Jan Amos Comenius

Comenius door Rembrandt van Rijn

Het labyrint der wereld

Elbing

Standbeeld van Comenius naast de Grote Kerk te Naarden.

Jan Amos Komenský (gelatiniseerd als Comenius) (Nivnice, Moravië, 28 maart 1592 – Amsterdam, 15 november 1670) was een Tsjechisch theoloog, filosoof, hervormer, pansofist en pedagoog. Comenius pleitte voor onderwijs van iedereen, zowel voor jongens als meisjes en van alle standen. Hij schreef leerboeken en ontwierp een nieuw schoolsysteem voor Polen, Zweden en Hongaren. Comenius pleitte bij invloedrijke vrienden voor onafhankelijkheid van zijn vaderland maar bleef conservatieve Europeaan met een humanistische kijk.

Levensloop

Comenius werd geboren in Oost-Moravië; zijn exacte geboorteplaats is niet bekend. Zijn vader was afkomstig uit Komňa, van beroep molenaar en lid van de protestantse Moravische Gemeenschap. Op 12-jarige leeftijd (1604) was Jan wees. Hij werd opgenomen door een familielid in Strážnice. Comenius kreeg een goede opleiding in Přerov (1608) en nam Amos aan als tweede naam. Comenius studeerde vervolgens theologie en filosofie in Herborn (1611) en Heidelberg (1613). In 1614 erfde hij De revolutionibus orbium coelestium, een boek van de hand van Copernicus. Na een vierjarig verblijf in Duitsland keerde hij terug naar zijn geboortegrond en werd rector in Přerov. Comenius vertrok in 1618 naar het Silesische Fulnek om daar te worden aangesteld als leraar. Na de Slag bij de Witte Berg in 1620 verloren de protestanten al hun rechten. Ze werden onderdrukt of gedwongen te katholiseren of te emigreren. Karel I van Liechtenstein en Albrecht von Wallenstein beroven ondertussen de Boheemse protestanten van hun rijkdommen. Comenius trok van hot naar her; zijn achtergebleven vrouw en twee kinderen stierven aan de pest. In 1628 vestigde deze asielzoeker avant la lettre zich in Leszno. Zijn verblijf aldaar en zijn onderzoek maakte hem in heel Europa beroemd. Comenius kreeg zelfs een uitnodiging om in de Nieuwe Wereld te komen werken.

Comenius is ondersteund door Karel de Oudere van Zerotein. Hij droeg zijn Het labyrint der wereld en het paradijs des harten : dat is, eene heldere beschrijving hoe in deze wereld en al hare aangelegenheden niets heerscht dan dwaling en verwarring, onzekerheid en nood, leugen en bedrog, angst en ellende, en ten laatste afkeer van alles en vertwijfeling; maar hoe hij, die zich met God den Heer alleen in de woonstede zijns harten binnensluit, zelf tot waren en vollen vrede des gemoeds en tot blijdschap komt (1628) waarin hij zich de wereld voorstelde als een stad waarvan de straten de verschillende stromingen in de maatschappij vertegenwoordigen aan Zerotein op.

Tot 1632 schreef Comenius voornamelijk in het Tsjechisch. Comenius verhuisde in 1638 naar Elbing in Zweeds Pommeren. Hij kwam in contact met Samuel Hartlib, die hem naar Engeland uitnodigde. Daar verbleef hij in 1641/42. Hij leerde hij de Schotse John Dury kennen en startte een project om de Noord-Amerikaanse indianen te ontwikkelen. De Amsterdamse Louis de Geer stelde hem al in 1638 voor aan Axel Oxenstierna. Toen hij er in 1642 niet in was geslaagd een schoolsysteem voor het Koninkrijk Zweden (1523-1814) op te zetten werd hij ontslagen, maar met behoud van salaris.

In 1642 bezocht hij René Descartes in zijn kasteel Endegeest bij Leiden. De twee mannen gingen na vier uur filosoferen uiteen, elk met de gedachte dat de ander het bij het verkeerde eind had. Comenius was een holist en een aanhanger van het chiliasme; Descartes een aanhanger van het dualisme, die Comenius' vermenging van filosofie en theologie niet kon waarderen. Daarna vertrok hij opnieuw naar Elbing waar hij als bisschop werd benoemd van de Moravische broedergemeenschap. Tussen 1650 en 1654 bevond hij zich in Sárospatak, dat destijds tot Transsylvanië behoorde. Comenius schreef al eerder in Hongarije een bestseller, een encyclopedia in het Latijn met afbeeldingen maar bedoeld voor kinderen.

