Maria Theresia van Oostenrijk (1717-1780)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Maria Theresia
1717-1780
Keizerin Maria Theresia door Martin van Meytens
Keizerin Maria Theresia door Martin van Meytens
Aartshertogin van Oostenrijk
Periode 1740-1780 + Frans I Stefanus (-1765)
Voorganger Karel III
Opvolger Jozef II
Koningin van Hongarije
Periode 1740-1780 + Frans I Stefanus (-1765)
Voorganger Karel III
Opvolger Jozef II
Koningin van Bohemen (keurvorst)
Periode 1740-1780
Voorganger Karel II
Opvolger Jozef II
Hertogin van Parma
Periode 1740-1748
Voorganger Karel VI
Opvolger Filips
Keizerin-gemalin van het Heilige Roomse Rijk
Periode 1745-1765
Voorganger Maria Amalia van Oostenrijk
Opvolger Maria Josepha van Beieren
Civil Ensign of Luxembourg.svg
Hertogin van Luxemburg
Periode 17401780
Voorganger Karel IV
Opvolger Jozef
Vader Karel VI
Moeder Elisabeth Christine van Brunswijk-Wolfenbüttel

Maria Theresia van Oostenrijk (Wenen, 13 mei 1717 – aldaar, 29 november 1780), (Hongaars: Mária Terézia, Kroatisch: Marija Terezija), was aartshertogin van Oostenrijk, koningin van Hongarije en Bohemen van 1740 tot 1780. Daarnaast was ze getrouwd met Frans I Stefanus en in die hoedanigheid ook keizerin van het Heilige Roomse Rijk van 1745 tot 1765. Tevens ondersteunde ze haar zoon Jozef II als mede-regentes in zijn rol als Duits keizer. Maria Theresia gold als een van de meest invloedrijke en verlichte monarchen van het absolutistische tijdperk.

Leven[bewerken]

Maria Theresia Walburga Amalia Christina van Oostenrijk was het tweede kind van keizer Karel VI, een telg uit het huis Habsburg, en Elisabeth Christine van Brunswijk-Wolfenbüttel. Later werden er nog twee zussen geboren. De enige zoon van Karel VI, Leopold Johan, stierf als kind in zijn geboortejaar 1716. Karel VI had echter in 1713 de Pragmatieke Sanctie afgekondigd, die het toeliet dat een dochter de Oostenrijkse troon besteeg. Maria Theresia's jeugd was onbekommerd en ze ontwikkelde zich tot een zelfstandige en zelfbewuste vrouw, met de wetenschap dat zij de troon zou moeten bestijgen.

Veel Europese monarchen gingen akkoord met de Pragmatieke Sanctie toen ze werd afgekondigd, maar op het moment dat deze werd uitgevoerd, toen Maria Theresia de troon wilde bestijgen, na de dood van haar vader, vielen Beieren en Pruisen toch aan en begon de Oostenrijkse Successieoorlog. In deze oorlog verloor Maria Theresia Silezië aan Frederik II van Pruisen. Maria Theresia heeft Frederik deze overval nooit vergeven, hetgeen in 1756 tot een nieuwe oorlog zou leiden.

Sinds 12 februari 1736 was Maria Theresia getrouwd met Frans I Stefanus, hertog van Lotharingen, met wie ze zestien kinderen kreeg. Door het huwelijk van Maria Theresia met Frans Stefanus kwam er een nieuw dynastie op de Oostenrijkse troon; in plaats van het Habsburgse keizershuis ontstond nu het Huis Habsburg-Lotharingen.

Frans Stefanus stierf in 1765. De toewijding aan haar man was zo groot dat ze zich vanaf zijn dood tot haar eigen dood, 15 jaar later, enkel nog in rouwkleren hulde. Volgens de overlevering was hun huwelijk er een van liefde en toewijding. Ze begon zich ook meer toe te leggen op het behouden van de vrede dan op het heroveren van Silezië, waarbij ze ervoor zorgde dat haar dochters strategisch werden uitgehuwelijkt.

Maria Theresia stierf in 1780 en was de enige regerende vrouw in de 650 jaar lange Habsburg-dynastie. Ze ligt samen met haar man in één graf in de Kapuzinergruft in Wenen.

