Rotterdam

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
(Doorverwezen vanaf Rotterdam (hoofdbetekenis))
Ga naar: navigatie, zoeken
Nuvola single chevron right.svg Dit artikel gaat over de stad Rotterdam. Voor de gemeente Rotterdam: zie Rotterdam (gemeente); voor andere betekenissen: zie Rotterdam (doorverwijspagina).
Rotterdam
Stad in Nederland Vlag van Nederland
Vlag van Rotterdam Wapen van Rotterdam
(Details) (Details)
Locatie van Rotterdam
Situering
Provincie Vlag Zuid-Holland Zuid-Holland
Gemeente Vlag Rotterdam Rotterdam
Algemeen
Oppervlakte 319,35 km²
- land 206,44 km²
- water 112,91 km²
Inwoners (1 januari 2013) 619.879 (2986 inw/km²)
Burgemeester Ahmed Aboutaleb (PvdA)
Overig
Postcode 3000 - 3089
Netnummer 010
Belangrijke verkeersaders A4 (deel RING)
A13
A15 (deel RING)
A16 (deel RING)
A20 (deel RING)
A29
Stadsrechten 1299 (tijdelijk)
1340 (definitief)
(zie →Geschiedenis)
Foto's
De Erasmusbrug over de Nieuwe Maas en de hoogbouw op de Wilhelminapier
De Erasmusbrug over de Nieuwe Maas en de hoogbouw op de Wilhelminapier
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Rotterdam

Beluister

(info)

Rotterdam (Geluidsfragment uitspraak (info / uitleg)) is een Nederlandse havenstad en het dominerende onderdeel binnen de gelijknamige gemeente. Rotterdam maakt deel uit van de Randstad en is gelegen in Zuid-Holland.

Met 619.879 inwoners is de gemeente Rotterdam qua inwoneraantal na Amsterdam de grootste gemeente van Nederland. Het inwonertal van de stadsregio Rotterdam bedraagt ongeveer 1,2 miljoen inwoners.[1] De Metropoolregio Rotterdam-Den Haag telt 2.261.844 inwoners.

De stad is gelegen aan de Nieuwe Maas, een van de rivieren in de delta die gevormd wordt door de Rijn en de Maas. De haven van Rotterdam, lange tijd de grootste ter wereld, is de grootste en belangrijkste van Europa. Goederenvervoer per trein, over de weg en over het water vanuit de Maasstad naar het achterland behoren tot de drukste van Nederland. De drukste snelweg van Nederland land bevindt zich tussen Rotterdam-Zuid en de splitsing Dordrecht/Gorinchem: de combinatie A15/A16 (Europese aanduiding E19). De naam Rotterdam stamt uit de dertiende eeuw en verwijst naar een dam in de rivier de Rotte. De historische binnenstad werd in mei 1940 grotendeels verwoest door een Duits bombardement. Rotterdam staat bekend om haar vernieuwende architectuur.

Geschiedenis[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie geschiedenis van Rotterdam voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Geschiedenis tot de twintigste eeuw[bewerken]

De Beurs en Station Beurs dat aan het Luchtspoor was gelegen (1890-1905)
Stadsgezicht met op de achtergrond de toren van de Laurenskerk (ca. 1660)
Delftsevaart met op de achtergrond de Laurenskerk (1890-1905)
Groot aantal maquettes op de tentoonstelling "Ontdek uw stad" uit 1937. De tentoonstelling geeft een overzicht van gerealiseerde en te realiseren plannen van de stad Rotterdam.
Luchtopname uit 1927 van de besneeuwde omgeving van Rotterdam, de buitenwijken en de havens. Te zien zijn de Leuvehaven, Zalmhaven, Parkhaven, Sint Jobshaven, Schiehaven en de electriciteitscentrale.

Omstreeks 1260 werd in de Rotte een dam gelegd op de plek waar de Hoogstraat de Rotte kruist. Hieraan ontleent Rotterdam zijn naam. Rond deze dam ontstond een nederzetting waar men in eerste instantie leefde van visserij. Al snel werd het ook een handelsplaats en ontstonden de eerste havens. Op 17 maart 1299 kreeg Rotterdam van graaf Jan van Holland stadsrechten, maar die werden nog datzelfde jaar herroepen. Op 7 juni 1340 verleende graaf Willem IV van Holland ze definitief.[2] In 1360 werd een stadsmuur gebouwd.

Jonker Frans (van Brederode) heeft tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten tussen 1488-1490 voor Rotterdam een belangrijke rol gespeeld. Door de oorlogen was de positie van Rotterdam als zijn uitvalsbasis in vergelijking met de omliggende steden enorm versterkt. Zo had het nabijgelegen Delft door hem vrijwel al zijn schepen verloren en Gouda de helft van de huizen. Dankzij Jonker Frans werd Rotterdam definitief een stad van betekenis in Holland.

Tussen 1449 en 1525 bouwde men de laat-gotische Sint-Laurenskerk. In het middeleeuwse Rotterdam was dit het enige stenen gebouw. Het was een ambitieus project, Rotterdam bestond destijds uit ongeveer 1200 huizen.

In 1572 werd Rotterdam geplunderd door troepen van de stadhouder van de Spaanse koning, de Henegouwer Maximiliaan van Hénin-Liétard. In 1573 koos de stad de kant van de Nederlandse Opstand. De stad had toen ongeveer 10.000 inwoners. Aan het eind van de 16e eeuw liet Johan van Oldenbarnevelt, die van 1576 tot 1586 raadpensionaris van de stad was, de Rotterdamse haven verder uitbouwen, waarmee de grondslag werd gelegd voor de belangrijke plaats die deze stad zich in de zeehandel zou verwerven. Bij de volkstelling van 1622 was het aantal inwoners gegroeid tot ongeveer 20.000. Tegen het eind van de 17e eeuw zouden het er zelfs 50.000 zijn.

Desondanks breidde de stad zich niet uit buiten zijn wallen en singels. De min of meer driehoekige ruimte tussen Coolsingel, Goudsesingel en de Nieuwe Maas bedroeg niet meer dan 140 hectare, dus de stad raakte overbevolkt. Pas na 1825 zou zij zich buiten deze enge grenzen gaan uitbreiden.