In 1656 werd zijn huis door Poolse partizanen in brand gestoken omdat hij de kant van Zweden koos in de Zweeds-Poolse Oorlog. Comenius kreeg asiel in Amsterdam, op voorspraak van zijn beschermheer Louis de Geer die hem enige jaren bij hem thuis liet inwonen. In deze periode vormde het Huis met de Hoofden een gastvrij ontmoetingspunt van vrijdenkers die in het tolerante Amsterdam een veilige haven vonden. Comenius verzorgde onderwijs aan Pieter de Graeff, Nicolaas Witsen en zijn neef Johann Theodor Jablonski. Zowel vader Louis als zoon Laurens de Geer ondersteunden studie en publicaties van dissidente schrijvers en filosofen en realiseerden in hun huis een veelzijdige bibliotheek, onder meer ten behoeve van het werk van Comenius, die eerder door zijn roerige levensomstandigheden al twee keer eerder zijn boeken verloor. In Amsterdam stond hij aan het hoofd van een kleine Tsjechische drukkerij en uitgeverij. Vanaf 1662 was hij ook lid van het boekdrukkersgilde.

Hij verhuisde in een onbekend jaar naar Egelantiersgracht 62. Comenius overleed op 78-jarige leeftijd in Amsterdam, maar werd begraven in de vestingstad Naarden.

Werken

Comenius is beïnvloed door de Praagse rabbi Jehoeda Löw, de Italiaanse vrijdenker Giordano Bruno, en de protestantse Johann Heinrich Alsted en Calvijn. Een van zijn bekendste werken is de Janua Linguarum Reserata (de geopende talenpoort), waarin voor het eerst onderwijs in talen, in het bijzonder het Latijn, met ander onderwijs verbonden wordt. Het werk is in twaalf Europese en enige Aziatische talen vertaald. Daarnaast schreef hij de Orbis sensualium pictus (De zichtbare wereld in beeld). Dit is een geïllustreerde versie van de Janua en wordt wel als de stamvader van alle kinderboeken beschouwd. Het was meteen ook de eerste kinderencyclopedie, waaruit je bovendien Latijn kan leren.

Selectie uit zijn 250 werken

• Problemata miscellanea, 1612 - un traité philosophique
• Grammaticae facilioris praecepta (Préceptes d'une Grammaire plus facile), 1616 - manuel de grammaire, aujourd’hui perdu
• Divadlo veškerenstva věcí (Théâtre de l'universalité des choses), 1616 - un projet incomplet en vue de la première encyclopédie tchèque
• Retuňk proti Antikristu a svodům jeho, 1617-18 - un manifeste contre le pape
• Listové do nebe, 1619 - une critique de l’injustice sociale
• O poezii české (De la poésie tchèque), 1620 - manuel de poésie tchèque
• Přemyšlování o dokonalosti (Réflexions sur la perfection), 1622 - une œuvre dédiée à sa femme
• Nedobytelný hrad jméno Hospodinovo, 1622
• Truchlivý (Triste), 1622-1651
• Labyrint světa a ráj srdce (Le labyrinthe du monde et le paradis du coeur), 1623-1631
• O sirobě, 1624
• Přes boží, 1624
• Centrum securitatis čili hlubina bezpečnosti, 1625
• Carte de Moravie, 1627, Amsterdam
• Česká didaktika (Didactique tchèque), 1627-1632 - œuvre pédagogique fondatrice
• Informatorium školy materské, 1630 - sur l’éducation des jeunes enfants dans des écoles maternelles
• Ianua linguarum reserata (La porte ouverte sur les langues), 1631 - manuel de latin
• Navržení krátké o obnově škol v království českém (Brèves propositions pour la réforme des écoles du Royaume de Bohême), 1632 - proposition de réforme du système scolaire de Bohême
• Haggaeus redivivus, 1632 - critique de l'oppression de la société et des Habsburg
• Pozoun milostivého léta, 1632 - exprime l'espoir d'un retour prochain en Bohème
• Vestibulum, 1633 - manuel de latin, plus accessible que Ianua linguarum reserata
• Physicae synopsis, 1633, Leipzig - manuel de physique
• Conatuum Comenianorum praeludia, 1637, Oxford
• Prodromus pansophiae (Prélude à la sagesse universelle), 1639, London
• Via lucis (La voie de la lumière), 1642 et 1668 - opinions sur l'éducation et le système scolaire
• Pansophiae diatyposis, 1643, Danzig
• Methodus linguarum novissima, 1649 - manuel de langues
• Historia persecutionum Ecclesiae Slavonicae, 1647 - demande aux Protestants européens d’aider les Tchèques
• Kšaft umírající matky, Jednoty bratrské, 1650 - déception du fait de la paix de Westphalie
• Rebita Laucus, 1650
• Independentia aeternarum confusionum origo, 1650
• Schola pansophica (L'école pansophique), 1651
• Sermo secretus Nathanis ad Davidem, 1651 - demande au prince hongrois Sigismund Rákóczi de combattre les Habsburg
• Gentis felicitas, 1659, Amsterdam - exhortation à combattre les Habsburg
• Schola ludus, 1654
• Panegyricus Carolo Gustavo (Panégyrique de Charles Gustave), 1655 - demande au roi de Suède de réformer la Pologne
• Opera didactica omnia (Oeuvres didactiques complètes) (1657) - un recueil de ses écrits pédagogiques
• Lux in tenebris (La lumière dans les ténèbres), 1657
• Orbis sensualium pictus, 1658, Nuremberg - imagier pour l'apprentissage du latin
• Kancionál, 1659 - un recueil de chants religieux
• Ecclesiae Slavonicae brevis historiola, 1660, Amsterdam - une histoire de l'Eglise slave
• De rerum humanarum emendatione consultatio catholica, 1662 - son œuvre la plus imposante, une œuvre philosophique divisée en 7 parties, dont 4 inachevées
• Lux e tenebris, 1665 - complète Lux in tenebris
• Clamores Eliae, 1665-1670 - idées sur l'amélioration du monde et la coopération internationale
• Angelus pacis (L'ange de la paix), 1667 - exhortation à la paix
• Unum necessarium, 1668 - une sorte de testament philosophique
• Continuatio admonitionis fraternae, 1669 - polémique