Tombe van keizer Frans I Stefanus en Maria Theresia in de Kapuzinergruft

Politiek[bewerken]

Maria Theresia's vader had aangenomen dat zij het besturen van het land zou overlaten aan haar man, en had haar daarom niets geleerd over het besturen van een rijk. Daardoor werd ze gedwongen alles zelf te leren. Het uitbreken van de Oostenrijkse Succesieoorlog betekende een cesuur in de Habsburgse monarchie.

Een grote klap was, toen keurvorst Karel VII Albrecht van de Beierse dynastie Wittelsbach, het keizerschap opeiste. Met de Vrede van Füssen in 1745 koos het Rijk weer een nieuwe keizer en ditmaal was dat Frans Stefanus, met wie Maria Theresia in 1736 was getrouwd als keizerin-gemalin. Maria Theresia was zelf reeds meervoudig koningin en liet zich nooit officieel tot keizerin kronen, ofschoon dat sinds 1014 traditie was voor de gemalinnen van de regerend Duitse keizer.

Toen de Oostenrijkse Successieoorlog uitbrak was de Oostenrijkse schatkist bijna leeg, en was het leger zwaar onderbemand. Ze verdubbelde de omvang van haar leger, reorganiseerde de belastingen, zodat het leger en de regering een stabiel jaarlijks inkomen zouden hebben, en centraliseerde de regering. Deze hervormingen kwamen de economie ten goede. Maria Theresia richtte de hoogste rechtbank in voor het land, die ermee belast was het rechtssysteem van de Habsburgse Monarchie te waarborgen. Daarnaast zorgde ze er met de wet Constitutio Criminalis Theresiana voor dat er één geldig strafrecht in Oostenrijk ontstond. Een van de belangrijkste veranderingen was waarschijnlijk de invoering van de schoolplicht. In 1751 stichtte ze een militaire academie (Theresianische Militärakademie) in het nieuwe stadsgedeelte van Wenen, in 1754 een polytechnische school en in 1776 een in België nog steeds actieve stichting voor de kinderen en weduwen van militairen en lagere officieren van haar troepen.

Op aanraden van haar kanselier, Wenzel Anton von Kaunitz, verbrak ze haar alliantie met Groot-Brittannië, en verbond zich met Rusland en Frankrijk ("Renversement des Alliances"). Kaunitz had er in 1753 voor gezorgd dat de invloed van Maria Theresia's vorige raadsheer Johann Christoph von Bartenstein afnam, zodat hij de politieke touwtjes in handen kon nemen. In 1756, toen ze haar leger sterk genoeg achtte, plande ze een inval in Pruisen. Frederik II was haar echter voor, en viel Saksen binnen: het startschot voor de Zevenjarige Oorlog was gegeven. De oorlog eindigde in 1763 toen Maria Theresia het Verdrag van Hubertusburg tekende, waarbij ze het Pruisische gezag over Silezië erkende.

Maria Theresia probeerde in navolging van de andere Europese grootmachten een koloniaal imperium op te bouwen. Na de oprichting van de Oost-Indische Handelscompagnie, voer vanuit Triëst, dat in 1771 een vrijhaven werd, de Habsburgse vloot uit. Zij stond onder leiding van de Nederlander Willem Bolts, die daarvoor voor de Britse Oost-Indische Compagnie werkzaam was.

Wapen van Maria Theresia

Na de dood van haar man speelde het veroveren van gebieden niet meer zo'n grote rol. Maria Theresia's dochters werden strategisch uitgehuwelijkt binnen de vorstenhuizen van Europa. Haar jongste dochter, Maria Antonia, werd bijvoorbeeld als Marie-Antoinette de vrouw van Lodewijk XVI van Frankrijk. Ze erkende ook Jozef II, haar oudste zoon, als co-regent binnen de Donaumonarchie en als keizer. Ze gaf hem echter beperkte macht, omdat ze vond dat hij te arrogant en onvoorzichtig was.

