Esperanto

Esperanto
Vlag
Auteur	Ludwik Lejzer Zamenhof
Jaar	1887
Gebruikt in	Wereldwijd (meer dan 115 landen)
Gebruikers	Rond de 2 miljoen
Alfabet	Latijns alfabet, zonder Q, W, X en Y + 6 andere letters
Gereguleerd door	Akademio de Esperanto
Classificatie
Algemeen	Kunsttaal
Naar doel	internationale hulptalen wereldtalen
Naar herkomst	a posteriori-talen gebaseerd op diverse, heterogene Europese talen
Taalcodes
ISO 639-1	eo
ISO 639-2(B)	epo
ISO 639-3	epo
SIL	ESP
Portaal    Taal Esperanto

Esperanto is een door Lejzer Zamenhof ontworpen, makkelijk te leren, politiek neutrale, internationale taal (kunsttaal). In 1887 publiceerde hij onder het pseudoniem Dr. Esperanto - "iemand die hoopt" - het eerste boek over de taal met de titel: “La internacia lingvo” (de internationale taal). De taal werd echter bekend onder Zamenhofs pseudoniem en kreeg zo de naam Esperanto.

Esperanto wordt inmiddels in meer dan 115 landen gesproken en heeft rond de twee miljoen sprekers. Er vinden jaarlijks wereldwijd vele congressen plaats in het Esperanto. In 1905 werd het eerste internationale congres met Esperanto georganiseerd in Frankrijk.

Esperanto is speciaal ontworpen om mensen uit verschillende culturen met elkaar te laten communiceren. Het is gemakkelijker te leren dan welke nationale taal ook, door de grote regelmatigheid en simpele grammatica. Daarbij is de taal politiek neutraal wat ervoor zorgt dat eventuele nationale belangen tussen partijen buiten spel worden gezet. Dit zorgt ervoor dat de sprekers op gelijkwaardige voet met elkaar kunnen communiceren in het Esperanto.

De meeste mensen die Esperanto spreken hebben er bewust voor gekozen de taal te leren, al zijn er inmiddels ook mensen die het Esperanto als moedertaal hebben. Esperanto wil een taal zijn die mensen leren naast hun eigen regionale en/of nationale taal, om te kunnen communiceren in de internationale wereld. Het wil dus uitdrukkelijk niet andere talen verdringen of vervangen. Het belangrijkste doel van het Esperanto is het vervullen van een brugfunctie tussen verschillende culturen.

Deze brugfunctie komt onder andere goed tot uitdrukking in het internationale reisnetwerk van Esperantisten met de titel Pasporta Servo. Dit netwerk stelt Esperantosprekers in staat om goedkoop en gemakkelijk te reizen en andere Esperantosprekers van over de gehele wereld op te zoeken. Op deze manier heeft een persoon die Esperanto spreekt de mogelijkheid om de cultuur en gebruiken van het land en de inwoners via de mensen zelf te leren kennen.

Esperanto is in 1954 officieel erkend door UNESCO. De taal was in 2007 de 32ste taal die voldeed aan het: "Gemeenschappelijk Europees Referentiekader voor Moderne Vreemde Talen: Leren, Onderwijzen, Beoordelen." Dit staat ook bekend als het A1 tot C2 systeem dat binnen Europa gehanteerd wordt. Op Wikipedia is het momenteel de 26ste taal als er wordt gekeken naar het aantal beschikbare artikelen. Wereldwijd zijn er 6.912 officieel erkende talen, Europa kent binnen zijn grenzen 239 verschillende talen.

Geschiedenis

Zie hoofdartikel geschiedenis van het Esperanto

Taalkundige eigenschappen

Esperanto heeft een eenvoudige grammatica met grote regelmatigheid. Met enkele basiselementen kan men een groot aantal nieuwe woorden vormen. Hierdoor en dankzij het internationale karakter van de woordenschat is Esperanto gemakkelijker te leren dan veel andere talen.