In de 19e eeuw werd de positie van Rotterdam als internationale haven bedreigd door de verzanding van de voornaamste verbindingen met zee, eerst het Scheur en daarna de Brielse Maas. Om dit probleem het hoofd te bieden werd tussen 1827 en 1830 onder koning Willem I (waarschijnlijk aanvankelijk "om met deze verbinding tusschen de marinewerf te Rotterdam en de oorlogshaven Hellevoetsluits de belangen van de oorlogsvloot te dienen")[3] door het eiland Voorne het Voornse kanaal gegraven, tussen Rotterdam en Hellevoetsluis. Naarmate de grootte der zeeschepen in de 19e eeuw meer en meer toenam, bleek dit kanaal evenwel niet aan de behoeften te voldoen. Ingenieur Pieter Caland ontwierp een ambitieus plan voor een nieuwe verbinding met de Noordzee. In 1866 werd begonnen met de uitvoering hiervan. Tussen 1866 en 1872 werd de Nieuwe Waterweg gegraven. Hierdoor ontstond samen met het Scheur en de Nieuwe Maas, een directe scheepvaartverbinding tussen Rotterdam en de Noordzee bij de Hoek van Holland. Na het openstellen van de Nieuwe Waterweg begon de onstuimige groei van Rotterdam. Er werden verschillende nieuwe havens aangelegd, waardoor de werkgelegenheid enorm toenam. Dit trok arbeiders uit alle windstreken aan. Het geld dat door de stad werd verdiend, besteedde men onder meer aan de bouw van statige panden in het centrum.

De stad werd op twee manieren uitgebreid: door annexatie van een aantal omliggende gemeenten en door de bouw van veel nieuwe wijken. De eerste golf van annexaties vond plaats aan het einde van de negentiende eeuw met Delfshaven (1886), Kralingen, een deel van Overschie en Charlois in 1895.

De havens werden in hoog tempo uitgebreid, onder invloed van mensen als Lodewijk Pincoffs en G.J. de Jongh. Steeds meer havens werden aangelegd, zoals de Maas-, Rijn- en Waalhavens. Aangetrokken door de werkgelegenheid die hieruit voortvloeide, verhuisden veel boeren, vooral uit Noord-Brabant, naar de stad. De heersende landbouwcrisis versterkte dit effect. Voor de nieuwkomers werden snel rijen goedkope woningen in elkaar gezet, vooral op zuid, op de linker-Maasoever, die daardoor al snel de boerenzij werd genoemd. Tussen 1880 en 1900 groeide de bevolking snel van 160.000 naar 315.000. In 1920 zou de bevolking zelfs al iets boven de 500.000 inwoners bedragen. In 1914 werd Hoek van Holland ingelijfd, waarna in 1933 Pernis en Hoogvliet volgden.

Aan het einde van de 19e eeuw was men reeds begonnen met de aanleg van de nieuwe wijken Cool, Crooswijk en het Nieuwe Westen. Vanaf ongeveer 1914 begon de verdere uitbreiding naar het westen, met achtereenvolgens Spangen, het Witte Dorp en Oud-Mathenesse.

Het centrum van Rotterdam kreeg ondertussen steeds meer allure. De stadswallen waren al enige tijd daarvoor afgebroken, maar de singels, die eveneens deel uitmaakten van vroegere verdedigingswerken, lagen er nog. Deze werden rond deze tijd grotendeels gedempt om meer ruimte te maken, onder meer voor het sterk toegenomen verkeer. Ook dempte men grote stukken van de Rotte. Havenbaronnen en gemeente investeerden in prestigieuze gebouwen. Na het dempen van de Coolvest ontstond hier een ruime boulevard met een nieuw stadhuis, een chic postkantoor en de Beurs. Moderne architecten kregen een kans.

Bombardement en bezetting[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Nederland in de Tweede Wereldoorlog en Duitse aanval op Nederland in 1940 voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.
Centrum van Rotterdam na het puinruimen

Alles veranderde op 14 mei 1940. Nederland was op dat moment al vijf dagen in oorlog. Reeds op de eerste dag landden er vele Duitse parachutisten en luchtlandingstroepen rond Rotterdam-Zuid. Ook het Noordereiland was bezet. Het Nederlandse garnizoen, aangevoerde infanterie en onderdelen van het Korps Mariniers hielden echter de Maasoever en Maasbruggen voortdurend onder schot, waardoor het de Duitsers niet lukte om het centrum te bereiken. Na enkele dagen hevige gevechten rond de brug stuurden de Duitsers in de ochtend van 14 mei een onderhandelaar. Er werd gedreigd met de vernietiging van de stad. De Duitsers bleken weinig geduld te hebben: om het verzet te breken, besloten de nazi's hun dreigement uit te voeren.

Het bombardement op Rotterdam, dat vroeg in de middag plaatsvond, duurde slechts een kwartier, maar de vernietigende uitwerking, mede door de brand die ontstond, was gigantisch. Meer dan 24.000 woningen werden in de as gelegd. Ongeveer 800 mensen vonden de dood en 80.000 Rotterdammers waren dakloos geworden. Toen de Duitsers nog diezelfde middag dreigden om op dezelfde manier ook Utrecht plat te gooien, was dit reden voor de Nederlandse opperbevelhebber Winkelman tot capitulatie.

In Rotterdam was vrijwel het gehele centrum, het hart van de stad, veranderd in een smeulende puinhoop. Tegelijk met de bezetting begon ook het puinruimen. De Schie, ter hoogte van de huidige Schiekade, werd gedempt met het vele puin.

Gelukkig waren de Maasbruggen, bestaande uit de oude Willemsbrug en de daarnaast gelegen spoorbrug, niet vernield, zodat de weg- en spoorwegverbindingen tussen beide stadsdelen intact bleven.

Op 14 februari 1942 werd de Maastunnel, waarvan de bouw was begonnen in 1937, geopend. Het was de eerste autotunnel van Nederland.

Tijdens de bezettingstijd volgde ook de laatste grote annexatieronde. In 1941 werden in één klap de gemeenten Hillegersberg, Schiebroek, het resterende deel van Overschie, Kralingseveer en IJsselmonde bij Rotterdam gevoegd.

Op 31 maart 1943 bombardeerden de geallieerden bij vergissing een deel van Delfshaven, waarbij nog eens 326 mensen stierven en 400 gewond raakten. Ook de hongerwinter (1944-1945) kostte in Rotterdam vele levens.

