Tabak

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Vraagteken
Er wordt getwijfeld aan de juistheid van een of meer onderdelen van dit artikel.
Raadpleeg de bijbehorende overlegpagina voor meer informatie, en pas na controle desgewenst het artikel aan.
Opgegeven reden: Er moeten meer bronnen geciteerd worden in dit artikel.
Dit sjabloon is geplaatst op 3 oktober 2014.
Vraagteken
Tabak voor een pijp
Geperste tabak

Tabak is een product afkomstig van de bladeren van de tabaksplant Nicotiana tabacum, dat als genotmiddel wordt gerookt, gekauwd (gepruimd) en gesnoven.

De tabaksplant is een eenjarige plant, die in het algemeen op grote plantages wordt verbouwd, zie hiervoor het artikel tabaksteelt.

Rookbare vormen van tabak zijn shag, sigaretten, sigaren en pijptabak; voor het snuiven wordt tabak tot snuiftabak gemalen en om te kauwen als pruimtabak verkocht. Verreweg de meeste tabak wordt echter als sigaretten geconsumeerd. Eind 19de eeuw en begin 20ste eeuw was het pruimen en snuiven van tabak de meest populaire vorm van tabaksgebruik in de westerse wereld. [1]


Geschiedenis[bewerken]

Etymologie[bewerken]

Het woord 'tabak’ wordt enerzijds gebruikt voor de benaming van de plant als van het product van de plant. Het woord komt eigenlijk van het Spaanse ‘tabaco’ , de Spanjaarden waren immers de eerste Europeanen die met de tabaksplant in aanraking kwamen. Over de oorsprong van het Spaanse 'tabaco' zijn de bronnen niet éénduidig : Het Spaanse ‘tabaco’ kan ontleend zijn van een woord uit een Awaraktaal, dat een soort pijp met twee pijpen betekende. [2] Volgens de archeoloog Benoit Bérard zouden de Arowakken een ander woord gebruikt hebben voor de benaming van de tabaksplant. Anderzijds kan het ook dat het woord 'tabaco' al eerder gebruikt werd voor het benoemen van bepaalde geneeskrachtige planten. In dit geval komt het woord van het Arabisch ṭabbāq of ṭubbāq. Een gekend woord zou dan gebruikt zijn geweest om de nieuwe plant te benoemen. [3]

Oorsprong in Centraal-Amerika[bewerken]

Lang voordat tabak in Europa bekend was, werd het door indianen in Zuid-Amerika al gebruikt. Historici beweren dat er al sprake was van tabaksgebruik vanaf de periode 4000-6000 v.Chr aan de monding van de Amazone-rivier.[4] [5] [6] Het roken van de gedroogde bladeren van de tabaksplant zou ontstaan zijn rond het begin van onze jaartelling.[4] Er werden rotstekeningen ontdekt in Mexico die het gebruik van tabak illustreren. Ze dateren uit de periode 600-900 en zijn van de hand van Maya-indianen. [7] Tabak zou in zeer diverse vormen geconsumeerd worden: gesnoven, gerookt, gedronken, als pleister. In een grot van een Columbiaanse shaman werd zelfs een illustratie gevonden van iemand die tabak toegediend kreeg via de anus.[5] Noord-Amerikaanse stammen gebruikten bundels tabaksbladeren als handelswaar, het werd gerookt in pijpen.[8] Er werd reeds gerookt op kinderleeftijd.[9] Men geloofde dat tabak een gift was van de schepper en dat ingeademde tabaksrook het mogelijk maakte om in contact te komen met het bovenaardse. [10] Tabak werd eveneens gebruikt voor medische doeleinden : Als pijnstiller bij oor- en tandpijn. Tabak roken werd gebruikt als remedie tegen koudes bij de indianen, de tabak werd gemixt met bijvoorbeeld de bladeren van de Salvia dorii of de wortels van schermbloemen. Gekauwen bladeren dienden ook als tegengif voor een slangenbeet, nadat het gif was uitgezogen. Tabak werd vermalen tot pap bij de behandeling van reuma en huidaandoeningen. [11] De honger stillende werking van tabak was eveneens al gekend door de indianen. De tabaksplant was buiten het Amerikaanse continent ook gekend in Australië en op de Soenda-eilanden.[12]

introductie van de plant in Europa[bewerken]

