Harlingen (stad)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Harlingen
Plaats in Nederland Vlag van Nederland
Vlag van Harlingen Wapen van Harlingen
(Details) (Details)
Harlingen (stad)
Harlingen (stad)
Harlingen-plaats-OpenTopo.jpg
Situering
Provincie Vlag Friesland Friesland
Gemeente Vlag Harlingen Harlingen
Coördinaten 53° 10' NB, 5° 25' OL
Algemeen
Inwoners (1-1-2013) 14.715
Overig
Belangrijke verkeersaders A31 N393
Foto's
Stadhuis van Harlingen
Stadhuis van Harlingen
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Friesland

Harlingen (Westerlauwers Fries: Harns (Geluidsfragment uitspraak (info / uitleg))) is een stad in de Nederlandse provincie Friesland en de hoofdplaats van de gelijknamige gemeente. Harlingen behoort tot de Friese elf steden en telt ongeveer 14.715 inwoners. Het is de op vier na grootste plaats van Friesland. De haven van Harlingen is de belangrijkste haven van de provincie.

Geschiedenis[bewerken]

Ontstaan en stadsrechten[bewerken]

Historische kaart van Harlingen uit 1664

Omstreeks 1157 stichtte Eilwardus Ludinga het klooster Ludingakerke in het dorp Almenum. De monniken groeven grachten om de handelsvaart beter mogelijk te maken. Ludingakerk werd hierdoor een van de rijkste kloosters in Friesland. De buurt ten westen van Almenum, Harlingen, werd daardoor zó belangrijk dat deze in 1234 stadsrechten kreeg. Daarmee is Harlingen als stad ouder dan bijvoorbeeld Leeuwarden, Dokkum, Franeker of Amsterdam. Noordwestelijk van Harlingen lag in die tijd nog de stad Griend met poorten, grachten en zelfs een hogeschool. In 1287 werd Griend als gevolg van de desastreuze Sint-Luciavloed grotendeels verzwolgen door de zee. Thans is Griend nog slechts een zandplaat in de Waddenzee. De naam Harlingen is vermoedelijk afkomstig van de state Harlinga. In 1311 kwam "Harlingen" voor in Engelse havenregisters. In 1579 ondertekenden afgezanten van de stad de Unie van Utrecht en op 22 december 1634 ontving Harlingen zijn octrooi van de Staten van Friesland voor Groenlandsch- en Straat Daevids-visscherij (walvisvaart).

Twee eeuwen lang bestaat Harlingen, gelegen op een bogtigen uithoek der kust, in de schaduw van de universiteitsstad Franeker. Maar door de verbinding met de zee nam de welvaart gestaag toe. Vroeger lag de stad westelijker dan vandaag, maar de zee sloeg regelmatig land weg. In 1543 en 1565 breidde men uit in noordelijke richting, zodat de Noorderhaven de Binnenhaven wordt, die hij nu nog is. Op de middag van 17 mei 1568 werden tot verbazing van de Harlingers 1800 Waalse soldaten aan land gezet, die later in de slag bij Heiligerlee verslagen worden. De gehate[bron?] Spaanse kolonel Caspar de Robles - door Alva daar als stadhouder aangesteld - gelastte in 1574 verhoging van de dijken. In 1579 volgde een uitbreiding naar het oosten, mede door de toevloed van Vlaamse doopsgezinden die de katholieke repressie in de Zuidelijke Nederlanden ontvluchten. Door deze uitbreiding die in drie maanden werd voltooid, lag de kerk van Almenum nu binnen de stadsvesten. De handelsvaart naar de landen om Noord- en Oostzee nam toe en in 1598 werd de stad weer uitgebreid, nu in zuidelijke richting. In 1596 werd het eerste stenen woonhuis gebouwd, De vergulde Engel, aan de Lanen 28. Het gebouw is ieder jaar op Monumentendag te bezichtigen.

de Zuiderhaven met de Friese Admiraliteit (1790)

