Wenen

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Nuvola single chevron right.svg Voor de menselijke uiting van pijn of emotie, zie Huilen.
Wenen
Wien
Deelstaat van Oostenrijk Vlag van Oostenrijk
Vlag van Wenen Wien 3 Wappen.svg
Details
Wenen in Oostenrijk
Situering
Hoofdstad Wenen
Algemeen
Oppervlakte 414,90 km²
Inwoners (31-10-2008) 1.674.118 (4035,2 inw/km²)
Politiek
Gouverneur Michael Häupl (SPÖ)
Coalitie SPÖ / Die Grünen
Overig
Districten 1 Statutarstadt
23 Bezirke
Gemeenten 1
ISO_3166-2 AT-9
Portaal  Portaalicoon   Centraal-Europa

Wenen (Duits: Wien /viːn/; Beiers-Oostenrijks: Wean) is de hoofdstad van Oostenrijk en vormt sinds 1922 een eigen deelstaat. De stad ligt in het noordoosten van het land aan de rivier de Donau. Wenen heeft 1.754.134 inwoners (2013), en is daarmee veruit de grootste stad en het cultureel en politiek centrum van Oostenrijk. Internationale organisaties die hun hoofdkwartier in Wenen hebben zijn UNIDO, OPEC, IAEA en CIOFF.

Geschiedenis[bewerken]

Wenen in de 17e eeuw
Wenen in 1847 met de Stephansdom
Nuvola single chevron right.svg Zie Geschiedenis van Wenen voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

In 15 v.Chr. stichtten de Romeinen op de plaats van de huidige binnenstad een militaire post tegen de Germanen. De post lag aan de rivier de Wien en droeg de naam Vindobona. In 1221 kreeg Wenen stadsrechten, in 1438 werd zij rijkshoofdstad, in 1469 bisschopszetel, en in 1526 keizerstad. In de loop der tijden groeide de stad.

In 1529 werd Wenen voor de eerste maal vergeefs belegerd door de Turken, in 1683 was er de tweede Turkse belegering. Gedurende de oorlogen met Frankrijk werd Wenen twee keer door Napoleon ingenomen, in 1805 en 1809. De Franse revolutie van februari 1848 had ook in Wenen haar weerslag. Na de maartrevolutie abdiceerde keizer Ferdinand I ten gunste van zijn neef Frans Jozef I.

Gedurende de Eerste Wereldoorlog werd Wenen weliswaar niet direct bedreigd, maar de economische blokkade van de Centralen leidde tot een gebrek aan vooral voedingsmiddelen en kleding. Het einde van de Eerste Wereldoorlog was ook het einde van de Oostenrijks-Hongaarse monarchie. In 1921 werd Wenen van het omringende Neder-Oostenrijk afgescheiden, en werd een aparte bondsstaat.

In de Kristallnacht op 9 november 1938 werden de synagoges, niet alleen religieuze maar ook sociale centra in het Joodse leven, verwoest.

Aan het eind van de 20e eeuw kreeg Wenen een "skyline" door de bouw van twee wolkenkrabbers, de Andromeda Tower en de Millennium Tower, aan de beide oevers van de Donau.

Bestuurlijke indeling[bewerken]

Districten[bewerken]

Districten van Wenen
Nuvola single chevron right.svg Zie Districten van Wenen voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Wenen is een stadstaat, dit betekent dat de stad en de gemeente samenvallen met de deelstaat; de burgemeester van Wenen is tegelijk landeshauptmann van de deelstaat Wenen. De stad is verdeeld in 23 districten (Bezirke), die zowel een naam als een nummer dragen. Alle straatnaambordjes in Wenen dragen ook het nummer van het stadsdistrict. Daarnaast bestaat de postcode uit 1 voor Wenen, het nummer van het district en een nul. De postcode van Penzing is dus 1140.

