Hendrik Petrus Berlage

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Hendrik Petrus Berlage
H.P. Berlage. Afkomstig uit Bouwkundig Weekblad Architectura, [55e jaargang], nr. 33 (18 augustus 1934): p. 338.
H.P. Berlage. Afkomstig uit Bouwkundig Weekblad Architectura, [55e jaargang], nr. 33 (18 augustus 1934): p. 338.
Persoonsinformatie
Nationaliteit Nederlandse
Geboortedatum 21 februari 1856
Geboorteplaats Amsterdam
Overlijdensdatum 12 augustus 1934
Overlijdensplaats Den Haag
Werken
Belangrijke gebouwen Beurs van Berlage (1903), Mercatorplein (Amsterdam) (1925), Jachtslot St Hubertus, Haags Gemeentemuseum
Belangrijke projecten Plan Zuid (Amsterdam)
RKD-profiel
Berlage and Sanders design for a commodity exchange amsterdam 2.jpg
H.P. Berlage en Th. Sanders Prijsvraagontwerp voor een koopmansbeurs in Amsterdam, perspectief. 1885
Beurs1.jpg
Beurs van Berlage, Amsterdam 1896-1903
Hooge Troeven.jpg
Achterzijde boekband van Hooge troeven van Louis Couperus (1896)
Gemeente museum.jpg
Hubertusslot.jpg
Hoenderloo - De Hoge Veluwe: Jachtslot St Hubertus
Vogelvlucht Plan Zuid vanaf de Amstel.jpg
Aschool22.jpg
Het Mercatorplein met een van de twee door H.P. Berlage ontworpen torens.
Foto: bmz.amsterdam.nl

Hendrik Petrus Berlage (Amsterdam, 21 februari 1856Den Haag, 12 augustus 1934), Hein Berlage voor intimi, was een invloedrijk Nederlands architect en stedenbouwkundige.

Levensloop[bewerken]

Beginjaren[bewerken]

Berlage werd geboren aan de Keizersgracht in Amsterdam als kind van welgestelde, liberale ouders. Na zijn kinderjaren verhuisde hij met zijn familie naar Arnhem, waar hij de HBS bezocht. In deze periode overleed zijn moeder en hertrouwde zijn vader. Zijn schoolresultaten gingen achteruit, maar Berlage vond zijn weg uiteindelijk in de architectuur.

Hij studeerde aan de ETH, de Eidgenössische Technische Hochschule in Zürich, waar hij in aanraking kwam met de denkbeelden van de architecten Gottfried Semper en Eugène Viollet-le-Duc. In zijn klassieke bouwstijl zijn vooral de theorieën van Semper duidelijk aanwezig. Na zijn studie ging Berlage werken op het bureau van Th. Sanders, met wie hij zich in 1884 associeerde. Samen ontwierpen ze verschillende gebouwen in neorenaissancestijl.

Berlage trouwde op 28 juli 1887 met Marie Bienfait (Goor, 1864 - Den Haag, 1937). Het echtpaar kreeg vier kinderen: drie dochters en een zoon. In 1914 verhuisde het gezin van Amsterdam naar Den Haag. Hij is de overgrootvader van de Nederlandse cabaretier en schrijver Vincent Bijlo.[1]

Zelfstandig architect[bewerken]

In 1889 ging Berlage zelfstandig werken. Aanvankelijk ontwierp hij voornamelijk in de toen gebruikelijke neostijlen (winkelpand Focke & Meltzer, Kalverstraat, Amsterdam), maar allengs begon hij te experimenteren in een mengvorm van rationalisme en jugendstil. Dit is vooral zichtbaar in de ontwerpen voor de verzekeringsmaatschappij De Nederlanden van 1845, waarvoor hij als huisarchitect werkte, bijvoorbeeld aan het Muntplein te Amsterdam. Deze gebouwen kondigen reeds Berlage's Beurs aan, en zijn ook mede de reden geweest waarom wethouder Willem Treub Berlage naar voren schoof als de architect van de nieuwe Koopmansbeurs in Amsterdam. De stijl van Berlage gaf uiting aan het gedachtegoed dat Berlage en Treub deelden: het radicaal liberalisme, een politieke stroming die als voorloper van de sociaaldemocratie gezien kan worden. Berlage beschouwde zijn laatste werk, het Haags Gemeentemuseum, als zijn beste. Hij heeft de afronding hiervan niet meer meegemaakt.