Jean Nicot, gravure uit 1876

De eerste Europeanen die in contact kwamen met tabak waren Christoffel Colombus en zijn bemanningsleden. Op 28 oktober 1492 zetten ze voet aan wal op Cuba. Daar zagen ze voor het eerst tabak. Bartolomé de las Casas die Columbus vergezelde schreef in zijn werk ‘’Historia de las Indias’’ : ‘Het zijn gedroogde kruiden, verpakt in een gedroogd blad in de vorm van een papieren voetzoeker zoals jongens gebruiken op Pinksteren. Ze worden aangestoken aan het ene uiteinde, ze zuigen aan het andere uiteinde en ademen de rook in. Vervolgens zeggen ze dat ze geen vermoeidheid meer voelen.’ .[6][13] Zeelui waren bijgevolg de eerste Europeanen die tabak rookten. In de havens rond de Middellandse Zee, ook die van Noord-Afrika, werd er eerder gerookt dan in Europa. [13] Rodrigo de Jerez, Spaans zeeman en metgezel van Columbus in zijn eerste overtocht van de Atlantische Oceaan heeft de naam de eerste Europese roker te zijn. Hij rookte in 1518 openlijk in zijn geboortestreek Ayamonte. Hij werd door de inquisitie opgepakt en voor zeven jaar opgesloten op laster van ketterij.[14][15] Tabak begon aan zijn –voor die tijd- snelle verspreiding over het Europese vasteland. Het gebruik van tabak werd gestimuleerd omwille van zijn geneeskrachtige eigenschappen. Zo illustreert het voorval waarbij de monnik André Thévet, aalmoezenier van Catharina de' Medici, tabakspoeder adviseerde ter genezing van migraine. Jean Nicot (1530-1600) zou voor deze tabak gezorgd hebben. [13] Nicot was als Franse gezant bij het Portugese hof goed vertrouwd met de Europese adellijke kringen en mede door zijn toedoen verspreidde het medische gebruik van tabak zich zeer snel in de hogere kringen.[16] [16]In 1571 schreef de Spaanse dokter Nicolas Monardes in zijn boek over heilzame planten dat tabak de remedie was voor 36 gezondheidsproblemen.[17] In 1572 verscheen vermoedelijk het eerste werk waarin de tabaksplant uitvoerig beschreven werd van de hand van de Franse advocaat en geneesheer Jacques Gohory ( 1520 – 1576). [18] In 1573 werden de eerste tabaksplanten aangeplant in Duitsland door de pastoor van Hatzenbühl.[15] .

Van medisch gebruik naar genotsproduct[bewerken]

Raleigh als één van de eerste Europese pijpenrokers.

Zolang de tabak voor medische doeleinden werd gebruikt in -vooral- de hoogste kringen was de Europese tabaksbehoefte eerder beperkt. Onder andere de Brit sir Walter Raleigh (1552 - 1618) zou aan deze toestand een einde maken. Raleigh was een dichter, schrijver, zakenman en fervent pijproker en door zijn toedoen werd het roken van tabak snel populair in Engeland en de Oostzee-landen.[6] Hij was ook de man die de kolonie Virginia stichtte in de Nieuwe Wereld waar zich de grootste tabaksteelt van de 17de en 18de eeuw zou ontwikkelen. De popularisering van het tabaksgebruik wakkerde immers de vraag naar tabak aan. Al vroeg in de 17de eeuw was tabak het eerste luxe-artikel geworden dat de gewone man zich kon veroorloven, vaak ten koste van andere levensnoodzakelijke middelen.[6] Vaak ging het om pruim- en snuiftabak. Tabak werd zo populair dat het in de zeventiende eeuw evenzeer als betaalmiddel gebruikt werd. [17]

Eerste tegenstanders[bewerken]

Reeds van in het begin stonden ook tegenstanders op van het tabaksgebruik. In het nabije en verre Oosten en in Rusland kon tabak op weinig begrip rekenen. Sultan Ahmed I van het Ottomaanse Rijk ( 1590 – 1617) boorde een gat door de neus van rokers. [6]. Rokers kregen de doodstraf onder sultan Murat IV [13], naar verluidt verloren 25.000 onderdanen omwille van die wet hun hoofd. [6] Tsaar Michaël I van Rusland ((Moskou, 12 juli 1596 – aldaar, 13 juli 1645) liet rokers geselen of verbannen. In China stond de doodstraf op het roken. [14] Ook in Europa waren er tegenstanders : Jacobus I van Engeland verbood in 1619 het verbruik van tabak. [6] Ook vanuit kerkelijke kringen probeerde men het tabaksgebruik te ontraden. De pausen Urbanus VIII (Florence, 5 april 1568 – Rome, 29 juli 1644) en diens opvolger Innocentius X (Rome, 6 mei 1574 – aldaar, 7 januari 1655) vaardigden rookverboden uit, beschouwden het als ‘des duivels’. [14] Al deze maatregelen konden echter de opmars van de tabak niet belemmeren.

