Kamp Amersfoort

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Kamp Amersfoort
Kamp Amersfoort
Kamp Amersfoort
Ingebruikname 18 augustus 1941
Bevrijding 19 april 1945
Locatie Amersfoort
Verantwoordelijk land Nazi-Duitsland
Coördinaten 52° 8′ NB, 05° 22′ OL
Beheerder SS
SD
Gevangenen 35.000[1]
Dodental 650
Kamp Amersfoort
Kamp Amersfoort

Kamp Amersfoort (Polizeiliches Durchgangslager Amersfoort; PDA) was in de Tweede Wereldoorlog een van de concentratiekampen in Nederland.

Voor de oorlog[bewerken]

Het kamp, gelegen in Leusden aan de zuidrand van Amersfoort, werd in 1939 in gebruik genomen als kazernecomplex voor Nederlandse gemobiliseerde militairen, die werden ingezet bij de aanleg en verbetering van de Grebbelinie, en de verdedigingswerken rond Amersfoort.

Durchgangslager[bewerken]

Vanaf 1941 deed het voor de Duitse bezetters dienst als Polizeiliches Durchgangslager & Erweitertes Polizeigefängnis (kortweg: Polizeiliches Durchgangslager Amersfoort (PDA)). Het was een transit-kamp voor uitzending naar Duitsland, maar het voldeed zeker ook aan de criteria voor werkkamp of strafkamp. Op 18 augustus 1941 kwamen de eerste gevangenen, een groep van bijna 200 communisten, uit kamp Schoorl. Het waren overigens niet alleen politieke tegenstanders van het naziregime die gedurende de oorlogsjaren in het PDL terechtkwamen. De grootste groep bestond uit opgepakte onderduikers, meestal jongens en mannen die aan de Arbeitseinsatz hadden willen ontkomen en nu in Amersfoort werden 'voorbereid' op tewerkstelling in Duitsland. Ook mensen die zich aan economische vergrijpen hadden schuldig gemaakt, zoals zwarthandelaren en sluikslachters, kwamen in het kamp terecht.

Het kamp stond onder commando van SS-Obersturmführer Walter Heinrich. Andere bewakers uit het kamp waren onder meer Johann Friedrich Stöver, Karl Peter Berg, Joseph Kotälla, Willy Engbrocks, Willem van der Neut, Berend Johan Westerveld, Max Ritter en Wilhelm Hoybrock.

Amersfoort was een berucht kamp. Kampbeulen als de SS'er Kotälla maakten er de dienst uit, en werden door niets in hun wreedheid beperkt. Er bestond verder het gebruikelijke systeem van kapo's - gevangenen die leiding gaven aan andere gevangenen, maar vaak wreed optraden. De gevangenen moesten vaak zwaar werk verrichten, zoals het zogenaamde 'boscommando': het rooien en hakken van bomen. De verstrekte voeding was onvoldoende om daaruit de nodige energie voor zulk werk te halen.

Bevolking[bewerken]

In het kamp verbleven in de jaren 1941-1945 ruim 35.000 gevangenen. Daarvan werden ca. 14.000 doorgestuurd naar (meestal Duitse) werkkampen, en werden ca. 5.000 overgebracht naar andere kampen. Ruim 15.000 gevangenen zijn vrijgelaten, gevlucht, geëxecuteerd of van ontberingen omgekomen. In totaal overleden 650 mensen door Duits én Nederlands geweld.

Onder de gevangenen waren onder anderen:


In 1943 werd de bevolking van het kamp nagenoeg geheel overgebracht naar Kamp Vught. Dit om een verbouwing en vergroting van kamp Amersfoort mogelijk te maken.