De gevolgen van de Jodenvervolging in Rotterdam zijn door de gemeentelijke herindelingen, de bombardementen en de vele rondtrekkende vluchtelingen moeilijk cijfermatig in kaart te brengen. Geschat wordt dat van de meer dan 11.000 'volljuden' en 'halbjuden' die bij aanvang van de bezetting werden geteld, er slechts 1400 de vervolging en het overige oorlogsgeweld hebben overleefd.[4]

Op 10 en 11 november 1944 werd een grote razzia gehouden waarbij circa 50.000 mannen tussen 17 en 40 werden weggevoerd. Op de avond voor de razzia werd Rotterdam omsingeld door 8000 Duitse soldaten en werden alle belangrijke bruggen en pleinen bezet en het telefoonverkeer afgesloten. Een belangrijke verzamelplaats was De Kuip. De razzia werd systematisch uitgevoerd waardoor ontsnappen nauwelijks mogelijk was. Van de opgepakte Rotterdamse en Schiedamse mannen vertrokken er circa 20.000 te voet richting Utrecht, 20.000 werden per Rijnaken afgevoerd en 10.000 per trein. Van hen werden circa 10.000 man tewerkgesteld in het oosten van Nederland, de rest ging naar arbeitslagers in Duitsland.

Na de Tweede Wereldoorlog[bewerken]

De wederopbouw van Rotterdam met o.a. de opening van de nieuwe Bijenkorf (1957)
De ontwikkeling van Rotterdam-Zuid
Satellietfoto van Rotterdam

Na de oorlog begon de wederopbouw langs de lijnen van het Basisplan voor de Wederopbouw van Rotterdam. In een drang naar vernieuwing en modernisering werden veel beschadigde gebouwen niet hersteld, maar gesloopt, zoals het gebouw van de Bijenkorf van Dudok.

In de jaren vijftig was de wederopbouw in volle gang. Rotterdam kreeg het imago van 'werkstad' en ontwikkelde zich tot een toonbeeld van moderniteit. In 1953 vond de opening van de Lijnbaan plaats, de eerste autovrije winkelstraat in Europa. Het vooruitstrevende ontwerp trok internationaal veel aandacht. Het nieuwe Centraal Station kwam in 1957 gereed, met ernaast het op dat ogenblik hypermoderne Groothandelsgebouw uit 1953. Ter gelegenheid van de Floriade richtte men in 1960 de Euromast op. Samen met het beroemde beeld 'De Verwoeste Stad' van Ossip Zadkine werd de Euromast een symbool van het naoorlogse Rotterdam. In 1970 werd de Euromast verhoogd door er een Space Tower op te zetten, waarmee de totale hoogte op 185 meter kwam.

Ter leniging van de woningnood stampte de gemeente in hoog tempo enkele nieuwe wijken met veel flats uit de grond, zoals Pendrecht, Zuidwijk, Lombardijen, Ommoord en Zevenkamp.

Tegelijk met het herstel van de havens ontwikkelde men ook plannen om stad en havengebied los te koppelen. Dit wilde men bereiken door nieuwe havengebieden aan te leggen in de richting van de zee. Achtereenvolgens legde men ten zuiden van de Nieuwe Waterweg het Botlekgebied, Europoort en de Maasvlakte aan, met enorme tankopslagcapaciteit voor ruwe olie. In Pernis, Rozenburg en verder westwaarts verrezen grote raffinaderijen. De havenactiviteiten groeiden nu zo snel dat de Rotterdamse haven in 1962 de grootste haven van de wereld werd.

In 1960 begon de aanleg van de metro, die in 1968 geopend werd als eerste metro in Nederland. Hiermee werden de wijken 'op zuid' verbonden met het centrum. In 1970 vond nabij Zuidplein de opening van de nieuwe Ahoy-hallen plaats.

Mede door de bebouwing van het Weena kreeg Rotterdam in de jaren negentig een skyline met diverse wolkenkrabbers. Het Gebouw Delftse Poort werd met 151 meter de hoogste wolkenkrabber van Rotterdam. In 1993 verdween door de opening van de Willemsspoortunnel het spoor uit het centrum van Rotterdam. Met de voltooiing van de Erasmusbrug in 1996 kreeg Rotterdam een nieuw symbool.

Geografie[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie ook de categorie Geografie van Rotterdam

Topografie[bewerken]

Rotterdam-stad-2014Q1.jpg

Topografisch kaartbeeld van de stad Rotterdam, dec. 2013. Klik op de kaart voor een vergroting.

Rotterdam ligt centraal in de Stadsregio Rotterdam en grenst met de klok mee aan de gemeenten Westland, Maassluis, Vlaardingen, Schiedam, Midden-Delfland, Delft, Pijnacker-Nootdorp, Lansingerland, Zuidplas, Capelle aan den IJssel, Krimpen aan den IJssel, Ridderkerk, Barendrecht, Albrandswaard, Spijkenisse, Bernisse, Brielle en Westvoorne. Enkele plaatsen in de omgeving zijn: Dordrecht, Delft, Zoetermeer. Het metropolitane gebied telt zo'n 1.600.000 inwoners. Dat is een tiende van de totale Nederlandse bevolking.

Maasstad[bewerken]

Rotterdam wordt vaak aangeduid als Maasstad, en in de stad treft men vele verwijzingen naar de rivier de Maas (Maasboulevard, Maasgebouw, Maasbrug, Maastoren). Dit zijn historische verwijzingen want de Maas die bij Maastricht stroomt, stroomt niet meer door Rotterdam. Tot ongeveer 1870 stroomde de Maas via wat nu de Afgedamde Maas is naar de Waal bij Woudrichem, om zo samen de Merwede te vormen. De Merwede stroomde via de Beneden-Merwede naar Dordrecht en splitste daar in Oude Maas en Noord, deze laatste wordt later samen met de Lek de Nieuwe Maas. Ten westen van Rotterdam kwamen (en komen) Oude en Nieuwe Maas samen om zo via een dubbele monding rondom het eiland Rozenburg als Scheur en Brielse Maas in de Noordzee te komen. Het water dat toen door het centrum van Rotterdam stroomde, bevatte meer dan de helft van het totale Maaswater en op basis daarvan kan Rotterdam zich best Maasstad noemen. In de periode 1861-1874 werd de Nieuwe Merwede gegraven voor een betere afvoer van de Waal, en daarmee ging het merendeel van het water van de Merwede, en dus van de Maas, niet meer via Dordrecht en Rotterdam naar zee, maar via het Haringvliet. De Nieuwe Maas werd hierdoor voornamelijk afvoer van de Lek. Uiteindelijk werd in verband met regelmatige overstromingen in het Land van Heusden in 1904 de Bergsche Maas gegraven en de vroegere Maas tussen Heusden en Woudrichem afgedamd. Hierdoor kon in principe het Maaswater Rotterdam niet meer bereiken en wordt sindsdien de Nieuwe Maas alleen nog maar door Rijnwater gevoed, terwijl het Maaswater geheel via het Haringvliet naar zee gaat.[5]