Maria Theresia's huwelijkspolitiek[bewerken]

Om de machtspositie van Huis Habsburg in positieve zin te beïnvloeden, zorgde Maria Theresia ervoor dat haar kinderen met leden van de andere vorstenhuizen trouwden. Zij had voor haar kinderen een strenge scholing voor ogen, waarbij vakken als geschiedenis, dansen, theater, schilderkunst, spelling, wiskunde, staatkunde en vreemde talen op het rooster stonden. Voor de meisjes gold dat zij ook nog moesten kunnen handwerken, tevens werden zij in het voeren van conversaties onderwezen.

Maria Theresia en haar kanselier Kaunitz waren ervan overtuigd dat via familiebanden met grote buitenlandse mogendheden invloed uitgeoefend kon worden. Dit was overigens niets nieuws, zeker niet voor de Habsburgers. Voor haar 14 volwassen geworden kinderen ontwikkelde zij huwelijksplannen. Vanwege haar voortdurende angst voor Frederik de Grote van Pruisen, richtten haar plannen zich vooral op de tronen van Frankrijk, Spanje, Parma en het Koninkrijk Napels-Sicilië, die aan de familie Bourbon toebehoorden.

Het eerste huwelijk tussen een Habsburger en een Bourbon werd gesloten tussen aartshertog Jozef, de latere keizer Jozef II en Isabella Maria van Bourbon-Parma. Vervolgens trouwden Leopold (later keizer Leopold II) en Marie Louise van Spanje. De derde zoon, aartshertog Ferdinand Karel, trouwde met Maria Beatrice d'Este, zodat hij later als hertog Ferdinand over het hertogdom Modena en Reggio zou kunnen regeren.

In tegenstelling tot de soepele huwelijksonderhandeling van haar zonen, verliepen de onderhandeling over de uithuwelijkingen van haar dochters veel stroever. Maria Theresia's oudste dochter, aartshertogin Maria Anna, bleef door haar slechte gezondheid ongehuwd. Ook de uithuwelijking van aartshertogin Maria Elisabeth aan de Franse koning Lodewijk XV kon niet doorgaan, omdat bij haar de pokken geconstateerd werd.

Terwijl Maria Christina de enige dochter was die zelf haar bruidegom, hertog Albert Casimir van Saksen-Teschen, mocht uitzoeken, werd Maria Amalia geheel tegen haar wil en met veel tegenstand door haar moeder aan hertog Ferdinand van Parma uitgehuwelijkt. Johanna Gabriella en haar zuster Maria Josepha stierven beiden aan de pokken, zodat Maria Carolina als derde verloofde de plaats van haar zusters aan de zijde van Ferdinand I der Beide Siciliën moest innemen.

Het meest prestigieuze uithuwelijkingsproject van Maria Theresia was het huwelijk van de Maria Antonia - de lievelingszuster van Maria Karolina - aan de later koning Lodewijk XVI van Frankrijk.

Kinderen[bewerken]

Joseph Haunzinger: Jozef II, Maria Anna en Marie Elisabeth

Maria Theresia schonk het leven aan zestien kinderen (elf meisjes, vijf jongens):

Karel Jozef, Johanna Gabriela en Maria Josepha zijn gestorven aan de pokken. Maria Elisabeth was ook besmet maar overleefde met littekens in het aangezicht.

Voorouders[bewerken]

Voorouders van Maria Theresia
Overgrootouders

Keizer Ferdinand III (1608–1657)
∞ 1631
Maria Anna van Spanje (1606–1646)

Keurvorst Filips Willem van de Palts (1615–1690)
∞ 1653
Elisabeth Amalia van Hessen-Darmstadt (1635–1709)

Hertog Anton Ulrich van Brunswijk-Wolfenbüttel (1633–1714)
∞ 1656
Elisabeth Juliane van Holstein-Norburg (1634–1704)

Graaf Albrecht Ernst I von Oettingen-Oettingen (1642–1683)
∞ 1665
Christine Friederike van Württemberg (1644–1674)

Grootouders

Keizer Leopold I (1640–1705)
∞ 1676
Eleonora van Palts-Neuburg (1655–1720)

Hertog Lodewijk Rudolf van Brunswijk-Wolfenbüttel (1671–1735)
∞ 1690
Luise von Oettingen (1671–1747)

Ouders

Keizer Karel VI (1685–1740)
∞ 1708
Elisabeth Christine van Brunswijk-Wolfenbüttel (1691–1750)

Maria Theresia (1717–1780)

Titel[bewerken]

Maria Theresia als keizerin.

