Genealogie (geschiedkunde)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Genealogie, sibbekunde of stamboomonderzoek is een discipline van de geschiedkunde die zich bezighoudt met voorouderlijk onderzoek en de afstamming van een familie. Het mag niet verward worden met gezinsgeschiedenis.

Etymologie[bewerken]

Het woord genealogie komt uit het Grieks en bestaat uit twee delen:

  • Genea: γενεά betekent letterlijk 'afkomst', 'afstamming'.
  • Logos: λόγος betekent letterlijk 'wetenschap', 'kennis'.

Genealogie is de wetenschap die de afkomst of afstamming bestudeert.

Herkomst van achternamen[bewerken]

Achternamen komen op verschillende manieren tot stand: de naam kan betrekking hebben op de voornaam van een van de ouders, schoonouders of grootouders; dit heet een patroniem. Een voorbeeld is Willem Janszoon, afgekort tot Willem Jans. De achternaam kan verband houden met de aardrijkskundige plek waar men vandaan komt (toponiem), bijvoorbeeld Jan Elsen (van de plaats Elsen), maar ook Piet van de Ven (uit een veengebied) of Van Langendonck (afkomstig van een lange Donk). Geografische toenamen bleken vroeger doorgaans op een hogere afkomst te wijzen. In de Nederlandstalige familienamen is er een tweedeling op te merken binnen de geografische familienamen: toenamen met herkomstvoorzetsels werden hoger geëvalueerd dan samengestelde naamsvormen eindigend op -man(s). Vergelijk Van den Bosch met Bosmans.[1]

In Vlaanderen, Brabant, Oost-Nederland en Engeland komt een bijzondere vorm van toponiemen voor: herberg- en boerderijnamen. Mensen vernoemden zich naar de boerderij of herberg waarin ze woonden, zoals Leferink of Groot-Kromkamp.

Door verschrijvingen van ambtenaren en geestelijken zijn vele achternamen in de loop van de tijd verbasterd. Verbruggen naast Vanbrugge, Van Brugge of Dupont komen voor, zodat het uitzoeken van dergelijke familienamen een hele klus kan zijn. Daarentegen kwam het fenomeen vernoemen vroeger veelvuldig voor, zodat een bepaalde voornaam of een kleine variatie daarop regelmatig weer bij de nakomelingen werd toegepast, wat weer enigszins houvast biedt.

Onder het regime van Napoleon werd bij de Franse wet van 20-25.09.1792, decreet van 17.06.1796 de burgerlijke stand vastgelegd. In Vlaanderen werd met de eerste burgerlijkestandregisters begonnen in hetzelfde jaar 1796. In het hertogdom Brabant en in Vlaanderen waren de familienamen in 1500 al bijna overal gestabiliseerd, zodat dit niet echt een probleem opleverde.

In het huidige Nederland werd met de invoering van de burgerlijke stand in 1811 iedereen verplicht een achternaam te voeren. In bepaalde streken van Nederland kan het voor een genealogisch onderzoeker echter problemen opleveren, omdat een familie ineens van achternaam veranderde. Het aannemen van een achternaam werd vastgelegd in de zogenaamde registers van naamsaanneming, die onderdeel van het bevolkingsregister zijn.

Onderzoek[bewerken]

Hoofdvormen[bewerken]

Nakomelingen, grafisch weergegeven als parenteel

De meeste genealogen kiezen voor een bepaald soort onderzoek. Er zijn vier hoofdvormen te onderscheiden:

Stamreeks 
alle voorouders in mannelijke (patrilineair) of in de vrouwelijke lijn (matrilineair), van heden naar verleden
Kwartierstaat 
alle voorouders in mannelijke en vrouwelijke lijn, van heden naar verleden
Genealogie 
alle nakomelingen in mannelijke lijn
Parenteel 
alle nakomelingen in zowel mannelijke als vrouwelijke lijn

Bovenstaand overzicht laat zien dat van het woord genealogie ook een beperkte betekenis is: namelijk die van een overzicht van alle nakomelingen in mannelijke lijn.