Bestuurlijke indeling[bewerken]

Rotterdam bestond tot 2014 uit 14 deelgemeentes met gezamenlijk 272 deelraadsleden en 49 bestuurders, maar als gevolg van een wetswijziging zijn deze – net als de stadsdelen in Amsterdam – na 28 jaar opgeheven in het kader van het terugbrengen van de "bestuurlijke druk". Hiervoor in de plaats zijn 14 gebiedscommissies gekomen, die het gemeentebestuur adviseren over buitenruimte, veiligheid en voorzieningen in de wijk. De commissies beschikken over een beperkt budget om bewonersinitiatieven te ondersteunen. De gebiedscommissies worden tegelijk met de gemeenteraad gekozen door de kiesgerechtigden in het gebied.

Nuvola single chevron right.svg Zie ook: Gemeente Rotterdam en Lijst van wijken in Rotterdam

Demografie[bewerken]

Rotterdam heeft, na de toevoeging van Rozenburg in 2010, 619.879 inwoners. Bij de gemeente Rotterdam hoort bovendien ook Hoek van Holland, aan de monding van de zeehaven. Na het openstellen van de Nieuwe Waterweg in 1875 begon de onstuimige groei van de haven en bevolking van Rotterdam: in 25 jaar tijd groeide de bevolking met circa 200.000 inwoners. De meeste "bootwerkers" kwamen uit Noord-Brabant, Zeeland en België om in de snel groeiende haven te werken. In de jaren zestig en zeventig kwamen veel immigranten uit Italië, Spanje, Marokko, Turkije, Joegoslavië en Griekenland. Ook woont er een zeer grote bevolkingsgroep van Chinezen, Antillianen, Surinamers, mensen van de Grote Antillen en Kaapverdianen in de stad. In totaal bestaat 46% van de Rotterdamse bevolking uit bewoners van allochtone afkomst.[6]

Afkomst bevolking[bewerken]

De bewoners van Rotterdam vormen een bont geschakeerde cultuur: zo waren er op 1 januari 2008 51.885 mensen ingeschreven met een Surinaamse, 45.699 met een Turkse, 37.476 met een Marokkaanse, 19.562 met een Antilliaanse en 14.971 met een Kaapverdische culturele achtergrond.[6] In 2009 leefden 173 verschillende nationaliteiten in Rotterdam. Een groot deel van de bewoners met een Nederlandse achtergrond heeft Brabantse voorouders; deze trokken al vanaf de 19e eeuw als arbeiders naar de haven van Rotterdam.

Afkomst 1995 2000 2005 2010 2011
Aandeel autochtonen 64,5% 59,4% 54,3% 55,0% 52,3%
Totaal aandeel allochtonen 35,5% 40,6% 45,7% 45,0% 47,7%
aandeel Surinamers 7,8% 8,5% 8,8% 8,4% 8,7%
aandeel Turken 6,0% 6,8% 7,6% 7,5% 7,8%
aandeel Marokkanen 4,1% 5,1% 6,1% 6,1% 6,5%
aandeel Antillianen 2,0% 2,7% 3,4% 3,2% 3,6%

Bron: Buurtmonitor Rotterdam

Leeftijdsgroepen[bewerken]

1995 2000 2005
Inwoners 0 t/m 4 jaar 6,2% 5,9% 6,0%
Inwoners 4 t/m 9 jaar 5,7% 5,9% 5,5%
Inwoners 10 t/m 14 jaar 5,1% 5,7% 5,7%
Inwoners 15 t/m 19 jaar 5,1% 5,7% 6,0%
Inwoners 20 t/m 34 jaar 27,1% 25,2% 24,5%
Inwoners 35 t/m 54 jaar 25,5% 27,5% 27,9%
Inwoners 55 t/m 64 jaar 9,2% 9,0% 10,1%
Inwoners 65 t/m 79 jaar 11,5% 11,0% 10,1%
Inwoners 80+ 4,4% 4,2% 4,3%

Bron: Buurtmonitor Rotterdam

Oeververbindingen[bewerken]

Heen en Weer III
Drie bekende Rotterdamse bruggen: de Hef, Willemsbrug en Erasmusbrug
De Erasmusbrug (de Zwaan)

Veerdiensten[bewerken]

Reeds in de middeleeuwen werd middels veerdiensten overgezet, geroeid en zeilend. In 1901 werden twee rederijen opgericht, die de verbinding met stoomponten gingen verzorgen:

Naar verluidt nam deze firma het echter niet zo nauw met de verzorging van de schepen en het financieel bewind. In 1909 werd de pachtvergunning van Bohré ingetrokken en per 1 januari 1909 werden de diensten en de 10 schepen van Bohré overgenomen en toegevoegd aan die van de Rotterdamse gemeentelijke rederij. Daarbij kregen de schepen de namen Heen en Weer IV t/m XIII. Daarna liet de gemeente nog drie voetveren bouwen met de namen Heen en Weer XIV t/m XVI en vijf wagenveren. De eerste twee, uit 1911, bleken niet goed te werken en er werden drie betere gebouwd.

Na de oorlog werden de stoomponten gemoderniseerd en werden er in Alphen aan den Rijn dieselmotoren in geplaatst. Heen-en-Weerbootjes die daar nog steeds mee varen zijn:

In de stad zelf kende men onder meer de veerdiensten

  • Boompjes - Antwerpsehoofd - Nassaukade;
  • Willemsplein - Prinsehoofd - Wilhelminakade/Parallelweg;
  • Veerkade - Koninginnehoofd - Linkerveerdam

en zo door tot aan Maassluis.

De Rotterdamse metro werd geopend op 9 februari 1968 en verving de veren en de tramlijnen over de Maasbruggen. De gemeentelijke veren werden die dag opgeheven en de schepen opgelegd in de Dokhaven, Charlois.