Na de dood van haar man luidde de officiële titel van Maria Theresia als volgt: Maria Theresia von Gottes Gnaden Römische Kaiserin Wittib, Königin zu Hungarn, Böheim, Dalmatien, Croatien, Slavonien, Gallizien, Lodomerien, etc. etc., Erzherzogin zu Österreich, Herzogin zu Burgund, zu Steyer, zu Kärnten und zu Crain, Großfürstin zu Siebenbürgen, Marggräfin zu Mähren, Herzogin zu Braband, zu Limburg, zu Luxenburg und zu Geldern, zu Württemberg, zu Ober- und Nieder-Schlesien, zu Mailand, zu Mantua, zu Parma, zu Piacenza, zu Guastala, zu Auschwitz und Zator, Fürstin zu Schwaben, gefürstete Gräfin zu Habsburg, zu Flandern, zu Tirol, zu Hennegau, zu Kyburg, zu Görz und zu Gradisca, Marggräfin des Heiligen Römischen Reiches, zu Burgau, zu Ober- und Nieder-Laußnitz, Gräfin zu Namur, Frau auf der Windischen Mark und zu Mecheln, verwittibte Herzogin zu Lothringen und Baar, Großherzogin zu Toskana.

Maria Theresia, keizerin-weduwe van het Heilige Roomse Rijk bij de genade gods, koningin van Hongarije, Bohemen, Dalmatië, Kroatië, Slavonië, Galicië, Lodomerië, etc.etc., aartshertogin van Oostenrijk, hertogin van Bourgondië, Stiermarken, Karinthië en Krain, grootvorstin van Zevenburgen, markgravin van Moravië, hertogin van Brabant, Limburg, Luxemburg, en Geldern, van Württemberg, Opper - en Neder-Silezië, Milaan, Mantua, Parma, Piacenza, Guastalla, Auschwitz en Zator, vorstin van Zwaben, vorstelijke gravin van Habsburg, Vlaanderen, Tirol, Henegouwen, Kyburg, Görz en Gradisca, markgravin van het Heilige Roomse Rijk, Burgau, Opper- en Neder-Laußnitz, gravin van Namen, vrouwe van de Windische Mark en Mechelen, hertogin-weduwe van Lotharingen en Baar, groothertogin van Toscane.

Paleizen[bewerken]

Schönbrunn met tuin vanaf de Gloriette

In 1755 verwierf Maria Theresia van de erven van prins Eugenius van Savoye het jachtslot Hof. Van 1725 tot 1729 was daar onder de leiding van Lucas von Hildebrandt een nieuwe paleis voor de prins gebouwd. Voor een prettig onderkomen van haar gasten en personeel liet Maria Theresia het gebouw met een etage verhogen, waarmee het huidige aanzien van het slot ontstond.

Ook de bouw van Schloss Schönbrunn is met de naam van Maria Theresia verbonden. de architect Bernhard Fischer von Erlach liet in den jaren 1696-1700 in opdracht van Jozef I deze keizerlijke zomerresidentie bouwen. In het eerste ontwerp was de bouw van een gigantisch slot op de Gloriette-heuvel gepland, maar dit plan werd niet gerealiseerd. Het slot, van 175 meter lengte en 55 meter breedte, werd toen onderaan de heuvel gebouwd. Richting hof (voorzijde) en richting park (achterzijde) werden twee enorme façades gepland. De naar voren uitstekende vleugels aan de hofzijde doen denken aan die van het voorbeeld: het paleis van de Franse koningen in Versailles. Verder vindt men ook kenmerken uit de stijl van de Italiaanse paleizen van die tijd. De buitenkant van het gebouw is in een warme gele tint gehouden, het zogenaamde Schönbrunner Gelb (Schönbrunner Geel).

Het voormalige jachtslot van Jozef I werd onder Maria Theresia tot een residentieslot omgebouwd. Schönbrunn werd het lievelingspaleis van de keizerin, waar ze de zomermaanden met haar familie doorbracht.

Andreas Möller: Maria Theresia (11 jaar oud), 1727

Belangrijkste gebeurtenissen[bewerken]

Externe link[bewerken]