Genealogische bronnen[bewerken]

Om genealogisch onderzoek te kunnen doen zijn historische bronnen van belang. Deze bronnen kunnen bijvoorbeeld zijn:

Een bladzijde uit een leenboek met een akte uit 1526 en 1536

Overigens kan geconstateerd worden dat de verzamelde gegevens interessanter worden naarmate deze aangevuld worden met persoonlijke documentatie zoals familiefoto's, egodocumenten en rijbewijzen, hetgeen voor meer dimensie zorgt.

DNA-onderzoek[bewerken]

Om de mogelijke biologische verwantschap tussen personen te bepalen of te bevestigen kan de onderzoeker momenteel de hulp inschakelen van DNA-onderzoek. Het DNA van personen afkomstig van dezelfde voorouders zal meer onderlinge gelijkenis vertonen dan het DNA van niet verwante personen. Het mitochondriaal DNA wordt enkel doorgegeven via de moeder en is dus een bron om de afkomst via maternale weg te onderzoeken. Het Y-chromosoom is DNA dat enkel via paternale weg wordt doorgegeven.

Voor de korte termijn relaties, zoals biologisch vaderschap, kan het voldoende zijn het DNA van twee personen, b.v. de vermoedelijke vader en het vermoedelijke kind, met elkaar te vergelijken. Zo'n onderzoek zal dan meer behelzen dan slechts het DNA uit het Y-chromosoom. Want immers ooms, grootvader en zelfs vrij verre verwanten met verschillende achternaam maar dezelfde stamvader kunnen nog steeds identieke Y-chromosomen hebben.

Voor genealogen zijn echter in de regel de lange termijn relaties en migratiepatronen interessanter. Deze kunnen uitstekend statistisch herleid worden uit de inmiddels immense databases met markers op Y-chromosomen en mitochondriaal DNA. Zo is voor een groot deel van de huidige Britse bevolking inmiddels behoorlijk in kaart gebracht welke genetische markers van Keltische, Saksische of Noormandische herkomst zijn.

Verwerken van genealogische gegevens[bewerken]

Zodra men genealogische gegevens heeft verzameld door het stellen van vragen aan familieleden, het zoeken naar bewaard gebleven documenten en/of foto's en de verhalen daarachter, het bezoeken van archieven, hetzij fysiek of op internet, moeten deze gegevens overzichtelijk worden gemaakt door middel van een bepaald systeem van ordenen. Hierdoor wordt de samenhang tussen de verschillende namen zichtbaar en wordt gelijkertijd duidelijk waar zich eventueel lacunes bevinden die nader ingevuld kunnen worden. Dit kan natuurlijk door het gebruik van pen en papier, maar het gebruik van een computer heeft ook op genealogisch gebied zijn intrede gedaan. Overigens leent de computer zich bij uitstek voor verwerking van grote aantallen gegevens.

Om het uitwisselen van gegevens welke zijn gemaakt met genealogische software te vereenvoudigen, is een standaard bestandsformaat ontwikkeld, gedcom geheten (bestandsextensie: .ged). Er is een ruime keuze aan genealogische software, uiteraard in het Engels maar zeker ook in het Nederlands, zowel betaald als gratis, van heel eenvoudig tot zeer complex. Aldfaer is een gratis programma in het Nederlands. Andere veel gebruikte programma's zijn Family Tree Builder, GensDataPro (GDP), Hazadata, Oedipus, Pro-Gen en Reunion voor Macintosh.

