Volapük
| Volapük | ||||
| Logo |  |
|||
| Auteur | Johann Martin Schleyer | |||
| Jaar | 1880 | |||
| Gebruikt in | vooral in Europa | |||
| Gebruikers | ca. 20-30 | |||
| Alfabet | Latijns alfabet | |||
| Classificatie | ||||
| Algemeen | Kunsttaal | |||
| Naar doel |
|
|||
| Naar herkomst | ||||
| Taalcodes | ||||
| ISO 639-1 | vo | |||
| ISO 639-2(B) | vol | |||
| ISO 639-3 | vol | |||
|
||||
Het Volapük is een kunsttaal die in de jaren 1879-1880 door Johann Martin Schleyer, een katholieke priester in Baden, Duitsland, werd geconstrueerd. Naar eigen zeggen had Schleyer daartoe in een droom van God de opdracht gekregen. Gedurende één decennium genoot het Volapük een ongekend populariteit en had in die periode meer dan honderdduizend gebruikers over de hele wereld. Aan het succes van het Volapük kwam geleidelijk een einde nadat in 1887 het Esperanto ten tonele was verschenen. Tegenwoordig wordt de taal nog slechts door hoogstens enkele tientallen mensen gesproken. Toch is het Volapük op het Esperanto na de meeste succesvolle internationale hulptaal uit de geschiedenis geweest.
De woordenschat van het Volapük is voornamelijk gebaseerd op het Engels en in mindere mate ook op het Duits, het Latijn en het Frans, talen die Schleyer alle uitstekend beheerste. De naam van de taal betekent "wereldtaal" en is opgebouwd uit twee woorden: vol en pük, afgeleid van de Engelse woorden world en speech.
Inhoud |
[bewerken] Geschiedenis
[bewerken] Achtergrond
Het idee van een neutrale taal die de internationale communicatie zou kunnen vereenvoudigen en bevorderen, gaat terug tot de Verlichting. In de 17e eeuw hielden intellectuelen als Francis Lodwick, Thomas Urquhart, George Dalgarno, John Wilkins en Gottfried Leibniz zich bezig met het creëren van de "ideale taal", die zowel culturele verschillen kon overbruggen als helderheid zou brengen in het denkproces. Geen van deze zgn. filosofische talen is ooit daadwerkelijk gebruikt, hetgeen vermoedelijk te wijten is aan de onvolledigheid en het onpraktische karakter ervan.
In de 19e eeuw, een periode van groeiend nationaal bewustzijn, herleefde ook het streven naar een internationale taal. Een vroeg voorbeeld is de muziektaal Solresol van de Fransman Jean François Sudre, die enige populariteit genoot. In 1868 publiceerde de Franse taalkundige Jean Pirro Universalglot, het eerste "complete systeem voor een hulptaal dat gebaseerd is op gemeenschappelijke elementen in nationale talen."[1]
[bewerken] Ontstaan van het Volapük
Johann Martin Schleyer (1831-1912) was een Duitse priester, die van jongs af aan een grote belangstelling voor talen had gekoesterd. Het idee voor een internationale taal ontstond volgens hemzelf na een gesprek met één van de leden van zijn gemeente, een halfgeletterde Duitse boer die het contact met zijn naar Amerika geëmigreerde zoon had verloren omdat de Amerikaanse posterijen zijn handschrift niet konden lezen. In eerste instantie inspireerde dit Schleyer tot het maken van een "wereldalfabet". In de nacht van 31 maart 1879 zou de aan slapeloosheid lijdende Schleyer echter door God zijn benaderd, die hem opdroeg een internationale taal te gaan maken. Hierop toog hij opnieuw aan het werk en gedurende deze nacht ontwierp hij de basisprincipes van het Volapük. Eerst zette hij de grammatica en een woordenlijst op papier, vervolgens maakte hij enkele vertalingen en schreef hij zelfs hele gedichten.[2]