Indeling

Esperanto is een ontworpen taal (kunsttaal) en is als zodanig dus niet verwant aan andere talen, maar de meeste elementen zijn aan "gewone" natuurlijke talen ontleend. De klanken en woordenschat zijn grotendeels gebaseerd op de in Europa gesproken Indo-Europese talen. De klankinventaris is voornamelijk Slavisch, terwijl de woordenschat sterk is geïnspireerd door die van de Romaanse talen (60%; bijvoorbeeld facila, "gemakkelijk", granda, "groot", sur, "op", ili, "zij, hun, hen", la, "de, het" en amiko, "vriend"), in mindere mate door de Germaanse talen (30%; bijvoorbeeld la jaro, "het jaar" en lerni, "leren"), heel weinig door de Slavische talen (5%) en nog door overige talen zoals Grieks en Japans (5%) (bijvoorbeeld het van het Grieks afgeleide voegwoord kaj, "en"). De Esperanto-grammatica is niet specifiek op die van een of meerdere bestaande talen gebaseerd, maar schematisch opgezet. Wel komt de grammatica op een aantal punten duidelijk overeen met die van andere (met name Indo-Europese) talen, bijvoorbeeld wat betreft het onderscheid tussen nominatief en de accusatief.

Men zou het Esperanto eventueel ook kunnen beschouwen als een soort creooltaal die uit overwegend Indo-Europese elementen is opgebouwd. Het verschil met andere creooltalen is dan wel dat het Esperanto niet als gevolg van intercultureel contact is ontstaan.

Wat betreft typologie: de woordvolgorde is net als in de meeste talen standaard SVO, maar een andere volgorde is eventueel ook toegestaan. Veel woorden worden uit andere woorden afgeleid door middel van voor-- en achtervoegsels. Net als in bijvoorbeeld het Frans en het Engels worden in het Esperanto veel voorzetsels gebruikt.

Door een Duitse taalkundige is de taal omschreven als "qua woordenschat voornamelijk Romaans, morfologisch zeer agglutinerend en tot op zekere hoogte isolerend". Een agglutinerende taal is een taal die suffixen losjes aan een stam kan toevoegen, in plaats van het woord te verbuigen zoals een flecterende taal. Dat blijkt uit een woord als patrinojn "moeders (acc.)", opgebouwd uit patr- "vader", -in- "infix voor de vrouwelijke pendant", -o "suffix voor een zelfstandig naamwoord", -j "suffix voor het meervoud" en -n "suffix voor de accusatief". De woordparadigma's blijven zo eenvoudig herkenbaar.

Klankleer

Esperanto heeft 23 medeklinkers en 5 klinkers. De klemtoon ligt altijd op de voorlaatste lettergreep. De laatste -o bij zelfstandige naamwoorden mag in de poëzie worden vervangen door een apostrof. De plaats van de klemtoon verandert daardoor niet.

Afzonderlijke letters

Letter	IPA	Uitspraak		Letter	IPA	Uitspraak
a	[a]?, [ɑ]?	a		k	[k]?	k
b	[b]?	b		l	[l]?	l
c	[ʦ]?	ts		m	[m]?	m
ĉ	[ʧ]?	tsj		n	[n]?	n
d	[d]?	d		o	[o]?, [ɔ]?	ò
e	[e]?, [ɛ]?	è		p	[p]?	p
f	[f]?	f		r	[ɾ, r]?	r (rollend)
g	[g]?	g (als in Engelse good)		s	[s]?	s
ĝ	[ʤ]?	dzj		ŝ	[ʃ]?	sj
h	[h]?	h		t	[t]?	t
ĥ	[x]?	ch (als in chroom)		u	[u]?	oe
i	[i]?	ie		ŭ	[u̯]?	tussen oe en w ("Surinaamse W")
j	[j]?	j		v	[v]?, [ʋ]?, [w]?	tussen v en w
ĵ	[ʒ]?	zj		z	[z]?	z

Tweeklanken

Letters	IPA	Uitspraak
aŭ	[[aʊ̯]?, [ɑʊ̯]?]	auw
eŭ	[[eʊ̯]?, [ɛʊ̯]?]	ew

Grammatica

De grammatica van het Esperanto is zeer regelmatig. Woorden worden gevormd uit woordstammen en regelmatige voor- en achtervoegsels. Ook samenstellingen komen voor, zoals in het Nederlands.

Er zijn twee naamvallen: nominatief en accusatief.

De verschillende soorten woorden worden aangeduid door hun eigen uitgang.