In 1644 kwam de Friese Admiraliteit van Dokkum naar Harlingen. De Zuiderhaven kreeg het karakter van marinehaven. De vermaarde Tjerk Hiddes de Vries wordt er later luitenant-admiraal. De krijgsvaart bleef echter van minder belang dan de handelsvaart. Talrijke schippers onderhielden beurtvaarten naar de Waddeneilanden, naar alle hoeken van de provincie en naar de Zuiderzeehavens, waarvan Amsterdam de belangrijkste was. De stad kende veel nijverheid. Er waren scheepswerven, bierbrouwerijen, zeep- en zoutziederijen, steen- en pottenbakkerijen, kalkovens, graan- en zaagmolens. Maar zoals dat al eerder het geval was met de Hanzesteden aan de toenmalige Zuiderzee, werd Harlingen in de volgende eeuwen voorbijgestreefd door Amsterdam en Rotterdam. Toch bleef Harlingen als kustvaart- en vissershaven met veel voorzieningen en het nieuw gegraven Van Harinxmakanaal van groot economisch belang voor Friesland.

Oranjebezoeken[bewerken]

Verschillende keren is Harlingen bezocht door de stadhouderlijke en later de koninklijke familie. Het eerste bezoek was van Willem van Oranje.

Koninklijke bezoeken aan Harlingen
Jaar Persoon opmerkingen
1581 Willem van Oranje Hij schenkt de stad 3000 Caroliguldens voor verbetering van de havenwerken
1734 Prins Willem IV eerste bezoek
1745 Prins Willem IV tweede bezoek
1773 Prins Willem V eerste bezoek
1791 Prins Willem V tweede bezoek
1837 Koning Willem I
1873 Koning Willem III
1877 Prins Hendrik van Oranje-Nassau Prins Hendrik opent als plaatsvervanger van Koning Willem III de Nieuwe Willemshaven
1905 Koningin Wilhelmina
Koningin-moeder Emma
en Prins Hendrik van Mecklenburg-Schwerin
1982 Koningin Beatrix Koninginnedag

Inwoners[bewerken]

Veel Harlingers hebben weinig met Friesland, wat zich vertaalt in het feit dat slechts weinig Harlingers de Friese taal spreken en het weinig wordt onderwezen op Harlinger scholen. Als verklaring wordt gegeven dat Harlingen lange tijd afhankelijk was van de handel, en zich daarom meer op Holland oriënteerde. Vroeger hadden veel Harlingers ook het gevoel dat de provincie weinig voor hen deed, Franeker kreeg een universiteit en Leeuwarden genoot als hoofdstad veel privileges. Het feit dat gemeentelijke herindelingen in Friesland weinig voor Harlingen als gemeente opleverde heeft ook enigszins kwaad bloed gezet. Niet te vergeten dat Harlingen ooit, vergeleken met de rest van Friesland, een grote handelsstad was. Enkele Friezen nemen het gebrek aan Fries nationalisme en taal onder de Harlingers kwalijk. De Fryske Nasjonale Partij heeft ook nog nooit meegedaan aan de gemeenteraadsverkiezingen in de stad.

Bijnamen[bewerken]

De bijnamen van Harlingers zijn "Tobbedansers" en "Ouwe seunen".

  • De eerste bijnaam danken aan de productie van Harlinger bont. Deze kledingstof werd gemaakt van wol. Toen veel doopsgezinde Vlamingen vluchtten naar Nederland, belandden relatief veel in Harlingen. Zij namen de gewoonte van tobbedansen mee: om de wol schoon te maken werd het in grote tobbes met water al trappelend en blootsvoets gereinigd. Vandaar de naam "Tobbedansers".
  • Harlingers spreken een ieder aan met het woord "seun" (vrij vertaald 'zoon'). "Ouwe seun" is de aanspreekvorm voor geboren Harlingers. Vandaar dat Harlingers in Friesland ook bekend staan als ouwe seunen.