In mei van dat jaar publiceerde Schleyer voor het eerst een artikel over het Volapük in het Katholieke literaire tijdschrift Sionsharfe, waarvan hij redacteur was. Kort daarop verscheen in hetzelfde blad voor het eerst het devies van het Volapük:
- Menade bal, püki bal
- "Voor één wereld één taal"
In 1880 volgde een in het Duits geschreven boek, getiteld "Volapük, die Weltsprache, Entwurf einer Universalsprache für alle Gebildete der ganzen Erde. Verfasser: J. M. Schleyer, Redakteur der „Sionsharfe“". Dit bevatte een grammatica en een woordenlijst van 2780 woorden. De taal sloeg aan en al snel wist Schleyer zich omringd door een groep gebruikers. Vanaf 1881 werd regelmatig een krant in het Volapük uitgebracht, Volapükabled. Schleyer zelf heeft weinig geschreven in het Volapük en naar verluidt sprak hij de taal ook niet vloeiend, maar anderen deden dit wel. Aldus bleef de populariteit van de taal groeien. De eerste Volapük-conventie vond plaats te Friedrichshafen in 1884, de tweede in 1887 te München. Op beide was het Duits de voertaal. Tijdens de tweede conventie werd de Kadem bevünetik volapüka ("Internationale Volapük-Academie") opgericht, die zich ten doel stelde het Volapük te behouden en te verbeteren.
Tijdens de derde conventie, die in augustus 1889 in Parijs plaatsvond, werd alleen Volapük gesproken, zelfs door de obers.[3] André Cherpillod schrijft hierover in een voorwoord:
- Er waren ongeveer tweehonderd mensen uit vele landen aanwezig. En in tegenstelling tot de eerste twee conventies werd er alleen Volapük gesproken. Voor het eerste in geschiedenis van de mensheid en zestien jaar voor de conventie van Boulogne sprak een internationale conventie een internationale taal.[4]
In 1889 waren er naar schatting 283 clubs actief, verschenen er 25 tijdschriften in of over het Volapük en waren er 316 leerboeken en grammatica's uitgegeven in 25 talen. Het aantal actieve gebruikers van het Volapük in die tijd wordt geschat op ca. 200.000, voornamelijk in Europa en Amerika. Er waren zo'n 1.600 gecertificeerde docenten actief. Er is zelfs een geval bekend van een native speaker, Corinne Cohn, dochter van Volapük-professor Henry Cohn, over wier verdere lotgevallen overigens niets bekend is.[5].
[bewerken] Teloorgang
Ondanks deze successen werd steeds duidelijker dat het Volapük ook nadelen had. De grammatica werd door velen als te moeilijk ervaren en de meeste woorden waren weliswaar op meerdere Europese talen gebaseerd, maar zodanig vervormd dat zij nauwelijks te herkennen waren. In 1887 stelde de door Benjamin Franklin in het leven geroepen American Philosophical Society een commissie in, die moest beoordelen of het Volapük geschikt was om als internationale taal te gaan dienen. Naar het oordeel van deze commissie voldeed het Volapük niet aan de basisvereisten, zoals een fonetische spelling en een eenvoudige grammatica.
In 1887 publiceerde Ludwik Lejzer Zamenhof zijn eerste boek over het Esperanto. Het Esperanto, dat veel gemakkelijker te leren en te lezen was, sloeg aan en werd al snel een geduchte concurrent voor het Volapük. Het duurde niet lang voordat volledige Volapükclubs omschakelden op het Esperanto.