Tabel van uitgangen

woordsoort		uitgang
zelfstandig naamwoord	nominatief enkelvoud	-o
	nominatief meervoud	-oj
	accusatief enkelvoud	-on
	accusatief meervoud	-ojn
bijvoeglijk naamwoord		-a, -aj, -an, -ajn (naamval en getal als bij zelfstandig naamwoord)
bijwoord		-e
	accusatief	-en (bij een plaatsaanduidend bijwoord in combinatie met bepaalde voorzetsels)
persoonlijk voornaamwoord	nominatief	-i
	accusatief	-in
Voor het meervoud van persoonlijke voornaamwoorden wordt niet de uitgang -j gebruikt, zie de tabel hieronder
bezittelijk voornaamwoord		-i, iaj, -ian, -iajn (naamval en getal als bij zelfstandig naamwoord)
werkwoord	infinitief	-i
	indicatief tegenwoordige tijd	-as
	indicatief verleden tijd	-is
	indicatief toekomstige tijd	-os
	imperatief	-u
	voorwaardelijk	-us

Gebruik van naamvallen

zinsdeel	naamval	voorbeeld
onderwerp	nominatief
lijdend voorwerp (zonder voorzetsel)	accusatief
voorwerp (met voorzetsel)	nominatief	Li kuras en la domo - Hij rent in het huis
voorwerp (met voorzetsel), beweging in een bepaalde richting	accusatief	Li kuras en la domon - Hij rent het huis in

Bijvoeglijke naamwoorden congrueren in getal (uitgang -j) en naamval (uitgang -n). Dankzij deze uitgangen heeft het Esperanto net als bijvoorbeeld het Latijn en Pools een woordvolgorde die in principe vrij is. Een zin als "De man bijt een grote hond" kan onder andere het volgende zijn, waarbij de eerste variant wordt aanbevolen:

• La viro mordas grandan hundon
• La viro mordas hundon grandan
• La viro grandan hundon mordas
• Mordas la viro grandan hundon
• Grandan hundon mordas la viro
• Hundon grandan mordas la viro

Bijwoorden eindigen op -e, of in de accusatief op "-n". Dit laatste kan voorkomen bij een plaatsaanduidend bijwoord in combinatie met bepaalde voorzetsels.

Alle werkwoorden van het Esperanto zijn regelmatig, inclusief esti, "zijn":

De indicatief tegenwoordige tijd

Esperanto	Nederlands
mi estas vi estas li, ŝi estas oni estas ni estas vi estas ili estas	ik ben jij, u bent hij, zij is men is wij zijn jullie zijn, u bent zij zijn

Achter- en voorvoegsels

Het Esperanto heeft een zeer beperkt kernlexicon, maar daartegenover staat een uitgebreide morfosyntaxis. Hierdoor is de mogelijkheid tot nieuwvorming groot. Om neologismen te vormen wordt net als in polysynthetische talen op grote schaal gebruikgemaakt van achter- en voorvoegsels. Zo is er geen basiswoord dat 'klein' betekent. Men zegt in plaats daarvan mal-granda, letterlijk "ongroot". Ook is er geen basiswoord dat 'kerk' betekent, want men zegt preĝ-ej-o, letterlijk "gebedsplaats".

Een achtervoegsel komt niet direct na een woord, eerst wordt de uitgang (zie tabel van uitgangen) verwijderd. Na het achtervoegsel komt dan weer de juiste uitgang. In de tabel hieronder is dat met breukstrepen aangegeven. Deze breukstrepen geven niet aan hoe het woord aan het einde van de regel wordt afgebroken.

Vaak worden er meerdere voor- en achtervoegsels gebruikt voor een enkel neologisme. Zo krijg je een hele opbouw van het woord. De volgorde van de voor- en achtervoegsels wordt bepaald door de logica van de opbouw. Zo is er bv. het woord malsanulejo, wat ziekenhuis betekent. Het basiswoord hiervoor is sana, gezond. De opbouw van het woord gaat als volgt:

• het voorvoegsel mal/ betekent tegengestelde van; mal/sana is dus het tegengestelde van sana of gezond, dus is het ziek
• het achtervoegsel /ul/ is een persoon met die eigenschap; malsan/ul/o is dus een persoon die ziek is, of een zieke

(de verandering van uitgang, -a naar -o, heeft te maken met de verandering van woordsoort: malsana is een bijvoeglijk naamwoord, maar malsanulo wordt een zelfstandig naamwoord)

• het achtervoegsel /ej/ is een plaats waar het gebeurt; malsanul/ej/o is dus letterlijk "een plaats waar een zieke zich bevindt", ofwel een ziekenhuis.