Het commercieel opkweken van tabak[bewerken]

Nederland[bewerken]

De eerste tabak die verbruikt werd in Europa kwam uit kleine Europese aanplantingen en vooral door import uit Zuid-Amerika. De Spanjaarden wilden die handel controleren ,ze maakten het landen als Engeland en Nederland moeilijk om tabak te verhandelen. Ze hadden Sevilla uitgeroepen tot tabakshoofdstad van Europa en alle tabak moest via deze stad verdeeld worden over het Europese continent. [19] Deze onregelmatige import was ongetwijfeld een stimulans om in het begin van de zeventiende eeuw de eerste plantages aan te leggen voor tabak in Engeland en Nederland. Rond 1610 was er sprake van tabaksteelt in Veere en rond 1615 in Amersfoort. [20] Verder is er sprake van teelten in Nijkerk (1650), Elst (1654), Huizen (1660) en Bemmel (1676). [21] De pioniers in de tabaksteelt zullen ongetwijfeld tegen enkele teelttechnische problemen aangelopen hebben. Deze van oorsprong subtropische plant moet immers 90 tot 120 vorstvrije dagen hebben en vervolgens gedroogd worden. Aanvankelijk werd tabak in koude grond gezaaid maar vervolgens ging men het zaaien in warme bakken of tabakskisten. Er werden opgehoogde bedden aangelegd en heggen geplaatst als bescherming tegen de wind. Zo ontstond er een typisch heggenlandschap. Men bemestte de percelen met dierlijke mest. Voor het drogen van de tabak werden vanaf 1660 tabaksschuren gebouwd. Om het drogen te bestendigen werd soms vuur gemaakt in de schuren wat dan weer leidde tot brand. [20]

Virginia[bewerken]

1670 : slaven in de tabaksteelt in Virginia

John Rolfe, een Brits kolonist, bekwam in 1612 tabakszaad uit Spanje en ging dit aanplanten in de rijke gronden aan de James rivier. Een jaar later werd de eerste tabak geleverd aan het Engelse hof. De tabaksteelt in Virginia groeide exponentieel : In 1618 werd reeds 18.144 kg tabak naar Engeland verscheept. De teelt verspreidde zich over Virginia en concentreerde zich in de valleien. Dit leidde tot produktiequota en tot inspectiewetten die de kwaliteit bepaalden. [22] Niettegenstaande de groeiende vraag uit Europa leidde deze massale produktie toch tot prijsdalingen. De tabaksteelt was zeer arbeidsintensief. Aanvankelijk werd het werk gedaan door de plaatselijke families. Vanaf het eind van de 17de eeuw werden slaven aangevoerd om op de plantages te werken. In de periode 1698 – 1774 zouden er tussen de 80.000 en 100.000 slaven in Virginia aangekomen zijn. [22]

Economisch belang van tabak[bewerken]

Grootste tabaksproducenten, 2012[23]
Land productie in ton Opm
Vlag van China China 3,200,000
Vlag van India India 875,000 F
Vlag van Brazilië Brazilië 810,550
Vlag van Verenigde Staten Verenigde Staten 345,837
Vlag van Indonesië Indonesië 226,700
Vlag van Malawi Malawi 151,150
Vlag van Argentinië Argentinië 148,000 F
Vlag van Tanzania Tanzania 120,000
Vlag van Zambia Zambia 115,000 F
World 7,490,661.35 A
Geen opm. = officieel cijfer, F = schatting FAO, A = totaal van officiële, niet-officiële en geschatte cijfers

Tabak wordt vrijwel wereldwijd geproduceerd. China is echter met voorsprong de grootste producent met een volume van 42 % van de wereldproductie. De Chinese productie groeide zeer sterk vanaf 1980 (1 miljoen ton) tot 1985 (2,4 miljoen ton) [24] De tabaksoogst blijft een zeer arbeidsintensieve activiteit en bijgevolg is de productie de laatste decennia verschoven naar de ontwikkelingslanden. In landen als Zambia en Zimbabwe zag men het volume in de periode 2000 - 2009 verzevenvoudigen. [25] De productie in de Verenigde Staten daalde in de periode 1975-2005 van 1 miljoen ton naar 295.000 ton.[26]