Een andere oorzaak van de ondergang van het Volapük was het autocratische optreden van Schleyer zelf. Hij bleef het Volapük als zijn persoonlijk eigendom beschouwen en wenste de volledige controle te behouden over de woordenschat en de grammatica. Als datuval ("grote uitvinder") behield hij zich een absoluut vetorecht voor bij de invoering van nieuwe woorden en stond aldus een natuurlijke evolutie van de taal in de weg. Deze houding bracht hem in conflict met andere prominente voorvechters van het Volapük. Directeur van de Volapük-Academie was destijds de Nederlandse cryptograaf Auguste Kerckhoffs von Nieuwenhof, die veel had gedaan voor de verbreiding van het Volapük in Frankrijk, Spanje en de Scandinavische landen en diverse boeken over het Volapük op zijn naam had staan. Namens de academie eiste hij tijdens het congres van 1889 diverse hervormingen, die echter alle door Schleyer werden afgewezen.[6]
De weigering van Schleyer rekening te houden met de wensen van de gebruikersgemeenschap leidde tot diverse schisma's in de Volapükbeweging. Niet alleen stapten veel mensen over op het Esperanto, ook begonnen velen de taal op eigen gezag te hervormen. In sommige gevallen leidde dit tot de totstandkoming van nieuwe talen, de zgn. volapükiden, waarvan de meeste betrekkelijk obscuur zouden blijven: Nal Bino, Spelin en Language Universelle in 1886, Balta, Bopal en Nuvo-Volapük in 1887, Spokil in 1890, Dil en Anti-Volapük in 1893, Veltparl in 1896 en Dilpok in 1898. De bekendste van deze uit het Volapük voortgekomen talen is wel het Idiom Neutral van de Petersburgse ingenieur Waldemar Rosenberger (1848-1918). Rosenberger, die sinds 1892 directeur was van de Volapük-Academie, verving vrijwel de gehele woordenschat door woorden die meer leken op de West-Europese talen en paste ook de grammatica aan. In 1898 vormde hij de Academie om tot Akademi Internasional de Lingu Universal en vanaf dat jaar werden de circulaires van de Academie geschreven in deze nieuwe taal, die in 1902 officieel werd gepubliceerd. Overigens sloeg het Idiom Neutral evenmin als andere op het Volapük gebaseerde projecten aan en in 1908 zou de Academie uiteindelijk het Latino sine Flexione van de Italiaanse wiskundige Giuseppe Peano adopteren.
In 1900 hadden de door Schleyer erkende clubs bij elkaar nog slechts 159 leden.[4]
[bewerken] Wederopleving
In de jaren 1930 beleefde het Volapük door toedoen van de Nederlander Arie de Jong (1865-1957) een kortstondige opleving. In 1931 publiceerde hij met goedvinden van het toenmalige hoofd van de Volapükbeweging, de cifal, een herziene grammatica en een Duits-Volapük/Volapük-Duits woordenboek.[7] De Jong vereenvoudigde de grammatica, elimineerde enkele zelden gebruikte werkwoordsvormen en veranderde de door sommigen als seksistisch ervaren voornaamwoorden. Ook voerde hij het foneem /r/ in en gebruikte dit om woorden herkenbaarder te maken. Zo veranderde hij het woord lömib "regen" in rein.[8] In 1952 publiceerde hij een vertaling van het Nieuwe Testament.[9]
Onder leiding van De Jong genoot het Volapük opnieuw enige populariteit in Nederland en Duitsland. Het nationaal-socialisme, dat vijandig tegenover kunsttalen stond, maakte hieraan een eind.
[bewerken] Volapük nu
Tegenwoordig wordt het Volapük door niemand meer als een serieuze kandidaat voor een wereldtaal beschouwd. Toch geniet de taal nog steeds belangstelling en wordt het Volapük wereldwijd nog door ca. 25-30 mensen gesproken.[5] Er is een actieve Yahoo!-groep aan het Volapük gewijd, die ruim 200 leden heeft.[10] Ook heeft het Volapük een eigen Wikipedia-project, de Vükiped Volapükik. Deze kwam in het nieuws nadat op 8 september 2007 dankzij de massale aanmaak van artikelen met behulp van een bot het aantal van 100.000 artikelen werd overschreden.[11][12] Verder is er al vele jaren een website actief die geheel in het Volapük is geschreven, Volapop![13]
De huidige cifal ("chef") van de Volapükbeweging is de Engelsman Brian Bishop. Hij maakt deel uit van een ononderbroken reeks cifals die teruggaat tot Schleyer zelf. Bishop, die deze functie sinds 1984 bekleedt, is verzamelaar van Volapük-memorabilia en geeft aan het Volapük uit sentimenteel en historisch oogpunt levend te willen houden.[5]
[bewerken] Alfabet
Het alfabet van het Volapük heeft 27 letters, inclusief de letter r die in 1931 door Arie de Jong aan het alfabet is toegevoegd. Er zijn drie letters met Umlaut: ä, ö en ü. Schleyer heeft voor deze letters speciale karakters ontworpen, maar in de praktijk zijn deze zelden of nooit gebruikt.
