesterberg, 2007. ISBN 90-5911-528-7.
  • L.A. Rodrigues Lopes, Witboek betreffende het gebeurde in Nederlandse internerings- en bewakingskampen na de bevrijding. Amsterdam: Nieuwe Post 1948, 79 p.

Referenties

  1. NSB-Documentatie, Hagespraak. Indische Nederlanders
  2. NSB-Documentatie, Hagespraak. Provincie Drenthe 11,19% t.o. 7,94% landelijk gemiddeld - Statenverkiezingen 1935
  3. 9,5% Utrecht, tegenover 7,94% landelijk. Provincie Utrecht
  4. Ibidem, 9,64% NSB, 1935 PS verk
  5. a b Zonneke Matthée, 5 juli 2008, Oproep in: De Gelderlander. Blog NSB-vrouwen
  6. a b c d E. Beekink (2003). Nederland in verandering: maatschappelijke veranderingen in kaart gebracht. Antwerpen: Maklu, p. 134-35.
  7. H. Gras (2000). Geschiedenis van Assen, p. 286
  8. NSB-Documentatie, Hagespraak. Provincie Limburg 11,69% tegenover 7,94% landelijk gemiddeld - Statenverkiezingen 1935
  9. NSB-Documentatie, Hagespraak.
    "Zo kon het verkeren dat bij aanvang van de partij, die zich uit afkeer van het partijwezen ‘beweging’ noemde, ook leden met Joodse achtergrond werden aangenomen. Vele N.S.B.-ers waren erg oranjegezind, dit ter onderstreping van hun liefde voor het Vaderland. Echter gezien de ontwikkeling van de beweging in jaren die daarop zouden volgen, is deze ‘liefde’ enigszins gechargeerd te noemen."
  10. Ch. van der Heijden (2006). Joodse NSB'ers. De vergeten geschiedenis van Villa Bouchina in Doetinchem Utrecht: Begijnkade 18 Uitgevers.
  11. Ch. van der Heijden (2006). Ibidem
  12. Joodse NSB'ers & Villa Bouchina, go2war2.nl
    Mussert zei “dat het nationaalsocialisme in Nederland niet antisemitisch behoeft te zijn of te worden, omdat hier in Nederland Joden zijn die met hun geheele hart het welzijn van de Nederlandsche natie zijn toegedaan, omdat zij daarmede één onverbrekelijk geheel uitmaken en in de toekomst willen blijven uitmaken.”
  13. a b H. Hiemstra (2011). Vechten in de Tweede Kamer door de Zaak-Oss.
  14. L. de Jong, Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, deel 5: maart '41 - juli '42, tweede helft. Staatsuitgeverij, 's-Gravenhage, 1974, p. 917.
  15. a b Henk Eefting, De Bijzondere Rechtspleging 1944-1952. Rampzalige gevolgen voor politieke delinquenten en collaborateurs (Soesterberg 2007), p. 309-311.
  16. Henk Eefting, De Bijzondere Rechtspleging 1944-1952. Rampzalige gevolgen voor politieke delinquenten en collaborateurs (Soesterberg 2007), p. 309-315.
  17. H.W. van der Vaart Smit (1976, heruitg. orig. 1949). Kamptoestanden 1944/45-1948, p. 20-45
    Eefting 2007, p. 310
    Kamptoestanden. NPS. Uitzending De Oorlog
  18. De Zomer van 1945, Kamp Westerbork Herinneringssite, 2012
  19. RTV Drenthe, Stoffelijke Resten NSB'ers gevonden, 21 9 2012.
    'Resten NSB'ers en SS'ers op vergeten begraafplaats Westerbork', 21 sept. 2012, Trouw
  20. Jenneke: "Ik zag mijn vader niet als fout", 21 januari 2009, Open Archief
  21. Henk Eefting, De Bijzondere Rechtspleging 1944-1952. Rampzalige gevolgen voor politieke delinquenten en collaborateurs. (Soesterberg 2007), p. 17-19.
  22. Enschede Stad. Info Universiteit.
  23. a b Wie is Wie in Overijssel?
  24. L.A. Rodrigues Lopes (1948). Witboek betreffende het gebeurde in Nederlandse internerings- en bewakingskampen na de bevrijding. Amsterdam: Nieuwe Post, p. 3, totaal 79 p.
  25. Lopes 1948, p. 79