Moderne veerdiensten varen met vele malen snellere schepen. Zo kennen we in Rotterdam de Aqualiner, die een verbinding tussen de stad en de Heijplaat verzorgt. Beeldbepalend op de rivier zijn de watertaxi's en de waterbussen. Ook de schepen van de Spido en Koninklijke Roeiers Vereeniging Eendracht halen en brengen zo nodig mensen over de rivier.

Bruggen[bewerken]

Aanvankelijk werd het bouwen van bruggen vermeden in verband met de inherente hinder van de scheepvaart. In 1870 werd de Koninginnebrug over de Koningshaven aangelegd. Pas in 1878 werd de eerste oeververbinding over de Nieuwe Maas geopend: de (oude) Willemsbrug. Tot de bouw van de Erasmusbrug, ruim een eeuw later, lagen er geen bruggen over de Nieuwe Maas ten westen van de locatie van deze brug. In het verlengde van de oude Willemsburg, iets ten oosten van de Koninginnebrug, lag (en ligt) De Hef, oorspronkelijk eveneens geopend in 1878 maar in de jaren twintig van de volgende eeuw ingrijpend verbouwd. Andere bruggen over de Nieuwe Maas zijn:

Over de Oude Maas ligt de Botlekbrug. De huidige brug dateert van 1955, maar het is de bedoeling dat in 2015 een vervangende brug geopend zal worden.

Tunnels[bewerken]

Cultuur[bewerken]

Kunst en cultuur[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Kunst en cultuur in Rotterdam voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Uitgaansleven[bewerken]

Het uitgaansleven telt vele cafés, voornamelijk rond het Stadhuisplein, de Oude Haven, de Witte de Withstraat en het Schouwburgplein. Daarnaast zijn er een aantal clubs en discotheken zoals de Hollywood Music Hall, de Thalia Lounge, Club Vie, Offcorso, Outland en Factory10. Buiten deze vaste locaties is Rotterdam een echte evenementenstad en al meerdere malen uitgeroepen tot evenementenstad van Nederland. Informatie hierover wordt bijgehouden door websites als het Rotterdams Uitburo[7] en We Own Rotterdam.[8]

Media[bewerken]

In Rotterdam is er regionale radio en regionale televisie zoals Regio TV Rotterdam, RTV Rijnmond, en Regio TV. Lokale radio wordt gemaakt door de stadsradio Megastad FM en jongerenzender FunX.

Er zijn daarnaast de volgende kranten in Rotterdam gevestigd:

Landelijk
Regionaal

Tot december 2012 hoorden daar ook de landelijke kranten NRC Handelsblad en nrc.next bij.

Architectuur[bewerken]

De skyline van Rotterdam
Euromast en ventilatiegebouw Maastunnel
Bibliotheek (Stofzuiger), Blaaktoren (Het Potlood) en de Kubuswoningen
Gezicht op de nieuwbouw in Rotterdam-Zuid
Voormalig hoofdkantoor Holland-Amerika Lijn (nu Hotel New York) met ernaast de wolkenkrabber Montevideo

Doordat het centrum van Rotterdam op enkele historische gebouwen na in de Tweede Wereldoorlog grotendeels is verwoest, was en is er veel ruimte voor nieuwbouw. Rotterdam is dan ook, in tegenstelling tot veel andere oude Nederlandse steden, een moderne stad. De stad profileert zich als internationale architectuurstad met veel wolkenkrabbers, ook wel aangeduid als Manhattan aan de Maas.

Rotterdam is de enige hoogbouwstad in Nederland met een echte skyline. Rotterdam staat samen met Frankfurt, Madrid, Parijs, Moskou, Warschau en Londen in de Europese top van steden met hoogbouw.

Kop van Zuid

Nog steeds wordt er gebouwd in het gebied rond de Nieuwe Maas. Een voorbeeld hiervan is de Kop van Zuid inclusief de Wilhelminapier. Op deze plaats werden de hoogste wolkenkrabbers van Nederland gerealiseerd: de woontoren New Orleans (160 meter) en het kantoorgebouw Maastoren (164 meter). In 2013 moeten hier ook De Baltimore (171 meter), Havana (154 meter) en De Rotterdam (149,1 meter) verrijzen. Vlak naast de New Orleans komen drie 70 meter hoge woontorens: San Francisco, Philadelphia en Boston.

Rotterdam-Centrum

Ook in Rotterdam-Centrum zullen er volgens de plannen nieuwe wolkenkrabbers herrijzen. Van 2005-2014 is, nadat eerst het oude station gesloopt werd, een nieuw centraal station gebouwd. Het eerste deel, de reizigerspassage, werd in november 2012 in gebruik genomen. De rest van het station was begin 2014 klaar (op 13 maart 2014 officieel door de koning geopend).[9] In de omgeving van het toekomstige centraal station zijn het Schiekadeblok, het Weenapoint en nog enkele complexen gepland. Hierin zullen zich naar verwachting torens bevinden waarvan de hoogte kan oplopen tot zo'n 230 meter.

Lijnbaan en Coolsingel

In het winkelcentrum Lijnbaan wordt gebouwd aan een 70,52 meter hoog kantoorgebouw van 16 verdiepingen. In het centrum van Rotterdam naast De Bijenkorf aan de voet van de Koopgoot en de Lijnbaan komt de 70 meter hoge B’Tower. Op de hoek van de Coolsingel en de Kruiskade komt een 156 meter hoge blikvanger, ontworpen door de Franse architect Christian de Portzamparc, genaamd Coolsingeltoren (156 meter). Behalve een middelgroot theater moet de toren ruimte bieden aan kantoren, parkeergelegenheid en horeca. Het definitieve ontwerp van de toren zal door ontwikkelaars, potentiële huurders en de gemeente worden vastgesteld.

Zalmhaven

Aan de rechter Maasoever zijn plannen voor een Zalmhaven (complex) (185 meter).

Nuvola single chevron right.svg Zie ook: Lijst van hoogste gebouwen van Rotterdam

Straten, pleinen, buurten en bouwwerken[bewerken]

Door de grote schade die de stad in de Tweede Wereldoorlog heeft opgelopen, heeft Rotterdam in het centrum nog maar weinig historische panden. (Vrijwel alle wijken en buurten om de stad heen hebben daarentegen nog heel veel historische panden) De stad heeft daarentegen wel veel recente, moderne bezienswaardigheden. De volgende plaatsen en bouwwerken zijn bepalend voor het stadsbeeld van Rotterdam of op andere wijze belangrijk voor de stad.