Leiding[bewerken]

Het kamp viel onder de verantwoordelijkheid van Wilhelm Harster, de 2de man onder generaal Rauter. In het kamp werkten onder meer:

Sovjet-krijgsgevangenen[bewerken]

In 1942 zijn er 101 Sovjet-krijgsgevangenen op een gruwelijke wijze om het leven gekomen. Deze krijgsgevangenen kwamen uit de Centraal Aziatische regio. Ze werden naar Nederland gehaald om te laten zien hoe 'inferieur' deze communistische Untermenschen wel niet waren. Ze wekten echter alleen medelijden op. In het kamp werden zij uitgehongerd en moesten keihard werken. Op een dag kregen ze onder aanschouwing van buitenstaanders stukken brood toegeworpen in de hoop dat ze er om zouden vechten en zo een indruk van wilde Untermenschen zouden maken. De soldaten verzamelden het voedsel echter en verdeelden het rustig. Ze werden in het kamp op een beestachtige wijze mishandeld, waarbij 23 doden vielen, waarna de rest in april 1942 gefusilleerd werd.

Nederlandse slachtoffers[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Slachtoffers kamp Amersfoort voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Er zijn in Kamp Amersfoort minstens 468 Nederlanders en Nederlandse ingezetenen om het leven gekomen. Zij werden gefusilleerd of kwamen door mishandelingen of ontberingen om het leven. In totaal stierven er 650 mensen door Duits geweld in Kamp Amersfoort.

Op 19 januari 1945 werden 120 Amsterdamse politiebeambten naar Kamp Amersfoort afgevoerd. De politiemensen waren in de nacht van 18 en 19 januari 1945 door de Duitsers gearresteerd omdat er bewust geen resultaten werden geboekt bij de aanslag met springstoffen in de voormalige Spieghelschool aan de Marnixstraat dicht bij het Hoofdbureau van de Politie. Het gebouw was door de bezetters in gebruik als meldingsbureau en administratie van de Arbeidsinzet in Duitsland. Na een korte periode werden de dienders op transport gesteld naar het opleidingskamp "Schalkhaar" voor de Hollandse SS. Op 10 februari 1945 werden ze in 4 groepen verdeeld en naar Duitsland getransporteerd.

Represailles[bewerken]

16 mei 1944[bewerken]

Bij een razzia aan weerszijde van de Merwede werden honderden jonge mannen opgepakt en weggevoerd. Zij werden de Merwedegijzelaars genoemd. Dit was een wraakactie wegens een aanslag op Nederlandse Landwachters in de voorgaande week.

8 maart 1945[bewerken]

Op 8 maart 1945 vond de grootste massafusillade uit de oorlogsjaren in Nederland plaats, als represaillemaatregelen na een mislukte (en onbedoelde) aanslag op Rauter. Landelijk werden honderden gevangen doodgeschoten. In Kamp Amersfoort werden 49 Todeskandidaten aan het einde van de schietbaan geëxecuteerd. Deze executie is na afloop van de oorlog door Kotälla beschreven.[2]

Na de oorlog[bewerken]

Op 19 april 1945 werd het kamp door SS-Brigadeführer en Generalmajor der Polizei Schöngarth (als waarnemer van Rauter) overgedragen aan Loes van Overeem van het Rode Kruis. Er waren toen nog een kleine 500 gevangenen in het kamp. Op 5 mei 1945 werden de overlevenden voorzien van een Rode Kruis-paspoort, en mochten zij het kamp verlaten. Daarna werden NSB-ers, collaborateurs en enkele SS'ers geïnterneerd in het Bewarings- en verblijfskamp Laan 1914, zoals het toen werd omgedoopt.

Op 12 augustus 1946 werd het kamp overgedragen aan het Departement van Oorlog, om weer als legerkamp in gebruik te worden genomen.

Nationaal Monument[bewerken]

De totstandkoming van het huidig monument kostte veel moeite. In 1995 werd de huidige gedenkplaats aangelegd. Sinds 2000 is het kamp een officieel nationaal monument dat door de regering gefinancierd wordt. Het voormalige terrein van het kamp is voor het grootste deel sinds de jaren 80 weer bij de overheid in gebruik als politieopleidingsinstituut, een situatie die nog wel tot felle kritiek heeft geleid omdat veel politiemensen tijdens de oorlog zwaar collaboreerden met de Duitsers. Vanuit het kamp is het instituut anno 2010 volledig te zien.

