Titus Brandsma

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Titus Brandsma
Pater Karmeliet
Detail standbeeld Titus Brandsma
Detail standbeeld Titus Brandsma
Geboren 23 februari 1881 te Oegeklooster bij Bolsward
Gestorven 26 juli 1942 te Dachau
Zaligverklaring 3 november 1985 door Paus Johannes Paulus II
Naamdag 27 juli
Lijst van christelijke heiligen
Portaal  Portaalicoon   Christendom
Souvenir van Titus Brandsma: een tekst in het Fries
Titus Brandsma, Manuscript van zijn biografie van Theresia van Avila, geschreven in de gevangenis
Nijmegen, beeld van Titus Brandsma op het universiteitsterrein Heyendaal

Titus Brandsma (Anno Sjoerd Brandsma geboren te Oegeklooster bij Bolsward, 23 februari 1881Dachau, 26 juli 1942) was een Nederlandse karmelietenpater, hoogleraar en publicist uit Friesland. Brandsma was specialist in middeleeuwse mystiek en zelf mysticus. Als sterk maatschappelijk betrokken priester nam hij initiatieven op het gebied van de katholieke emancipatie, het katholieke onderwijs en de journalistiek.

Brandsma verzette zich tegen het nazisme. In 1942, tijdens de Tweede Wereldoorlog, werd hij gearresteerd door de Duitse bezetters en vond in het concentratiekamp Dachau de dood. In 1985 werd hij als martelaar door de Rooms-katholieke Kerk zalig verklaard.

Levensloop[bewerken]

Jeugd en opleiding[bewerken]

Brandsma was een telg uit een zeer oud, rooms-katholiek en Fries boerengeslacht uit Oegeklooster nabij Bolsward. Hij studeerde van 1892 tot 1898 aan het gymnasium van het Minderbroederklooster St. Antonius van Padua te Megen (NBr). Op 17 september 1898 trad hij in bij de karmelieten waar hij de kloosternaam Titus aannam. Op 3 oktober 1899 legde hij zijn kloostergeloften af. Hij werd op 17 juni 1905 priester gewijd. Tussen 1906 en 1909 studeerde hij aan de Pontificia Università Gregoriana in Rome waar hij promoveerde tot doctor in de wijsbegeerte (filosofie).

Docentschap en journalistiek[bewerken]

Terug in Nederland doceerde Titus Brandsma filosofie, sociologie en kerkgeschiedenis aan het studiehuis (Filosoficum) van de karmelieten in Oss. Hij werd ook hoofdredacteur van het nieuwsblad voor Oss en omgeving "De Stad Oss" en stichtte er een katholieke HBS, het huidige Titus Brandsmalyceum en leeszaal. Als lid van het hoofdbestuur van de orde speelde Titus een niet onbelangrijke rol bij de vernieuwingsbeweging onder de karmelieten in Nederland. In zijn hoedanigheid van geestelijk adviseur van de Nederlandsche Rooms-Katholieke Journalistenvereeniging had hij een groot aandeel in de modernisering van de katholieke dagbladpers in Nederland en in betere arbeidsvoorzieningen voor katholieke journalisten. Zijn voorstellen tot het oprichten van een journalistenopleiding kregen pas na zijn dood gestalte.

Karmelitaanse mystiek[bewerken]

Brandsma ontwikkelde zich tot een groot kenner van de Karmelitaanse mystiek en de Moderne Devotie. Zo vertaalde hij onder andere een deel van de 'Werken der Heilige Theresia' in het Nederlands. Hij was medeoprichter van het belangrijke spirituele tijdschrift 'Ons Geestelijk Erf'. Zijn unieke verzameling kopieën van middeleeuwse mystieke handschriften heeft aan de basis gestaan van het huidige Titus Brandsma Instituut te Nijmegen. Kern van zijn opvatting omtrent mystiek: God is verborgen aanwezig, in iedere mens én in de gehele schepping. Ieder moment schept God alles dat is uit het niets tevoorschijn. Alles is in God en God is in alles. Daarom staat de mysticus niet los van het alledaagse leven, maar staat hij of zij er juist voluit in.

Brandsma was een mysticus, al hield hij zijn spiritueel leven streng gescheiden van zijn maatschappelijk bestaan. Hij liet zich kennen als een vrome, behulpzame, opgewekte en integere persoonlijkheid.