Het beeld van het centrum van de stad wordt bepaald door een aantal grote straten en pleinen, met name de Coolsingel, het Hofplein, het Weena, het Schouwburgplein, winkelcentrum Lijnbaan, Meent, het Beursplein met de Koopgoot. In dit gebied bevinden zich onder andere het stadhuis en de beurs aan de Coolsingel en de Laurenskerk aan de Binnenrotte.

Delfshaven is een van de overgebleven vooroorlogse pittoreske buurten met onder meer het Zakkendragershuisje, het geboortehuis van Piet Hein en museum De Dubbelde Palmboom. Uit de Oude of Pelgrimvaderskerk aan de haven van Delfshaven vertrokken de eerste kolonisten, via Engeland, naar het Noord-Amerikaanse continent. In Delfshaven bevindt zich ook de Westzeedijk met het Museumpark.

Overige buurten/wijken zoals Cool, Het Scheepvaartkwartier, het Oude en Nieuwe Westen, Kralingen, Crooswijk, het Oude Noorden en Hillegersberg zijn ook nog grotendeels vooroorlogse wijken met veel vooroorlogse panden en bebouwing. Het Scheepvaartkwartier en Kralingen zijn hiervan de chiqueste wijken van de stad, met grote, rijk gedetailleerde historische panden of (kantoor)villa's.

Langs de oevers van de Nieuwe Maas bevinden zich de Maasboulevard, het Witte Huis en de Oude Binnenhaven.

De Nieuwe Maas wordt overbrugd door enkele grote bruggen, waarvan de Erasmusbrug de bekendste is. Tevens is er een anderhalf kilometer lange tunnel, de Maastunnel, die beide oevers verbindt. Ook de Nieuwe Maas zelf is een belangrijke verkeersaders, voor vracht- en passagiersschepen. Toeristen maken graag gebruik van de Spido-havenrondvaartboten. Deze vertrekken vanaf het Willemsplein in het scheepsvaartkwartier naar allerlei bezienswaardigheden in het gehele havengebied.

Op Zuid, aan de andere zijde van de Nieuwe Maas, bevindt zich het voetbalstadion De Kuip. Begin jaren dertig besloot een groep zakenlieden dat Rotterdam een eigen stadion moest bezitten, als antwoord op het Olympisch Stadion in Amsterdam. Uiteindelijk werd voor een constructie gekozen waarbij de tweede ring met zitplaatsen aan een stalen constructie hing. Daarmee was het Stadion Feyenoord het eerste stadion in Europa dat deze nieuwe bouw toepaste. Als voorbeeld diende het stadion van de Amerikaanse honkbalclub New York Yankees.

Op Zuid liggen verder nog het Winkelcentrum Zuidplein, met OV-knooppunt, en de Oranjeboomstraat, een doorgaande verkeersroute van Station Rotterdam Zuid tot aan de Maasbruggen.

In de drukke stad bevinden zich enkele grote en kleinere parken: Het Euromastpark, het Kralingse Bos met de Kralingse Plas (noord); het Zuiderpark (zuid), Vroesenpark (noordwest).

Bepaalde delen van Rotterdam zijn uitgeroepen tot beschermd stadsgezicht: Blijdorp / Bergpolder, Delfshaven (met uitbreiding), Heemraadsingel-Mathenesserlaan, Kralingen-Midden, het Scheepvaartkwartier, het Noordereiland, Tuindorp Vreewijk en Waterproject.

Memorabilia[bewerken]

Nieuwbouw in Rotterdam[bewerken]

Rotterdam is een stad met veel hoogbouw. Na het Duitse bombardement in 1940 was het centrum van de stad grotendeels vernietigd, na 1945 kwam daar een op ruime schaal geprojecteerd nieuw stadshart tot stand, waar tot aan de dag van vandaag aan gewerkt wordt.

Toekomstige hoge gebouwen[bewerken]

Naam Hoogte in meters Oplevering Status
Schiekadeblok 220 onbekend Status-geel.gif Bouw start in 2015
Zalmhaventoren 188, met mast 212 Status-geel.gif In ontwikkeling
De Baltimore 173 Status-geel.gif In ontwikkeling
Havana 154 Status-geel.gif In ontwikkeling
Weenapoint - First Rotterdam 125 2015 Status-groen.gif In aanbouw
Up:Town 107 Status-geel.gif In ontwikkeling
Cool Tower 100 Status-geel.gif In ontwikkeling

Brandgrens van Rotterdam[bewerken]

Het als gevolg van de Duitse aanval - en daarop volgende branden - verwoeste gebied staat in Rotterdam bekend als ‘de brandgrens’. Rotterdam heeft na de oorlog gekozen voor vernieuwing van de binnenstad en niet voor herbouw. Lange tijd werd in Rotterdam de wederopbouw gevierd en wel op 18 mei, de dag waarop werd begonnen met puinruimen. Vooruitkijken en niet terugblikken was het devies.

Het oude centrum is verdwenen en anders dan in de meeste steden is de band met het verleden nauwelijks zichtbaar in de bebouwde omgeving. Wie het verhaal van de stad wil vertellen, aan oude en nieuwe Rotterdammers, mist een concreet aanknopingspunt. Daarom besloot het gemeentebestuur in 2006 dat de brandgrens de komende jaren blijvend wordt gemarkeerd met behulp van fraai vorm gegeven lampjes in het plaveisel: de brandgrens als lieu de mémoire. Voor de markering werd een prijsvraag uitgeschreven die werd gewonnen door Adriaan Geuze en zijn bureau West 8. In mei 2009 is het eerste deel van de markering opgeleverd. In mei 2010 was het ruim 12 km lange lint voltooid.

Eerder, in 2007 en 2008, is de brandgrens incidenteel verlicht met reusachtige schijnwerpers, een initiatief en project van Mothership. Meer dan honderd lampen schenen omhoog en gaven de skyline van Rotterdam een extra dimensie. Duizenden mensen kwamen bijeen om dit moment te herdenken. Dit project zal niet meer worden herhaald.