I Innere Stadt - II Leopoldstadt - III Landstraße - IV Wieden - V Margareten - VI Mariahilf - VII Neubau - VIII Josefstadt - IX Alsergrund - X Favoriten - XI Simmering - XII Meidling - XIII Hietzing - XIV Penzing - XV Rudolfsheim-Fünfhaus - XVI Ottakring - XVII Hernals - XVIII Währing - XIX Döbling - XX Brigittenau - XXI Floridsdorf - XXII Donaustadt - XXIII Liesing

Kunst en cultuur[bewerken]

Musea[bewerken]

Postsparkasse
Het in 1897 gebouwde reuzenrad in het Prater
De Hofburg aan de Heldenplatz
Een van Mozarts woningen in Wenen, Domgasse
Hundertwasserhaus
Weense fiaker
Tiergarten Schönbrunn, Kaiserpavillion
Nuvola single chevron right.svg Zie Lijst van musea in Oostenrijk voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Wenen heeft veel musea, waaronder

Het nieuwe MuseumsQuartier is een combinatie van oude en nieuwe musea, direct in de binnenstad.

Muziek[bewerken]

Wenen is sinds lang een centrum van klassieke muziek en opera. De Wiener Philharmoniker weten sinds de toepassing van televisie het oog van de wereld op zich gericht bij de traditionele uitzending van het Nieuwjaarsconcert, dat door meer dan een miljard kijkers wordt gevolgd. Het orkest werd in oktober 2006 door kenners verkozen tot "beste orkest van Europa", nipt gevolgd door het Koninklijk Concertgebouworkest en op afstand de Berliner Philharmoniker.[1]

Beroemde componisten die in Wenen gewoond en gewerkt hebben zijn onder meer Christoph Willibald Gluck, Wolfgang Amadeus Mozart, Joseph Haydn, Ludwig van Beethoven, Franz Schubert, Johannes Brahms, Anton Bruckner, Johann Strauss sr., Johann Strauss jr., Gustav Mahler, Arnold Schönberg, Alban Berg, Anton Webern, György Ligeti en Antonio Salieri.

De Wiener Sängerknaben, een jongenskoor dat in 1498 werd gesticht door Maximiliaan I. Het koor zingt werken van Mozart, Schubert en Haydn in de zondagsmissen van de Burgkapelle.

Theater en opera[bewerken]

Theater[bewerken]

Opera[bewerken]

Architectuur[bewerken]

Wenen telt vele bouwwerken uit de barok, maar ook uit andere stijlperioden. In het begin van de 20e eeuw bloeiden in Wenen de aan art nouveau verwante Sezession- en Jugendstil-schilderstijlen. Belangrijkste proponenten waren Gustav Klimt (schilderkunst) en Otto Wagner (architectuur). De bekendste werken van Klimt zijn De Kus en Judith. Wagner ontwierp onder andere vele stations van de Wiener Stadtbahn, de Postsparkasse (postkantoor) en de Kirche am Steinhof. Aan de Karlsplatz vindt men het tentoonstellingsgebouw van de Weense Secession, met de beroemde Beethovenfries van Gustav Klimt.

Het interbellum, de periode tussen 1918 en 1938, kenmerkt zich door Het rode Wenen. Wenen ontwikkelde zich in die periode tot een socialistische stad. Overal werd sociale woningbouw verricht. Het beste voorbeeld hiervan is het Karl-Marx-Hof in Heiligenstadt (noordelijk Wenen). Dit gebouwencomplex werd tussen 1927 en 1930 gebouwd door Karl Ehn, een leerling van Otto Wagner, en omvat 1382 woningen. Na de burgeroorlog van 1934 eindigde deze periode.

Een ander voorbeeld van bijzondere sociale woningbouw is het Hundertwasserhaus, in 1985 gebouwd door Friedensreich Hundertwasser. Het gebouw kenmerkt zich door de felle kleuren, onregelmatige vormen en het vele groen. Hundertwasser ontwierp ook de vuilverbrandingsoven in Spittelau (noordelijk Wenen).

De binnenstad van Wenen staat op de werelderfgoedlijst van UNESCO.

Moderne architectuur[bewerken]

Bezienswaardigheden[bewerken]

Kerken[bewerken]

Paleizen[bewerken]

Overige bezienswaardigheden[bewerken]

Buiten de vele monumentale paleizen en kerken biedt Wenen nog meer toeristische attracties.