Voor- en achtervoegsels kunnen niet zomaar omgewisseld worden, omdat hun betekenis afhangt van de volgorde. De volgorde "vertrekt" steeds vanuit de stam van het woord. De volledige ontleding van bijvoorbeeld malsanulejo is "een plaats voor personen met de eigenschap niet gezond te zijn". Indien de achtervoegsels /ul/ en /ej/ verwisseld zouden worden (malsanejulo), krijgt men iets als "een persoon met de eigenschap van een plaats waar men niet gezond is". Dit is een onzinnige betekenis.

Er wordt opgemerkt dat dit niet altijd in dezelfde richting geschiedt. Bijvoorbeeld: Een Nederlandano heet zo omdat hij in Nederlando woont en Anglujo heet zo omdat er Angloj wonen. Een monero (munt) is een stukje mono (geld) en een arbaro (bos) is een groep arboj (bomen).

De belangrijkste uitgangen

Uitgang	betekenis	voorbeeld
/ad/	herhaaldelijk doen	paf/i-schieten, paf/ad/o-geschiet
/an/	lid van een groep	kurs/o-cursus, kurs/an/o-cursist
		Nederland/o-Nederland, Nederland/an/o-Nederlander
/ar/	groep	arb/o-boom, arb/ar/o-bos
/eg/	zeer groot	vir/o-man, vir/eg/o-reus
/ej/	plaats waar het gebeurt	lern/i-leren, lern/ej/o-school
/er/	onderdeel	mon/o-geld, mon/er/o-munt
/estr/	leider	lernej/o-school, lernej/estr/o-schoolhoofd
/et/	klein	dorm/i-slapen, dorm/et/i-doezelen
/id/	afstammeling	reĝ/o-koning, reĝ/id/o-prins
/ig/	maken	pur/o-schoon, pur/ig/i-schoonmaken
/il/	gereedschap	hak/i-hakken, hak/il/o-bijl
/in/	vrouwelijk	knab/o-jongen, knab/in/o-meisje
/obl/	veelvoud	kvar-vier, kvar/obl/a-viervoud
/uj/	container (in zeer ruime zin)	mon/o-geld, mon/uj/o-portemonnee
		Angl/o-Engelsman, Angl/uj/o-Engeland
		pom/o-appel pom/uj/o-appelboom
/ul/	persoon met eigenschap	malsan/a-ziek, malsan/ul/o-zieke

De belangrijkste voorvoegsels

Voorvoegsel	betekenis	voorbeeld
bo/	aangetrouwd	patrino-moeder, bo/patrino-schoonmoeder
ge/	geslachten samen (alleen met meervoud)	knabo-jongen, geknaboj=jongens en meisjes
mal/	tegengestelde	granda-groot, malgranda-klein

Telwoorden

De hoofdtelwoorden staan in onderstaande tabel. Een rangtelwoord wordt gemaakt door er een -a aan toe te voegen. De rangtelwoorden worden als bijvoeglijke naamwoorden beschouwd.

0	nul		10	dek
1	unu		11	dekunu
2	du		12	dekdu
3	tri		20	dudek
4	kvar		50	kvindek
5	kvin		100	cent
6	ses		200	ducent
7	sep		1000	mil
8	ok		1 000 000	miliono
9	naǔ		2576	dumil kvincent sepdek ses

Voornaamwoorden

	-io	-iu	-ia	-ies	-ie	-iel	-iom	-ial	-iam
k-	kio wat	kiu welke, wie	kia wat voor	kies van wie	kie waar	kiel hoe	kiom hoe veel	kial waarom	kiam wanneer
t-	tio dat	tiu die	tia zo'n	ties diens	tie daar	tiel zo	tiom zoveel	tial daarom	tiam dan, toen
	io iets	iu iemand	ia een of andere	ies van iemand	ie ergens	iel op een of andere manier	iom een aantal	ial om een of andere reden	iam ooit
ĉ-	ĉio alles	ĉiu ieder, elk	ĉia allerlei	ĉies van iedereen	ĉie overal	ĉiel op alle manieren	ĉiom alles	ĉial om alle redenen	ĉiam altijd
nen-	nenio niets	neniu niemand	nenia generlei	nenies van niemand	nenie nergens	neniel op geen enkele manier	neniom niets	nenial om geen enkele reden	neniam nooit