Rationalisme[bewerken]

Vanaf het einde van de 19e eeuw was het rationalisme een belangrijke architectuurstroming. Berlage ontwierp van daaruit de plattegrond van een gebouw, met vlakke bakstenen muren en gebruik van natuursteen ter accentuering van belangrijke punten. De Koopmansbeurs in Amsterdam is Berlage's belangrijkste werk uit deze periode (en van zijn gehele oeuvre) en wordt beschouwd als het begin van de moderne architectuur in Nederland. De stijl werd overgenomen door architecten als Tjeerd Kuipers, Willem Dudok en Alexander Kropholler, die zich er nog lang door lieten inspireren, ook nadat Berlage zelf allang andere wegen was ingeslagen. Het rationalisme kreeg te maken met een tegenbeweging in de vorm van de Amsterdamse School, waarvan de architecten ironisch genoeg een belangrijke rol speelden bij de invulling van Berlage's uitbreidingsplan voor Amsterdam, Plan Zuid.

Amerikaanse invloeden[bewerken]

Tijdens een bezoek aan de Verenigde Staten in 1911 raakte Berlage onder de indruk van het werk van Frank Lloyd Wright en andere belangrijke Amerikaanse architecten. Tot het einde van Berlage's carrière is deze Amerikaanse invloed in zijn werk duidelijk aanwezig. Hij wist diverse Nederlandse architecten te inspireren, zoals Jan Wils en Hendrik Wouda.

Politiek[bewerken]

Als mens was Berlage een socialist die vakmanschap, handwerk en de samenwerking tussen de ambachten hoog in het vaandel had staan.

Werken[bewerken]

Een van de meest kenmerkende eigenschappen van Berlage's werk is dat zijn ontwerpen zijn gebaseerd op het idee van het Gesamtkunstwerk, de synthese van de kunsten.

Veel werken van Berlage bevinden zich in Amsterdam. Belangrijke projecten zijn het gebouw voor 'De Algemeene' (1893) op het Damrak (later C&A), het gebouw voor de Algemene Nederlandse Diamantbewerkers Bond de Burcht van Berlage' (1900), de Beurs van Berlage (1903), het uitbreidingsplan Amsterdam-Zuid (Plan Zuid) (1917), het Mercatorplein (1925) en de Berlagebrug (1928).

Ook in Den Haag heeft hij veel gewerkt. Hier bouwde hij onder meer een tweetal gebouwen voor De Nederlanden van 1845 (Kerkplein en Groenhovenstraat), een woonhuis voor de directeur van de verzekeringsmaatschappij, Carel Henny en de woonwijk Laakkwartier. De Christian Science-kerk is het enige kerkgebouw van de hand van Berlage dat ooit werd gebouwd. In 1914 ontwierp Berlage, destijds in dienst bij het echtpaar Kröller-Müller, het Jachthuis Sint-Hubertus en de boerderij 'De Schipborg' aan de Borgweg 66 in Schipborg in Drenthe. Het Jachthuis was het buitenhuis van de familie, gelegen in het Nationaal Park De Hoge Veluwe, en de boerderij was bestemd voor hun zoon. Berlage's laatste grote werk is het Gemeentemuseum Den Haag, waarvan hij de voltooiing in 1935 niet meer meemaakte. Een ander belangrijk werk is het voormalige gemeentehuis te Usquert, een van de twee uitgevoerde ontwerpen in de provincie Groningen, naast Villa Heymans aan de Ubbo Emmiussingel 108 in de stad Groningen, schuin tegenover het Station Groningen (hoofdstation). Voor bijna al zijn gebouwen ontwierp Berlage ook het meubilair, dit ook in de geest van het concept "Gesamtkunstwerk". In 1900 was Berlage betrokken bij de oprichting van 't Binnenhuis, een "verkooplokaal voor kunstnijverheid." Incidenteel was hij ook boekbandontwerper.