Het exacte tracé van de brandgrens is in kaart gebracht door ir. Koos Hage en het onderzoek is verantwoord in de publicatie ‘Rotterdam De brandgrens van 14 mei 1940’ (Veenman Publishers, 2008).[10]

Economie[bewerken]

Luchtfoto van de haven van Rotterdam
Markt op de Binnenrotte

Haven[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Haven van Rotterdam voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Rotterdam ligt centraal ten opzichte van het achterland en heeft zich mede daardoor kunnen ontwikkelen tot de grootste havenstad van Europa op het gebied van overslag van massagoederen, ook wel bulkoverslag genoemd. Aardolie neemt daarbij de eerste plaats in. Verder is Rotterdam met afstand de belangrijkste containerhaven van Europa. De havenactiviteiten zijn geleidelijk verschoven naar de oevers van de Nieuwe Waterweg en met name de Maasvlakte; sinds 1985 zijn ze niet meer in het centrum van de stad te vinden. Het Havenbedrijf Rotterdam is verzelfstandigd.

Rotterdam is zijn positie als grootste haven ter wereld sinds 2004 kwijt. De explosief groeiende economie van China bracht Shanghai op nummer één en Singapore op nummer twee. De positie van Rotterdam ten opzichte van concurrenten Antwerpen en Hamburg als 'Gateway to Europe' bleef echter ruimschoots onaangetast. De haven verwerkte in 2004 een recordhoeveelheid van 354 miljoen ton, 8 procent meer dan het jaar daarvoor. Shanghai haalde 380 miljoen ton en Singapore 370 miljoen ton.[11]

Op het moment wordt de Tweede Maasvlakte ontwikkeld, omdat in het bestaande haven- en industriegebied geen plaats meer is voor nieuwe grootschalige activiteiten. Door in de Noordzee nieuw land te creëren kan de Rotterdamse haven zich verder ontwikkelen, hetgeen van belang is voor de regionale en Nederlandse economie.

Bedrijfsleven[bewerken]

Rotterdam is de vestigingsplaats van een groot aantal bedrijven, waarvan de bekendste zijn: Unilever, Mittal Steel, Nationale Nederlanden en Robeco. Gerelateerd aan de haven zijn er handelscentra gericht op één land gevestigd zoals het Korean Trade & Distribution Center. De nieuwe vestiging van het European China Center wordt in 2011 bij de Rijnhaven gebouwd.

Winkels en markten[bewerken]

In het centrum van Rotterdam is een groot winkelgebied met onder andere de Koopgoot, de Lijnbaan, de Hoogstraat en het winkelcentrum Plaza. Verder heeft Rotterdam het winkelcentrum Zuidplein in Rotterdam-Zuid, de winkel- en woonmall Alexandrium in Prins Alexander en vele kleinere winkelcentra verspreid over de gehele stad.

De koopavonden zijn op zowel donderdag als vrijdag. In het centrum van Rotterdam zijn de winkels iedere zondagmiddag geopend.

In Rotterdam zijn 14 weekmarkten. De twee grootste zijn de Markt Rotterdam Centrum op dinsdag en zaterdag op de Binnenrotte in het centrum en op woensdag bij het Afrikaanderplein in Rotterdam-Zuid. In Juni 2014 zal bij de Binnenrotte ook een overdekte markthal geopend worden met 110 kramen. Op de eerste twee verdiepingen van de markthal bevinden zich horeca en winkels. Van de tweede verdieping tot de elfde verdieping zullen er luxe appartementen komen.

Onderwijs[bewerken]

Gebouw van de Erasmus Universiteit

Studeren in Rotterdam kan op verschillende onderwijsniveaus. Het loopt uiteen van MBO, HBO tot Universiteit. In Rotterdam studeren 58.668 studenten.[12]

De onderwijsinstellingen die te vinden zijn in Rotterdam zijn:

Wetenschappelijk
Hoger en speciaal onderwijs
Overige bekende onderwijsinstellingen

Volksgezondheid en sport[bewerken]

Gezondheidszorg[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie: Ziekenhuizen in Rotterdam-Rijnmond

Sport[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie ook de categorie Sport in Rotterdam

Rotterdam organiseert enkele belangrijke sporttoernooien en -evenementen

Rotterdam is daarnaast ook de thuishaven van heel wat bekende en minder bekende sportclubs. Vooral in de hoogste voetbaldivisies is Rotterdam met drie clubs goed vertegenwoordigd.

Verder is Rotterdam met andere sporten ook goed vertegenwoordigd op landelijk niveau.

In december 2008 onthulde burgemeester Opstelten de plannen voor een "nieuwe Kuip", een project dat in 2013 werd afgevoerd. Er zijn ook plannen voor een nieuw Spartastadion. Dit moet komen in de Spaanse polder, een industrieterrein, maar deze plannen zijn nog niet concreet.

Verkeer en vervoer[bewerken]

Wegverkeer[bewerken]

Rotterdam is bereikbaar via diverse autosnelwegen, zoals de

Sinds 2010 is de gemeente bezig met de realisering van stadsroutes in Rotterdam en omstreken.

Luchthaven[bewerken]

Rotterdam heeft ook een eigen luchthaven: Rotterdam The Hague Airport, in de volksmond Zestienhoven, naar de polder waarin zij ligt.

Openbaar vervoer[bewerken]

Het stadsvervoerbedrijf RET exploiteert (sinds 1927) in Rotterdam e.o. trams en bussen en sinds 1968 ook metro's. De metro heeft inmiddels vijf lijnen: A, B, C, D en E. Deze laatste lijn rijdt via een geboorde tunnel en de voormalige Hofpleinlijn tussen Rotterdam en station Den Haag Centraal en is onderdeel van RandstadRail.

Tram: De RET heeft 9 tramlijnen. 2, 4, 7, 8, 20, 21, 23, 24 en 25. De lijnen 20, 21, 23, 24 en 25 zijn trampluslijnen, deze zijn sneller en de trams rijden veelal op vrije banen.

Per trein is Rotterdam vanaf diverse stations rechtstreeks te bereiken. Rechtstreekse bestemmingen zijn onder andere Hoek van Holland, Den Haag, Leiden, Haarlem, Schiphol, Amsterdam, Utrecht, Enschede, Groningen, Leeuwarden, Dordrecht, Breda, Eindhoven, Venlo, Roosendaal, Vlissingen, Antwerpen, Brussel en Parijs.

Ook is het dagelijks mogelijk om met de Thalys naar Parijs te reizen. 's Zomers is het ook mogelijk om rechtstreeks naar bestemmingen zoals Avignon en Marseille te reizen. 's Winters is Bourg-Saint-Maurice rechtstreeks bereikbaar. Deze bestemmingen zijn in de genoemde periode één keer per week op zaterdag te bereiken met de Thalys.