China[bewerken]

De tabaksproductie verstrekt aan 20 miljoen Chinese rurale huishoudens een inkomen. Er wordt geteeld op 2,1 miljoen hectares land. [23] Tabak is echter niet de meest renderende landbouwactiviteit voor de Chinese boer, katoen en suikerriet leveren meer op. Dit komt doordat de Chinese overheid de marktprijs bepaalt en zo een inkomensgarantie biedt. Deze prijs ligt lager dan de vrije marktprijs op de wereldmarkt. De State Tobacco Monopoly Administration (STMA)(Chinees : 中国烟草总公司), opgericht in 1982, controleert de tabaksproductie, marketing, import en export van alle tabakswaren. Ze is verantwoordelijk voor 12 % van de staatsinkomsten.[27]

Indië[bewerken]

Indië telt 96.865 geregistreerde tabaksproducenten en een onbekend groot aantal niet geregistreerde producenten. Als geregistreerde boeren tabak tekortkomen voor hun handel kopen ze die in bij de niet-geregistreerde boeren aan lage prijzen. Indië voert sinds 1949 een politiek die de tabaksproductie stimuleert .[28] De tabaksindustrie zou werk bezorgen aan 38 miljoen Indiërs.[29] Het belasten van tabak zorgt voor 2% van de Indische staatsinkomsten.[30] De sigarettenindustrie wordt gedomineerd door vier multinationale bedrijven waarvan de ICT-groep ontegensprekelijk de grootste is met een marktaandeel van 70 %. [29] De Indische overheid en verschillende staten nemen intussen diverse maatregelen om het roken te ontmoedigen. Zo is het in de meeste staten verboden om te roken in publieke gebouwen en het is nu ook verboden om sigaretten te tonen in film. Op de sigarettenverpakkingen is het verplicht waarschuwingen te plaatsen.

Brazilië[bewerken]

Ongeveer 135.000 Braziliaanse familiebedrijven halen hun hoofdinkomen uit de tabaksteelt. 2,2 miljoen mensen waren tewerkgesteld in de tabaksindustrie in 2000[31] De tabaksteelt besloeg nooit meer dan 0.7% van de bewerkte landbouwgrond.[32] De Braziliaanse tabaksteelt bevindt zich hoofdzakelijk in het zuiden en noordoosten van het land. De tabakssector is goed voor 2,1 miljard dollar staatsinkomens. Sinds 1989 heeft het ministerie van gezondheid een orgaan (INCA) dat het tabaksverbruik en zijn gezondheidsrisico's in kaart brengt. Het zette diverse programma's op die het tabaksverbruik moeten beperken. [33]

Verenigde Staten[bewerken]

publiciteitsbord voor een sigarettenmerk van Lorrilard (1972}

De tabaksproductie in de Verenigde Staten bereikte zijn hoogtepunt in 1975 met net geen miljoen ton tabak. Sindsdien is de hoeveelheid tabak stelselmatig teruggelopen. 71% van de productie situeert zich in de staten Kentucky en North Carolina. Er wordt tabak gekweekt in 16 Amerikaanse staten. Het aantal bedrijven daalde van 500.000 in 1950 naar 10.000 in 2007. [34] De verkoop van tabaksproducten is voor het overgrote deel in handen van drie grote multinationals : Philip Morris USA , gekend van het sigarettenmerken Marlboro en L&M beheerst 46,1 % van de markt. Reynolds American Inc. ( Camel, Winston ) is goed voor 24,9 % marktaandeel en Lorrillard (Newport, Kent) staat voor 13,7 % (cijfers 2011)[34]Deze bedrijven hebben naast hun activiteiten in de tabak ook belangen in diverse takken van de Amerikaanse industrie en hebben diverse productie-units in tabakswaren buiten de V.S. Bovendien zijn ze nauw verweven met de Amerikaanse politiek, ze steunen politieke campagnes. [35] Naast de productie van tabaksproducten ontwikkelde zich nog een imposante publiciteitsactiviteit rond tabaksconsumptie. De reclame op tabaksprodukten wordt de laatste jaren steeds meer beperkt . [36]

Wetgeving[bewerken]

Nederland[bewerken]

Doos met tabakswaren die Europarlementslid Kartika Liotard ontving in september 2013 in verband met een ophanden zijnde stemming over het bestrijden van de gevaren van het roken. Ze stuurde het geschenk verontwaardigd terug omdat ze de beïnvloeding door de tabaks- en verpakkingsindustrie een ongewenste vorm van lobbyen vond.