|
|
|
|
[bewerken] Grammatica
[bewerken] Zelfstandig naamwoord
Het Volapük kent vier naamvallen: de nominatief, de genitief, de datief en de accusatief. Deze worden regelmatig gevormd.
- Nominatief: dom ("huis"), vol ("wereld")
- Genitief: doma, vola
- Datief: dome, vole
- Accusatief: domi, voli
In het meervoud krijgen al deze vormen de uitgang -s:
- Nominatief: doms, vols
- Genitief: domas, volas
- Datief: domes, voles
- Accusatief: domis, volis
[bewerken] Bijvoeglijk naamwoord
Bijvoeglijke naamwoorden hebben altijd de uitgang -ik en worden niet verbogen: gudik "goed". Een bijwoord kan worden afgeleid met behulp van de uitgangen -o en -i.
[bewerken] Woordenschat
De woordenschat van Volapük was gebaseerd op het Engels, met wat Duits en Frans.
[bewerken] Voorbeeld
Het Volapükvoorbeeld hieronder is de vertaling van het gebed Onze Vader:
- O Fat obas, kel binol in süls, paisaludomöz nem ola!
- Kömomöd monargän ola!
- Jenomöz vil olik, äs in sül, i su tal!
- Bodi obsik vädeliki govolös obes adelo!
- E pardolös obes debis obsik,
- äs id obs aipardobs debeles obas.
- E no obis nindukolös in tendadi;
- sod aidalivolös obis de bas.
- Jenosöd!
[bewerken] Noten
- ↑ Mary Connell Bray, "Introduction", in: Alexander Gode et al. Interlingua-English Dictionary|Interlingua-English: a dictionary of the international language. Storm Publishers, New York, 1951.
- ↑ Yahoo! Groups
- ↑ Encyclopaedia Brittanica, uitg. 1911
- ↑ a b André Cherpillod, Konciza Gramatiko de Volapuko, Courgenard 1995.
- ↑ a b c Paul Lafarge, "Pük - memory. Why I learned a universal language no one speaks". The Village Voice, augustus 2000
- ↑ The Esperanto Book: 3
- ↑ Gramat Volapüka
- ↑ Arie de Jong's Revision of Volapük (1931) by Ed Robertson
- ↑ Diatek Nulik
- ↑ Volapük Yahoo-groep, benaderd op 30 november 2010.
- ↑ Of bots and conlangs: the Volapük Wikipedia
- ↑ Volapuko jam superas Esperanton en Vikipedio
- ↑ Volapop!
[bewerken] Externe links
- Volapükalised
- A complete original grammar of Volapük (Schleyer's classic Volapük) by Charles E. Sprague - 1888
- A complete italian grammar of Volapük (1888) (Schleyer's classic Volapük) by V. Amoretti
- Una grammatica completa di Volapük in lingua italiana (1888) (il Volapük classico di Schleyer - non riformato) a cura di V. Amoretti
- Flenef bevünetik Volapüka / International Friendship of The World Language
 |
Zie de Volapük uitgave van Wikipedia. |
 |
Bronnen die bij dit onderwerp horen, zijn te vinden op de pagina Volapük op Wikisource |
 |
Zie de categorie Volapük van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden. |
| Kunsttalen | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
|