Verenigingen

Esperanto-onderwerpen
Dit artikel is onderdeel van de serie Esperanto
Taal
Akademio de Esperanto | Grammatica | Woordenboek | Esperantologie | Alfabet | Telwoorden | Fundamento
Verenigingen
UEA | TEJO | BEMI | Esperanto Nederland | NEJ | Vlaamse Esperantobond | FLEJA | OSIEK | Internationale Katholieken
Geschiedenis
L.L. Zamenhof | Tijdslijn | Verklaring van Boulogne | Ido-schisma | Ata-ita-crisis | Neutraal Moresnet | Manifest van Praag | Bona Espero | Esperantostad
Esperantocultuur
Esperanto-bijeenkomst | Ĝangalo | Radio | Internacia Televido | Finvenkismo | Homaranismo | Muziek | Kabei | Pasporta Servo | Politiek | La Espero | Stelo | Symbolen | Esperantist | UK | IJK | Moedertaalsprekers | Zamenhofdag
Esperantoliteratuur
PIV | Auteurs | Esperantostrips | Esperantotijdschrift | Encyclopedie
Kritiek
Vergelijking met Ido | Vergelijking met Interlingua | Hervormd
Portaal   Esperanto

Er is een Wereld-Esperantovereniging, genaamd UEA (Universala Esperanto-Asocio), waarvan het hoofdkantoor zich bevindt in Rotterdam, en een Wereld-Esperanto-Jongerenvereniging, genaamd TEJO.

• Nederlandse verenigingen zijn: Esperanto Nederland en Nederlandse Esperanto-Jongeren (NEJ).
• Vlaamse verenigingen zijn: Vlaamse Esperantobond en Vlaamse Esperanto-Jongeren (FLEJA).
• Adreslijst van gastgezinnen, wereldwijd: Pasporta Servo

Anti-Esperantisme

Esperanto is vervolgd onder verschillende dictatoriale regimes. Hitler vervolgde Esperantosprekers actief in de Tweede Wereldoorlog. Volgens sommige mensen omdat Esperantosprekers gemakkelijk over vele internationale contacten beschikten en dus uit verschillende bronnen informatie konden halen wat contraproductief werkte tegen de vaak nationalistisch gerichte staatspropaganda van Hitler. Een andere reden die vaak genoemd wordt is omdat Zamenhof van Joodse komaf was. Ook in de Sovjet-Unie onder Stalin en in Italië onder Mussolini werden esperantisten actief vervolgd.

Externe links

• Online informatieve documentaire over Esperanto met NL ondertiteling
• Veelgestelde vragen over Esperanto met uitgebreide antwoorden.
• Overzicht met toepassingen wat je vandaag de dag allemaal met Esperanto kunt
• Overzicht met mogelijkheden om Esperanto te leren

Wikibooks

Wikibooks heeft een studieboek over dit onderwerp: Cursus Esperanto (in opbouw).

WikiWoordenboek

Zoek Esperanto op in het WikiWoordenboek.

Zie de Esperanto uitgave van Wikipedia.

Kunsttalen

Internationale hulptalen: Adjuvilo · Afrihili · Arcaicam Esperantom · Basic English · Bitruskisch · Ekspreso · Esperanto · Euronord · Europanto · Fasile · Folkspraak · Gestuno · Glosa · Hervormd Esperanto · Idiom Neutral · Ido · Interlingua · Interlingue (Occidental) · Koloniaal Duits · Latino sine Flexione · Lingua Franca Nova · Lingwe Uniwersala · Mundolinco · Neo · Novial · Poliespo · Pra-Esperanto · Romanica · Romániço · Signuno · Simplified English · Slovianski · Solresol · Sona · Spokil · Tutonish · Universalis Lingua Slavica · Volapük · Wereldduits Conceptuele talen: Ceqli · Ithkuil · Láadan · Lincos · Loglan · Lojban · Ro · Toki Pona · Vorlin Artistieke en fictieve talen: Adûnaïsch · Baronh · Brithenig · Esata · Gnomisch · Goa'uld · Hedenlands · Klingon · Klingonaase · Kobaïaans · Lingua Ignota · Nadsat · Nasika · Newspeak · Quenya · Siberisch · Simlish · Sindarijns · Spokaans · Syldavisch · Talossaans · Transpiranto · Verdurisch · Wenedyk · Westron · Zwarte Taal

Mediabestanden

Zie de categorie Esperanto van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.