  • Zo is er het Prater, van oudsher een keizerlijk jachtgebied, dat bestaat uit drie delen. Het Wurstelprater is een kermis met diverse attracties waaronder het reuzenrad dat dateert uit 1897. Het rad werd gebouwd door de Brit Walter Basset, is 67 meter hoog en draait met 75 centimeter per seconde. Het reuzenrad weegt 410 ton. In 1945 verloor het rad bij een brand na een bombardement van het Sovjetleger de helft van zijn gondels. Het rad is nog steeds open voor publiek al moet je wel rekening houden met een redelijk fors entreegeld. Voor een bezoek aan het rad kan men zich voor ongevallen laten verzekeren bij de Weense Interunfall Versicherung. Het ronddraaiende rad stopt soms met tussenpozen, om mensen te laten instappen in de gondels, zodat men ruimschoots de tijd krijgt om een zicht boven Wenen te krijgen.
  • Het Haus des Meeres (Huis van de Zee) is een groot aquarium, dat gevestigd is in een van de zes luchtafweerbunkers uit de Tweede Wereldoorlog. Deze zgn. Flaktürme bevinden zich op drie plaatsen in de stad en zijn zo groot dat ze niet opgeblazen of afgebroken kunnen worden. De twee torens in de wijken Neubau en Mariahilf zijn vanuit de binnenstad op vele punten zichtbaar.
  • De Pestsäule in de Graben, een straat die loopt naar de Stephansdom, staat midden op de rotonde. De "Di Patri Creatori", pestzuil, werd opgericht nadat in de 16e eeuw de pest in Wenen uitbrak en 16.000 slachtoffers eiste. Omdat er zoveel mensen in korte tijd stierven, konden zij niet allemaal zo gauw begraven worden. Daarom werden ze in de catacomben, onder de Stephansdom, in ingemetselde zalen begraven. Tegenwoordig kan men door een uitgekapt gat in de muur de bergen schedels en botten zien liggen.
  • De Spaanse Rijschool met zijn Lipizzaners is wereldberoemd. In het algemeen zijn de voorstellingen zo populair dat het raadzaam is ver van tevoren kaarten te reserveren.
  • Met een fiaker kan men rondritten maken door het historische centrum.
  • Als enige grote stad in de wereld groeien de wijnranken tot in de stad. De Weense wijken Grinzing en Nußdorf produceren goede wijnen van Zweigelt en Grüner Veltliner, twee typische Oostenrijkse druivensoorten. In een Heurige kan men wijn en spijs proeven in het restaurant van de wijnboer.
  • Tiergarten Schönbrunn werd opgericht in 1752 en geldt als de oudste dierentuin ter wereld.
  • De Kapuzinergruft of "Kaisergruft" is de algemene begraafplaats van de Habsburgers sinds de 17e eeuw. Alle keizers en keizerinnen, prinsen, prinsessen, alsook aartshertogelijke families en hun kinderen liggen hier begraven naargelang hun overlijdensperiode. Het graf van Maria-Theresia en haar echtgenoot Frans Stefan is een hoog imposant grafmonument. Ook keizer Frans Jozef I, keizerin Elisabeth ("Sisi"), keizer Karel I, keizerin Zita en als laatste kroonprins Otto liggen er begraven. De doodskisten van de laatstgenoemden staan er opgebaard. De Kapuzinergruft is te bezichtigen.
  • Het Dorotheum, het grootste veilinghuis in Centraal-Europa en in het Duitse taalgebied.
  • Hoewel de stad vernoemd is naar de rivier Wien, is de ligging An der schönen blauen Donau veel bekender. Er lopen drie vertakkingen van deze rivier door de stad Wenen: de oude Donau, de nieuwe Donau en het Donaukanaal (waarin de Wien uitmondt). Buiten de stad komen deze drie vertakkingen weer bij elkaar.

Bevolking[bewerken]

Er woonden 1,7 miljoen mensen in Wenen in 2008. Daarvan heeft ongeveer 32 procent een buitenlandse culturele achtergrond. Zij omvatten mensen die niet in Oostenrijk zijn geboren of geen Oostenrijkse nationaliteit hebben. 41.000 mensen zijn van Turkse afkomst, 124.000 van Joegoslavische afkomst en 30.000 van Chinese afkomst.