In Nederland is het sinds 1 januari 2014 verboden om tabak te verkopen aan jongeren onder de 18 jaar. [37]

België[bewerken]

In België is de verkoop van tabak toegestaan aan jongeren vanaf 16 jaar. Het is sinds 2003 verboden om te roken in overheids en publieke gebouwen, openbaar vervoer en scholen. Sinds 1 juli 2011 bepaalt een wet dat het verboden is om in alle horecazaken te roken. De eigenaars dienen zichtbaar verbodstekens te plaatsen. Roken is wel nog toegestaan in speciaal daarvoor ingerichte rookkamers en op terrassen. [38]

Verslaving[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie ook Rookverslaving

Het gebruik van tabak is een sociaal (weliswaar steeds minder) geaccepteerde vorm van verslaving; vooral het in tabak aanwezige alkaloïde nicotine leidt ertoe dat het gebruikers zwaar valt met een eenmaal ontwikkelde gewoonte te stoppen door het optreden van gewenning en afhankelijkheid.[bron?]

Vooral het gebruik van rookbare vormen van tabak, en dan met name sigaretten, vormt een belangrijke oorzaak van gezondheidsproblemen over de gehele wereld; rokers hebben een 5 tot 10 jaar kortere levensverwachting dan niet-rokers, en vele ziekten hebben een min of meer sterke relatie met het gebruik van tabak, van longkanker, hartinfarct, beroerte, mond- tong- slokdarm- maag- en blaaskanker tot emfyseem en COPD. Tabaksrook bevat relatief veel pyridine en schadelijke pyridinederivaten.[39] Tabak en tabaksrook bevat ook diverse schadelijke radioactieve isotopen. Deze aanwezige radioactieve isotopen (bijvoorbeeld lood 210 en polonium 210) zijn, voor het grootste deel, het resultaat van een wereldwijd veel gebruikte kunstmest voor de commerciele kweek van de tabaksplant.[40]

Artsen raden het gebruik van tabaksproducten dan ook sterk af en in vele landen zijn gezondheidswaarschuwingen op de verpakking verplicht. In Nederland bestaat sinds 1990 de Tabakswet die sindsdien steeds verder aangescherpt wordt om het roken te ontmoedigen. Veel nationale overheden verdienen jaarlijks enorme bedragen aan accijns op de verkoop van tabaksproducten : Zo leverden de belastingen en accijnzen op tabak 2,64 miljard op voor de Belgische staatskist in 2012.[41] Voor Nederland bedroeg dit 2,49 miljard euro accijnzen in 2012. [42]


Tabaksproducten[bewerken]

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Referenties[bewerken]