Op 28 maart 2000 werd de Stichting Nationaal Monument Kamp Amersfoort (SNMKA) opgericht. Het initiatief was afkomstig van oud-gevangene Gerrit Kleinveld en vertegenwoordiger van de tweede generatie Cees Biezeveld, ondersteund door de eerste voorzitter, ir M. van Hoogevest.

De stichting heeft als doel:

  • het terrein van het voormalig Kamp Amersfoort (het PDA) handhaven voor de herinnering, herdenking en bezinning,
  • het in stand houden van de herinnering aan alle gevangenen, in wisselwerking met de buitenwereld.
  • informeren over de historische en actuele betekenis van het voormalige kamp.

Op het kampterrein werd na de oorlog vrijwel alles gesloopt dat nog van het kamp over was, de laatste barak in 1975. Eind jaren 80 ontstond een gedenkplaats die vanaf juli 2001 tot april 2002 zijn definitieve vorm kreeg, maar op ongeveer een tiende van het terrein van het oorspronkelijke kamp. Er is een ontvangstgebouw opgericht met daarin een permanente expositie. Eén 'bunker' (stenen gevangenis) uit de oorlog staat er nog, evenals één wachttoren. Een aantal andere overblijfselen zoals de kampklok, enkele monumenten en reconstructies zijn hier nadien geplaatst. Aan de overkant van de weg is gelegen de schietbaan, waar veel executies plaatsvonden en die door gevangene gegraven is. Aan het eind staat daar nu het standbeeld 'De stenen man'. Deze schietbaan is 24 uur per dag, het gehele jaar, geopend.

Daar worden op de jaarlijkse herdenking van de bevrijding van het kamp, 19 april, bloemen gelegd. Sinds enkele jaren doet ook de Duitse ambassadeur dat, en er neemt altijd een officiële Russische vertegenwoordiger deel aan de herdenking. In 2010, bij het 65-jarig jubileum, kwamen 1100 mensen naar de herdenking, onder wie ongeveer 40 overlevende ex-gevangenen. Daarnaast zijn er herdenkingen op 4 en 5 mei.

In 2007 werd de laan waaraan het kamp ligt, omgedoopt in 'Loes van Overeemlaan'.

Rond 2010 vervierf de SNMKA een bosperceel ten noorden van de voormalige schietbaan van het PDA. Dit terrein behoorde oorspronkelijk tot het terrein van het PDA. Na de verwerving door de stichting is het in 2010 tot heden herontwikkeld voor herinneringsdoeleinden. Speciale aandacht daarbij had een klein gebied van 50 bij 50 meter waarin nog loopgraven en stellingen zijn te zien. Die functie van de loopgraven is nog onbekend, maar archeologisch onderzoek toonde in 2011 aan dat de stellingen bedoeld waren om luchtafweergeschut in op te stellen. Een loopgraaf door dit gebied is hersteld en nu te bezichtigen voor bezoekers.[3]

Zie ook[bewerken]

  • De Ladder, een monumentaal beeld van Armando vlak bij het voormalige concentratiekamp

Fotogalerij[bewerken]

Literatuur[bewerken]

  • E.P. Wellenstein, Nummers die een ziel hebben: persoonlijke ervaringen in kamp Amersfoort, Uitgeverij Athenaeum, 2013, ISBN 9789025370480
  • C. Biezeveld, Kamp Amersfoort: De bevochten nalatenschap van de Tweede Wereldoorlog, Uitgeverij Bdu, 2011, ISBN 9789087881375
  • D.W. Folmer, Dagboek Uit Kamp Amersfoort, 1942, Walburg Pers, 2005, ISBN 9789057303562
  • G.G. von Frijtag Drabbe Kunzel, Kamp Amersfoort, Uitgeverij Mets & Schilt, 2003, ISBN 9789053303672

Externe link[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. kampamersfoort.nl
  2. Kamp Amersfoort
  3. Schute I.A. 2011. Loopgraven en stellingen in concentratiekamp Amersfoort. Gemeente Leusden. Archeologisch onderzoek in het kader van de inrichting. RAAP-rapport 2220. RAAP Archeologisch Adviesbureau, Weesp.