Publicaties van Hendrik Berlage[bewerken]

  • (met Th. Sanders): Het Volkskoffiehuis aan de Ruyterkade, in Bouwkundig Weekblad, 11 juni 1884, 4e jaargang, nummer 24, p. 161. Zie UB Delft en UB Delft.
  • Grundlagen und Entwicklung der Architectur. Julius Bard, Berlijn 1908
  • Het Beethovenhuis. L. van Looij Amsterdsam 1908
  • Studies over bouwkunst, stijl en samenleving. W.L. & J. Brusse's Uitgeversmaatschappij, Rotterdam 1910. Met tekeningen door Johan Briedé
  • Beschouwingen over bouwkunst en hare ontwikkeling. W.L. & J. Brusse's Uitgeversmaatschappij, Rotterdam 1911. Met tekeningen door Johan Briedé.
  • Een drietal lezingen in Amerika gehouden. W.L. & J. Brusse's Uitgeversmaatschappij, Rotterdam 1912
  • Amerikaanse reisherinneringen. W.L. & J. Brusse's Uitgeversmaatschappij, Rotterdam 1913
  • Bouwkunst in Holland. M.V.G.E.G.L., Amsterdam 1913
  • Arbeiderswoningen in Nederland. W.L. & J. Brusse's Uitgeversmaatschappij, Rotterdam 1921
  • 230 afbeeldingen van zijn werk. W.L. & J. Brusse's Uitgeversmaatschappij Rotterdam 1925.
  • De ontwikkeling der moderne bouwkunst in Holland. M.V.G.E.G.L., Amsterdam 1925
  • Het ontstaan en vergaan der werelden. Wereldbibliotheek, Amsterdam 1929
  • Mijn Indische reis: gedachten over cultuur en kunst. W.L. & J. Brusse's Uitgeversmaatschappij, Rotterdam, 1931. - 147 p.
  • Het wezen der bouwkunst en haar geschiedenis (aesthetische beschouwingen). F. Bohn, Haarlem, 1934. - VI, 228 p., 32 p.pl. - (Volksuniversiteitsbibliotheek ; 62)
  • Met Laurens van der Waal tekst: 24 schetsen, zwervende en toch thuis. Nijgh en Van Ditmar, Rotterdam 1948.

Over Berlage[bewerken]

  • Gottfried Semper, in Bouwkundig Weekblad, 22 mei 1884, 4e jaargang, nummer 21, pp. 142-146. Zie UB Delft, UB Delft en UB Delft.

Vernoeming[bewerken]

Naar Berlage zijn vernoemd:

Bibliografie (selectie)[bewerken]

  • Nederlandse architectuur: H.P. Berlage, bouwmeester 1856-1934. Haags Gemeentemuseum 30 augustus t/m 16 november 1975, samenstelling tentoonstelling en catalogus: Kees Broos, Pieter Singelenberg en Manfred Bock (ISBN 90-6012-299-2).
  • Kuyvenhoven, F. (2010) Index Nederlandse beeldende kunstenaars, kunstnijveraars en fotografen. ISBN 9789072905550
  • Karin Gaillard, Betsy Dokter (red.), bijdr. van Vincent van Rossem e.a.: Berlage en Amsterdam Zuid. Uitgeverij 010 [etc.], Rotterdam, 1992, 112 p. ISBN 90 6450 174 2 (uitg. t.g.v. tentoonstelling Gemeente Archief Amsterdam 25 sept. - 21 nov. 1992).
  • Manfred Bock, Jet Collee, Hester Coucke: H.P. Berlage en Amsterdam, in: Gids langs 54 architectuur-projecten. Meulenhoff/Landshoff, Amsterdam, i.s.m. Stichting ARCAM, 1987, 152 p. ISBN 90 290 8354 9
  • Sergio Polano: Hendrik Pieter Berlage, Het complete Werk. Atrium, Alphen aan de Rijn, 1988. ISBN 90 6113 280 0
  • Pieter Singelenberg (eindred. Jan E. Schierbeek): Het Haags Gemeentemuseum van H.P. Berlage. Haags Gemeentemuseum, Den Haag, 1996, 127 p. ISBN 90 6730 103 5
  • Yvonne Brentjens en Titus M. Eliëns: H.P. Berlage (1856-1934). Architect en ontwerper. Waanders, Zwolle, 2010, 160 p. ISBN 978 90 4007719 7

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
Wikisource NL Meer bronnen die bij deze auteur horen, kan men vinden op de pagina Hendrik Petrus Berlage op de Nederlandstalige Wikisource.