Hoogleraarschap[bewerken]

In 1923 werd Brandsma hoogleraar aan de in dat jaar gestichte Katholieke Universiteit Nijmegen, de huidige Radboud Universiteit. Hij doceerde er wijsbegeerte en 'geschiedenis van de vroomheid', lees: mystiek. Hij vervulde tal van academische functies en was tijdens het collegejaar 1932/33 rector magnificus. In deze hoedanigheid hield hij een rede over het godsbegrip in de moderne tijd die sterk de aandacht trok. Het kenmerkt de complexiteit van zijn geloofsovertuiging waarin zowel progressieve denkbeelden als orthodoxie een plaats hadden.

Nevenactiviteiten[bewerken]

Naast zijn universitaire activiteiten was Brandsma betrokken bij tal van rooms-katholieke organisaties, onder meer als voorzitter van de Bond van Besturen voor het Rooms-katholieke Voorbereidend Hooger en Middelbaar Onderwijs, en als bestuurslid van de R.K. Vredesbond en van het Apostolaat der Hereniging. Ook was hij initiatiefnemer en censor ad hoc deputatus van de in de jaren dertig uitgebrachte Katholieke Encyclopaedie. Door zijn toedoen ontstond de eerste geslachtelijk gemengde katholieke lagere school.

Brandsma speelde een belangrijke rol bij de emancipatie van de katholieken in Friesland en bij de introductie van het Fries in het lesprogramma van het lagere onderwijs in de provincie. Als bestuurslid van de Vereniging voor Hoger Onderwijs in het Fries (de latere Provinciale Onderwijsraad van Friesland) ijverde hij voor een leerstoel in het Fries. Hij was lid van de natuurbeschermingsorganisatie it Fryske Gea en medeoprichter van het Rooms Frysk Boun en van de Fryske Akademy.

Bij gelegenheid van zijn 40-jarige geloften, 3 oktober 1939, benoemde koningin Wilhelmina hem tot Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw.

Verzet[bewerken]

Al in een vroeg stadium waarschuwde Brandsma via publicaties in dag- en weekbladen en tijdens lezingen en colleges voor de gevaren van het nazisme, rassenhaat en ophitsing. Hij veroordeelde de anti-joodse maatregelen van het fascistische regime zowel reeds voor als tijdens de bezettingstijd. Zo was hij medio 1936 enige tijd lid van het door Nederlandse geleerden en kunstenaars opgerichte Comité van Waakzaamheid tegen het nationaal-socialisme. In 1941 verzette hij zich tegen het verwijderen van joodse leerlingen en bekeerlingen van katholieke middelbare scholen en was hij de architect van het verbod dat de Utrechtse aartsbisschop Jan de Jong uitvaardigde tegen het opnemen van NSB-advertenties in de r.-k. dagbladen.

Op 30 december 1941 maakte hij met de aartsbisschop een rondgang langs de katholieke dagbladdirecteuren om het verbod toe te lichten. Deze gesprekken werden in een rapport van de Duitse Sicherheitsdienst betiteld als wühlarbeit: ondergrondse activiteit. Brandsma kenschetste men daarin verder als een gevaarlijk persoon die het nazisme bestreed.[1]

Anno Sjoerd (Titus) Brandsma

Arrestatie en overlijden[bewerken]

Begin januari 1942 arresteerden de Duitse bezettingsautoriteiten de priester met van meet af aan de bedoeling hem voor lange tijd gevangen te houden. Via een tocht langs de gevangenis van Scheveningen, kamp Amersfoort en de strafgevangenis van Kleef kwam hij ten slotte in het concentratiekamp Dachau terecht. In Amersfoort leerde hij de jonge gereformeerde predikant ds. Johannes Kapteyn kennen, met wie hij een innige vriendschap opbouwde.[2] Op 13 juni werd Brandsma in Kleef met zijn linkerpols aan de rechterpols van Kapteyn geketend voor het transport richting Dachau waar ze op 19 juni arriveerden. Brandsma kreeg nummer 30492 en Kapteyn nummer 30493. Ze werden geplaatst in Block 28, kamer 3, de barak van de Poolse geestelijken.

Ook hier was, aldus latere getuigenissen van voormalige kampgenoten, deze 'alledaagse' mysticus een grote morele, spirituele en daadwerkelijke steun voor zijn medegevangenen. Na enkele weken vol ontberingen en mishandelingen werd hij - levenslang behept met een wankele gezondheid - uitgeput en doodziek in het Revier (kamphospitaal) opgenomen. Toen hij daar enkele dagen lag, raakte hij buiten bewustzijn. Op 26 juli 1942 om twee uur 's middags kwam een eind aan het leven van Titus Brandsma nadat een kamparts hem een dodelijke injectie toediende.[3][4]

Nalatenschap en verering[bewerken]

Inwijding van de Titus Brandsmakapel in Nijmegen in 1960

Na het bekend worden van Titus' dood ontstond er al snel een devotie rond zijn nagedachtenis die uiteindelijk uitmondde in zijn zaligverklaring door Paus Johannes Paulus II in 1985.[5] Zijn gedachtenis valt op 27 juli. Er loopt inmiddels een proces tot heiligverklaring.