Vanaf Rotterdam reed ook de Fyra in de richtingen Schiphol - Amsterdam Centraal en Breda.

Het meeste treinverkeer komt van en naar station Rotterdam Centraal aan het Stationsplein. Rotterdam Centraal wordt tussen 2007 en 2013 vervangen door een nieuwe OV-Terminal. In deze OV-Terminal komen alle soorten van openbaar vervoer bij elkaar, te weten tram, bus, metro, randstadrail en trein. De nieuwe terminal wordt gebouwd op het verwachte reizigersaantal van 300.000 in 2030. Andere stations in Rotterdam zijn Rotterdam Alexander, Blaak, Lombardijen, Noord, Zuid en de halte Rotterdam Stadion (alleen bij evenementen). Binnen de Rotterdamse gemeentegrenzen liggen ook nog de stations Hoek van Holland Haven en Hoek van Holland Strand.

Politiek[bewerken]

Stadsbestuur[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Voor meer politiek, zie Rotterdam (gemeente).

De gemeenteraad van Rotterdam bestaat uit 45 leden. Leefbaar Rotterdam is de grootste politieke partij in Rotterdam met 14 zetels. De Partij van de Arbeid heeft 8 zetels. D66 heeft zes zetels; de VVD en CDA hebben elk 3 zetels.GroenLinks en Nida Rotterdam hebben elk twee zetels; de SP vijf zetels en CU/SGP en Partij voor de Dieren hebben elk één zetel.

Het college van burgemeester en wethouders bestaat sinds 2014 uit Leefbaar Rotterdam, D66 en het CDA. Ahmed Aboutaleb (PvdA) is sinds januari 2009 burgemeester van Rotterdam.

Stedenbanden[bewerken]

Rotterdam is erg actief op het gebied van partnersteden.[13][14]

13 zustersteden

14 partnersteden

4 zusterhavens

  • Vlag van Zuid-Korea Busan (Zuid-Korea), sinds 1987
  • Vlag van Japan Kobe (Japan), sinds 1967
  • Vlag van Verenigde Staten Seattle (Verenigde Staten), sinds 1969
  • Vlag van Japan Tokio (Japan), sinds 1989


Bekende Rotterdammers[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie lijst van Rotterdammers voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Onderscheidingen[bewerken]

  • de Van Oldenbarneveltpenning, is de hoogste gemeentelijke onderscheiding voor mensen die zeer grote verdiensten hebben gehad voor de wetenschap, de economie, de kunst en cultuur of voor het bestuur in Rotterdam. Deze penning wordt hooguit eenmaal per jaar uitgereikt.
  • de Wolfert van Borselenpenning is bedoeld voor personen die activiteiten hebben ontplooid in een leidinggevende functie op verschillende terreinen van de Rotterdamse samenleving.
  • de Erasmusspeld kan worden uitgereikt aan personen die zich lange tijd op sociaal, cultureel, economisch of sportief gebied verdienstelijk hebben gemaakt voor de Rotterdamse samenleving.
  • het Oog van Rotterdam kan worden uitgereikt aan Rotterdammers die bijgedragen hebben aan de verbetering van de veiligheid en de leefbaarheid in Rotterdam. Zij moeten actie hebben ondernomen om te voorkomen dat anderen schade opliepen en zonder zichzelf daarbij in gevaar te brengen. Ook moet het optreden in Rotterdam op straat zijn gebeurd. Verder mogen de kandidaten geen agent, brandweerman of bijvoorbeeld ambulancemedewerker van beroep zijn.

Naamgeving[bewerken]

In de huidige straattaal wordt Rotterdam ook wel aangeduid met Roffa of Rotto. Van eerdere datum is de benaming Rotjeknar. Hierop ontstond het (voornamelijk door niet-Rotterdammers gebruikte) enigszins neerbuigende Rotjeknor.[16]

Rotterdam is naamgever van de plaatsen Rotterdam (New York, Verenigde Staten), Rotterdam (Limpopo, Zuid-Afrika) en Rotterdam (Oost-Kaap, Zuid-Afrika). Ook heeft de plaatsnaam Rotterdam in West-Suriname bestaan. De plaats is echter overstroomd en in de oceaan verdwenen; later is 30 kilometer zuidelijker Nieuw Nickerie gebouwd.

De Rotterdam is een van de grootste en bekendste schepen van de Holland-Amerika Lijn, in de vaart genomen in 1959. Sinds 1899 had het S.S. Rotterdam al vele honderden immigranten naar Amerika vervoerd. Sinds 2008 ligt het schip in Katendrecht afgemeerd om onder andere als hotel dienst te doen.

De Zr.Ms. Rotterdam is een van de twee LPD's (Landing platform dock) die in het bezit zijn van de Nederlandse Koninklijke Marine. Het schip wordt gebruikt voor embarkatie van eenheden van het Korps Mariniers. Met zijn 166 meter en 10 dekken is het een van de grotere schepen van de Nederlandse vloot.

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Logo Wikivoyage
Wikivoyage heeft een reisgids over Rotterdam.

Panorama[bewerken]

Rotterdam gezien vanaf de Euromast (2010). Panorama van 360 graden.
Rotterdam gezien vanaf de Euromast (2010). Panorama van 360 graden.
Bronnen, noten en/of referenties
  1. CBS
  2. Arie van der Schoor: Het ontstaan van de middeleeuwse stad Rotterdam, 1992. ISBN 90 6469 669 1
  3. Gedenkboek van de Kamer van Koophandel en Fabrieken Rotterdam 1803-1928
  4. Pinkas (1999), blz. 530
  5. Dennis Waterman, Spijkenisse in Het Parool, 3 juni 2008.
  6. a b Kerncijfers Rotterdam 2008
  7. Rotterdams Uitburo
  8. We Own Rotterdam
  9. Passage in station Rotterdam Centraal geopend, NU.nl, 10 november 2012
  10. Erasmuspc.com: Foto's, filmpjes en achtergrondartikel (en) over brandgrens
  11. Algemeen Dagblad, 30 december 2004.
  12. Snelvergelijker Studiesteden
  13. En dan valt het met Hamas heus wel mee?, Elma Drayer, Trouw, 24 september 2008.
  14. Rotterdam Wereldwijd
  15. duitsland, handelspartner nr 1, gemeentelijke website Rotterdam
  16. NRC.nl Archief Woordhoek
Zoek dit woord op in WikiWoordenboek