Publiceren van genealogische gegevens[bewerken]

Na het samenstellen van de gegevens volgt vaak de wens de bevindingen te publiceren, hetzij in druk hetzij op internet. Er zijn drukkerijen te vinden die zich specialiseren in kleine uitgaven, waar men familieboeken kan laten drukken. Maar de meest voorkomende vorm van publicatie sinds de opmars van computers en internet is natuurlijk de homepage / website, zowel vanuit een organisatie of archief alsook de persoonlijke homepages. Hieruit vloeide weer de noodzaak tot het maken van overzichtssites, portals en speciale zoekmachines uitsluitend voor het toegankelijk maken van de vele genealogische gegevens.

Bij het publiceren van genealogisch onderzoek moet de onderzoeker zich bewust zijn van informatierechtelijke aspecten, zoals de openbaarheid van gegevens, en de waarborg van de privacy van nog in leven zijnde personen. Daarnaast verdient het aanbeveling om reeds op het internet gepubliceerde gegevens middels bronverificatie nog eens extra te controleren op feitelijkheden voordat men deze - natuurlijk onder vermelding van de website waarop deze oorspronkelijk zijn gepubliceerd - overneemt. Dit bespaart mogelijk een hoop extra werk als ook teleurstelling indien de gepubliceerde gegevens onjuist blijken te zijn.

Genealogische verenigingen in Nederland[bewerken]

Sinds het laatste kwart van de negentiende eeuw zijn er in Nederland vele verschillende genealogisch-heraldische verenigingen opgericht. De voornaamste landelijke verenigingen uit zowel het heden als verleden zijn:

Daarnaast verschenen de volgende landelijke periodieken:

  • Het Algemeen Nederlandsch Familieblad (1883-1895 en 1900-1905).
  • De Navorscher (1851-1960).
  • De Wapenheraut (1897-1920).

Genealogische verenigingen in België[bewerken]

In België ontstond kort voor de Tweede Wereldoorlog de eerste grote genealogische vereniging, een Franstalig elitair initiatief. Pas in de '60-er jaren zou langs Vlaamse zijde een tegenhanger opgestart worden; men onderscheidt momenteel hoofdzakelijk volgende verenigingen:

  • Familiekunde Vlaanderen vzw: een door de Vlaamse Overheid erkende cultureel-erfgoedorganisatie die zich tot doel stelt een zo breed mogelijk publiek te laten kennismaken met familiegeschiedenis. Deze organisatie is een fusie van de vroegere Vlaamse Vereniging voor Familiekunde (VVF, gesticht in 1964) en het Vlaams Centrum voor Genealogie en Heraldiek (VCGH, gesticht in 1978). Familiekunde Vlaanderen geeft een tijdschrift uit: "Vlaamse Stam. Tijdschrift voor familiegeschiedenis".
  • L'Office Généalogique et Héraldique de Belgique (OGHB), met als orgaan "Le Parchemin", ook publiceert "L'Office" vrijwel jaarlijks een extra "Recueil", vaak gewijd aan een bepaalde familie of thema.
  • Service de Centralisation des Etudes Généalogiques et Démographiques de Belgique" (SCGD) is een Brussels initiatief met het doel tweetalig te zijn, in de praktijk zijn de meeste artikels in het Frans gesteld. Hun tijdschrift draagt als titel: L'Intermédiaire des Généalogistes.

Genealogie als filosofische methode[bewerken]

In overdrachtelijke zin spreekt men van genealogie als een historische methode, die zich op huidige opvattingen richt (bijvoorbeeld wat betreft moraal, psychiatrie, seksuele oriëntatie, persoonlijke identiteit) en het historische ontstaan van deze opvattingen toont en analyseert. Friedrich Nietzsche en Michel Foucault zijn bekende filosofen, die genealogisch onderzoek verrichtten.

Nuvola single chevron right.svg Zie ook Nietzsches genealogie. Voor Foucaults invloedrijke interpretatie van Nietzsche, zie: Nietzsche, de genealogie, de geschiedschrijving.

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Dr. W. Van Langendonck: Naamkunde 10de jaargang afl. 3-4 blz. 266
  2. http://www.hasufali.nl/auteur-cate/auteur-levensloop.htm