De inwoners van Wenen worden Weners genoemd.

Religie[bewerken]

Wenen is de zetel van de rooms-katholieke aartsbisdom Wenen. De huidige aartsbisschop is kardinaal Christoph Schönborn. In Wenen is een Chineestalige rooms-katholieke parochie (Chinesische Katholische Gemeinde in Wien), een Chinees-protestantse kerk (Chinesische Evangelikale Gemeinde in Wien) en een Chinees-boeddhistische gemeenschap van van Fo Guang Shan.

Volgens de cijfers van de volkstelling in 2001 is de religieuze verdeling als volgt:

Gezindte Aanhang (%)
Rooms-katholiek 49,2
Islamitisch 7,8
Orthodox 6,0
Protestants (voornamelijk Luthers) 4,7
Joods 0,5
Overige religies 6,3
Niet-religieus 25,7

Culinair[bewerken]

Wiener Schnitzel
Fiaker-Gulasch
Sachertorte
Café Central in de Herrengasse
Gasometer Wenen

De Weense keuken is een mengelmoes van verschillende culturen, zoals de stad Wenen dit zelf ook was als hoofdstad van het Oostenrijkse keizerrijk. Invloeden van Bohemen, Hongarije, Slowakije, Italië en de Balkanlanden zijn duidelijk te merken.

Enkele van de beroemdste gerechten:

  • Apfelstrudel
  • Bauernschmaus, schotel met worstjes, hamsoorten, spek en een aardappelgerecht (bijvoorbeeld Knödeln)
  • Fiaker-Gulasch, goulash met Knödeln
  • Germknödel, gestoomde tarwedeegknoedel gevuld met Powidl (pruimencompote) en overgoten met boter of vanillesaus en bestrooid met suiker en maanzaad
  • Gugelhupf, een soort tulband
  • Kaiserschmarrn gerezen en in stukken gesneden pannenkoek met rozijnen, geserveerd met poedersuiker, pruimencompote (Powidl), appelmoes of vossebessen
  • Mohr im Hemd, chocoladepudding met hete chocoladesaus en slagroom
  • Sachertorte, chocoladetaart, gevuld met abrikozen en een dikke laag glazuur van het beroemde Hotel Sacher
  • Tafelspitz und G'röstel, schijven rundvlees met rösti
  • Topfenkuchen kwarkgebak
  • Wiener Schnitzel, gepaneerd kalfsvlees

Koffiecultuur[bewerken]

Daarnaast kent Wenen een lange en diepgaande koffietraditie. De stad kent 564 Kaffeehäuser, waar men een keur aan koffiesoorten en gebak serveert. Het bestellen van een kop koffie in Wenen is een vak apart. Iedere inwoner heeft zijn eigen favoriete combinatie, waarvan de meeste met warme melk zijn. Om deze reden worden koffiebonen in Oostenrijk anders gebrand dan in Nederland of België, de zogenaamde Wiener röstung. Een kop koffie wordt traditioneel geserveerd met een glaasje leidingwater, dat ook weer wordt bijgevuld. Een uurtje blijven zitten op één kop koffie met een van de vele kranten die beschikbaar zijn is geen uitzondering.

Enkele beroemde koffiehuizen[bewerken]

  • Café Central, lijkt meer op een paleis dan op een café, ooit ontmoetingsplaats van beroemdheden, Herrengasse 14 Palais Festel
  • Café Dommayer, waar de wals aan zijn triomftocht door de wereld begon, vlak bij Schönbrunn, Dommayergasse 1
  • Café Hawelka, ontmoetingsplaats van kunstenaars (inclusief Nobelprijswinnares Elias Canetti), Dorotheergasse 6
  • Café Landtmann, ooit stamcafé van Sigmund Freud, vlak bij het Burgtheater, Dr. Karl Lueger Ring 4
  • Hotel Sacher, wellicht het beroemdste hotel ter wereld, inclusief de beroemde taart, Philharmonikerstraße 4
  • Café Sperl, het enige café dat op de monumentenlijst staat vanwege zijn authentieke kaffeehaus-interieur, beroemd om de strudel, Gumpendorfer Straße 11
  • Café Museum, ontworpen door Adolf Loos, Friedrichstraße 6