  1. menselijk-lichaam.com,geraadpleegd 03/11/2014
  2. (fr) Franse verklaring van het woord 'tabac', centre national de ressources textuelles et lexicalles Geraadpleegd op 18/11/ 2014
  3. Etymologisch woordenboek van het Nederlands, auteur : M.Philippa e.a.
  4. a b (en) Borio, Gene. Tobacco History Geraadpleegd op 18/11/ 2014
  5. a b (en) Gately, Iain, Tobacco: A Cultural History of How an Exotic Plant Seduced Civilization, Simon and Schuster UK Ltd, Den Haag, 2001 (origineel : 1965), 416 blz ISBN 90-6291-7801. Geraadpleegd op 18/11/2014.
  6. a b c d e f g (nl) Bulthuis, Peter, Tobacco: 500 jaar tabakscultuur, de rijke geschiedenis van het roken, BZZTOH, Londen, 1992, 96 blz ISBN 0-8021-3960-4. Geraadpleegd op 18/11/2014.
  7. (en) Jacobs, Marjorie, From the first to the last Ash: The history, the economics and the Hazards of Tobacco, Marjorie Jacobs, Boston, 1992, 56 blz Geraadpleegd op 18/11/2014.
  8. (en) Heckewelder, John. History,manners, and customs of the indian nations who once inhabited Pennsylvania and the neighboring states (1881,c1876) - blz 149 (PDF) Geraadpleegd op 18/11/ 2014
  9. (en) "They smoke with excessive eagerness ... men, women, girls and boys, all find their keenest pleasure in this way." - Dièreville beschrijft de Mi'kmaq, c. 1699 in Port Royal.
  10. (en) Tobacco: A Study of Its Consumption in the United States, Jack Jacob Gottsegen, 1940, blz 107.
  11. (en) Early Uses of Indian Tobacco in California,auteur: Edward K.Balls, geraadpleegd op 9 november 2014
  12. (en) 'History of tobacco',Knut-Olaf Haustein en David Groneberg, uitgeverij Springer, blz. 2 , 2010, ISBN 978-3-540-87577-2
  13. a b c d (fr) historique du tabagisme, auteur : R.Molimard, geraadpleegd op 12/11/2014
  14. a b c Quest : van tabaksplant tot e-sigaret, auteur : Elly Posthumus, 28/11/2013, geraadpleegd op 12/11/2014
  15. a b (de) Duitse website tabakanbau.de Geraadpleegd op 15/11/ 2014
  16. a b (de) Duitse website tosera.de Geraadpleegd op 15/11/ 2014
  17. a b (en) website Boston University Medical Center, hoofdstuk : The New World Discovere (1400 – 1700), geraadpleegd op 12/11/2014
  18. (fr) ‘’Instruction sur l'herbe epetume, ditte en France l'herbe de la royne, ou medicée, et sur la racine mechiocan. ‘’, auteur : Jacques Gohory
  19. (en) The European Tobacco Trade from the 15th to the 17th Centuries, auteur : Mike Davey, university of Minnesota, geraadpleegd op 16/11/2014
  20. a b historische kring Bemmel, geraadpleegd op 16/11/2014
  21. ‘’Bekommering en ongewraakte vreugd, tabaksteelt in Nijkerk (1635-1900)‘’, Van der Bie R.J., 1999, ISBN 90-9012563-9
  22. a b (en) / Tobacco in Colonial Virginia, auteur : Emily Jones Salmon en John Salmon, uitgave van de Virginia Foundation for the Humanities, geraadpleegd op 16/11/2014
  23. a b Food And Agriculture Organization Of The United Nations,geraadpleegd op 17/11/2014
  24. tobaccoatlas.org, geraadpleegd 17/11/2014
  25. website tobaccoatlas.org, geraadpleegd 17/11/2014
  26. (en) cijfers food and agriculture organization of the united nations Geraadpleegd op 20/11/ 2014
  27. (en) Engelstalige Chinese website, geraadpleegd op 17/11/2014
  28. (en) Shoba, John. AnythingResearch Report on the Tobacco Manufacturing Industry in India (PDF) Geraadpleegd op 21/11/ 2014
  29. a b (en) Pradesh, Andhra. artikel uit The Hindu van 24/09/2013 Geraadpleegd op 21/11/ 2014
  30. (en) Sonaliya, K.N.. artikel uit National journal of medical research (PDF) Geraadpleegd op 21/11/ 2014
  31. (en) tobacco in Brazil, artikel van de Food and Agriculture Organization of the United Nations Geraadpleegd op 21/11/ 2014
  32. (en) International Tobacco Growers’ Association. “Tobacco Farming: Sustainable Alternative.” Volume II East Sussix
  33. (en) website van INCA Geraadpleegd op 21/11/ 2014
  34. a b (en) website ‘‘Centers for Disease Control and Prevention‘‘ Geraadpleegd op 25/11/ 2014
  35. (en) “From the first tot he last Ash: The History, Ecomics & Hazzards of tobacco Geraadpleegd op 25/11/ 2014
  36. Tobacco Product Marketing Restrictions, uitgave van Tobacco Control State Consortium, geraadpleegd 25/11/2014
  37. Leeftijdsgrens verkoop tabak vanaf 1 januari naar 18 jaar, Philippus Zandstra, NRC, 12 november 2013
  38. federale overheidsdienst volksgezondheid, veiligheid van de voedselketen en leefmilieu publicatie van 31/05/2012, geraadpleegd op 09/11/2014
  39. Identification of Pyridine Compounds in Cigarette Smoke ... Oxford Sciences, Toxicological Sciences, 17 mei 2002.
  40. http://www.briannarego.com/RegoSciAm2011.pdf
  41. publicatie in Knack publicatie van 07/09/2013, geraadpleegd op 09/11/2014
  42. accijnsmonitor 2013 , geraadpleegd op 09/11/2014