In 1982 werd hem postuum het Verzetsherdenkingskruis toegekend.[6]

In de loop van de jaren zijn in Bolsward, Brunssum, Dordrecht, Delft, Hengelo (Overijssel), Hoogeveen, Velp, Venlo, Voorburg en Oss schoolgebouwen naar de geestelijke genoemd. In Amstelveen en Deventer staat een Titus Brandsmakerk. Er is in 15 plaatsen in Nederland een Titus Brandsmastraat.[7] Te Den Haag is in 2007, bij een fusie van drie parochies, de Titus Brandsma parochie gevormd.

Eind 2005 werd Titus Brandsma door de bevolking van Nijmegen uitgeroepen tot de Grootste Nijmegenaar aller tijden. In Nijmegen staat ook de Titus Brandsma Gedachteniskerk, waarin door kunstenaars ontworpen wandpanelen over het leven en de geestelijke weg van Titus Brandsma te zien zijn, evenals daarmee corresponderende vitrines met voorwerpen en documenten uit zijn leven. De Radboud Universiteit Nijmegen herbergt te zijner nagedachtenis het Titus Brandsma Instituut. Bolsward biedt plaats aan het Titus Brandsma Museum waar veel informatie over de Friese pater aanschouwelijk wordt gepresenteerd.

Zijn verering beperkt zich niet tot Nederland. Zo hangt in een kerk van karmelieten in Gdańsk en in de Sint-Petrus-en-Paulusbasiliek te Poznań in Polen het portret van Brandsma aan de muur en staat er een standbeeld in de kerk in Whitefriar Street Carmelite Church in Dublin. In Frankrijk is een straat in Nantes omgedoopt tot Allée Titus Brandsma en er is een centre catholique Titus Brandsma in Lyon. Men heeft er een Prix Titus Brandsma ingesteld, die eens per drie jaar wordt toegekend aan een journalist, een publicatie of een instelling die geleden heeft van bedreigingen of vervolgingen vanwege zijn of haar engagement in de pers ten gunste van een belangrijk humaan of christelijk onderwerp[8]. De Internationale Vereniging van katholieke esperantisten IKUE heeft van Titus Brandsma een van zijn patronen gemaakt.[9] In Dachau, de plaats waar hij stierf in het gelijknamige concentratiekamp, bestaat een Titus Brandsmaweg.

De openbaar-vervoerbedrijven Veolia en Arriva vernoemden een trein naar de priester.

Spiritualiteit-Kerkelijk[bewerken]

Oss, beeld van Titus Brandsma voor het lyceum dat zijn naam draagt
  • Constant Dölle o.carm.: De weg van Titus Brandsma 1881-1942 (Baarn 2000)
  • H. Nota, pr.: Titus Brandsma onder ons

Biografieën[bewerken]

  • Titus Brandsma, Meijer, Brocardus o.carm., Bussum 1951
  • Het leven van Titus Brandsma, Aukes, HWF, Bolsward 2003 ISBN 9789027471598
  • Titus Brandsma, De man achter de mythe - de nieuwe biografie, Crijnen, T, Valkhof Pers, Nijmegen, 2008, ISBN 978 90 5625 278 6

Externe links[bewerken]

Noten:
  1. Titus Brandsma Memorial over het verzet van Titus Brandsma
  2. Sietze P. Geertsema, Kerkblad voor het Noorden, 12 april 2008
  3. Lou de Jong, Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, dl. 5 ('S Gravenhage 1974) p. 723.
  4. Lou de Jong acht het praktisch uitgesloten dat Brandsma ook nog slachtoffer is geworden van medische experimenten. Zie hiervoor pagina 723, deel 5.
  5. Toespraak Paus Johannes Paulus II bij zaligverklaring Titus Brandsma, Nederlandse vertaling
  6. Absolute facts: Titus Brandsma
  7. Plaatsen met een Titus Brandsmastraat
  8. (fr) : Prix internationaux de journalisme (gearchiveerd op archive.org)
  9. (fr) : Franse site IKUE