Weense / Oostenrijkse koffiespecialiteiten[bewerken]

  • Brauner, kleiner / großer: Als een Schwarzer / Mokka, maar met melk geserveerd
  • Einspänner: Schwarzer / Mokka met veel slagroom, wordt met poedersuiker geserveerd in een glas
  • Fiaker (koffie): Schwarzer / Mokka met rum, in een glas geserveerd
  • Franziskaner: Melange met slagroom in plaats van melkschuim
  • Kaffee verkehrt: Warme melk met beperkte hoeveelheid koffie, zie ook Milchkaffee
  • Kaisermelange: Melange met eigeel en cognac
  • Kapuziner: Schwarzer / Mokka met een beetje slagroom, soms ook wat chocolade
  • Konsul: Schwarzer met koud water
  • Maria Theresia (koffie): Dubbele Schwarzer / Mokka met sinaasappellikeur in een glas geserveerd
  • Masagran: Koude koffie met ijs en maresquinolikeur
  • Melange: Verlängerter met dezelfde hoeveelheid melk en melkschuim, vergelijkbaar met cappuccino maar vaak sterker
  • Milchkaffee: Warme melk met beperkte hoeveelheid koffie, zie ook Kaffee verkehrt
  • Mokka: Is hetzelfde als een Schwarzer
  • Mazzagran: Dubbele Schwarzer / Mokka, met ijsklontjes afgekoeld
  • Obermayer: Dubbele Schwarzer / Mokka met zeer koude slagroom
  • Pharisäer: Großer Brauner met cognac, rum of Irish cream
  • Ristretto: Zeer sterke, geconcentreerde Schwarzer, sterke espresso
  • Schale Gold: Als een Brauner, maar met wat meer melk
  • Schwarzer, kleiner / großer: Sterke zwarte koffie, zoals espresso onder druk bereid, zie ook Mokka
  • Türkische: Turkse koffie
  • Verlängerter: Met water verdunde Brauner
  • Wiener Eiskaffee: Gekoelde koffie met ijs en slagroom

Sport[bewerken]

Naast het Prater bevindt zich een beurscomplex met sportfaciliteiten, waaronder het Ernst Happelstadion, waar in 2008 onder meer wedstrijden voor het Europees kampioenschap voetbal 2008 werden gespeeld. De rest van het terrein is één groot park.

Vervoer[bewerken]

Station Karlsplatz, ontworpen door Otto Wagner
Het Weense netwerk van U-bahn en S-bahn

Wenen is een van weinige steden waarbij je direct van de autosnelweg in de stad uitkomt zonder al te veel problemen. De westautobaan (A1) komt uit op de Wientalstraße. Met de trein vormen de stations Westbahnhof (treinen vanuit onder andere Duitsland en Zwitserland) en Hauptbahnhof (zuiden en oosten van Europa) de belangrijkste knooppunten. Deze stations zijn aangesloten op een uitgebreid tram-, bus, S-Bahn- en U-Bahnnetwerk. Zie ook Metro van Wenen en Tram van Wenen.

Luchthaven Schwechat (Vienna International Airport) ligt een eindje buiten de stad, maar is via een snelle, maar relatief prijzige treinverbinding (16 minuten), CAT, of een goedkopere S-Bahnverbinding, (25 minuten) aangesloten op de rest van het openbaar vervoer. De stad wordt in de laatste jaren steeds fietsvriendelijker. Het aantal routes is uitgebreid. De ringweg beschikt over een geheel vrijliggend fietspad. Daarnaast is het stallen van fietsen en huren van fietsen geen enkel probleem. Hiervoor zijn speciale transferia aangelegd.

Onderwijs[bewerken]

Diversen[bewerken]

  • De stad figureert veelvuldig in romans van John Irving.
  • De Slowaakse hoofdstad Bratislava ligt op slechts 60 kilometer van Wenen. Dit is hiermee de op twee na kortste afstand ter wereld tussen twee hoofdsteden van onafhankelijke landen.

Bekende Weners[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Lijst van Weners voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Stedenbanden[bewerken]


Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
Wikivoyage Wikivoyage heeft een reisgids over dit onderwerp: Wenen.