Pedagogie

Zijn belangrijkste pedagogische werk is de Didactica magna (Grote onderwijsleer), die tot vandaag als een belangrijke mijlpaal in de didactiek wordt gezien. Zijn pedagogiek heeft als middelpunt een christelijk humanistische levensbeschouwing. Hij verstaat onder pedagogiek de kunst om een ieder alles te kunnen aanleren. Didactiek omschrijft hij als de kunst van het onderwijzen. Mathetiek is voor hem de kunst van het leren.

Beginselen van zijn leermethode zijn:

• leren door iets te doen;
• hanteren van de moedertaal eerder dan een vreemde taal;
• leren met voorbeelden eerder dan met woorden (= de aanschouwelijke boven de mondelinge overdracht verkiezen).

Varia

• In het begin van de 20ste eeuw werd in de voormalige Waalse Kapel van Naarden een Mausoleum voor hem ingericht, waar elk jaar zijn sterfdag wordt herdacht, met kransleggingen door de ambassadeurs van de Tsjechische Republiek en de Slowaakse Republiek. In het naastgelegen gebouw aan de Kloosterstraat 33 is het Nederlandse Comenius Museum gevestigd.
• In het Comeniusproject van de Nederlandse overheid in de jaren '90 werden scholen van computers voorzien die aan bepaalde eisen moesten voldoen, de zogenoemde Comenius-pc. Het ging samen met een Teleac-cursus.
• Er is sedert 2010 een Belgisch Comeniusproject, een zeslandenproject.
• Het Europese Comeniusprogramma is een uitwisselingsprogramma van de Europese Gemeenschap voor kleuter-, basis- en middelbare scholen.

Vernoemingen

• In Capelle aan den IJssel, Hilversum, Leeuwarden en Stadskanaal is een scholengemeenschap naar Comenius genoemd. In Amsterdam-Slotervaart staat het Comeniuslyceum voor HAVO en VWO. In Zeist en aan de Amsterdamse Bilderdijkkade een basisschool.
• Alkmaar, Amsterdam (Slotervaart), Hilversum, Naarden, Nijmegen, IJsselstein en Ede hebben een straat die vernoemd is naar Comenius.
• Comenius Leergangen is een privé-instituut met de nadruk op managementsonderwijs dat de werken en gedachten van Comenius als basis heeft.

Mediabestanden

Zie de categorie Comenius van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.