Taal en dialect[bewerken]

Het Fries wordt op de Harlinger scholen onderwezen (zij het op beperkt niveau), maar weinig gesproken. Het is dan ook niet verbazend dat het met het Fries in Harlingen slecht is gesteld. Het Harlingers wordt meer gesproken, maar over het algemeen blijft de Nederlandse taal het meest gebruikt. In de gemeentelijke dorpjes Midlum en Wijnaldum en de buurtschap Foarryp wordt het Fries wel veel gesproken. De vaarten en kanalen rond Harlingen hebben ook Nederlandse namen en geen Friese. Harlingen is daarmee de enige gemeente in het Friese taalgebied die niet verfriest. Binnen de Vereniging Oud Harlingen ressorteert de taalgroep "Se Suuden en Se Wuuden" met als doel het vastleggen van de Harlinger taal in woord en geschrift.

Onlangs heeft de Harlinger Regionale Scholengemeenschap Simon Vestdijk een ontheffing aangevraagd voor het verplicht stellen van het Fries op de middelbare scholen in het Friese taalgebied. Het heeft aan de leerlingen en ouders een enquête voorgelegd waarin gevraagd werd naar de taalsituatie thuis en of men bezwaar had tegen het verplicht onderwijzen van de Friese taal.

Wijken[bewerken]

Harlingen kent de volgende wijken:

  • Oosterpark
  • Schepenwijk
  • De Schil (hofjes om Schepenwijk)
  • Harlinger Havenkwartier
  • Noorderkwartier
  • Binnenstad
  • Groot Ropens
  • Trebolbuurt (v/h Achter de Skouburg)
  • Bynia State
  • Het Rooie dorp
  • Plan Almenum
  • De Spiker
  • Plan Ludinga
  • Plan Zuid
  • Koningsbuurt

Infrastructuur[bewerken]

Zuiderhaven in 2004

Ongeveer 8 kilometer ten zuiden van Harlingen begint de Afsluitdijk die sinds 1932 een directe route over land vormt tussen Friesland en Noord-Holland.

Haven[bewerken]

Vanuit de haven van Harlingen worden diverse vrachtroutes onderhouden, zoals naar Scandinavië. De meeste coasters die naar Harlingen komen, komen om zout te laden bij de zoutfabriek. Naast de Harlinger schepen ligt in de Vissershaven ook een grote Urker vloot.

De huidige havens zijn: Noorderhaven, Zuiderhaven, de Oude Buitenhaven, het Dok (v/h Willemshaven), de Nieuwe Willemshaven, de Vluchthaven, de Industriehaven, de Nieuwe Industriehaven, de Nieuwe Vissershaven en Haven Oostpoort.

Veerdiensten[bewerken]

Veerterminal van Rederij Doeksen

Veerdiensten vanuit Harlingen naar Vlieland en Terschelling worden uitgevoerd door Rederij Doeksen, EVT en Rederij Wadden Transport.

  • Harlingen-Terschelling, 1 uur en 45 minuten; sneldienst 50 minuten*
  • Harlingen-Vlieland, 1 uur en 30 minuten; sneldienst 50 minuten*
*als de sneldienst niet rechtstreeks gaat duurt de overtocht 30 minuten langer.

Openbaar vervoer[bewerken]

Harlingen is met het openbaar vervoer te bereiken. Zowel met de trein als bus. Het busvervoer en de treinverbinding worden geëxploiteerd door Arriva.

Van en naar Harlingen gaan de volgende buslijnen (bijgewerkt: 12 december 2012):

  • 71 Harlingen - Leeuwarden v.v.
  • 75 Harlingen - Franeker v.v.
  • 97 Harlingen - Leeuwarden v.v.
  • 99 Harlingen - Heerenveen v.v. (via Bolsward, Sneek)
  • 132 Harlingen - Kop Afsluitdijk v.v.
  • 199 Harlingen Heerenveen v.v. (via Joure, Sneek, Bolsward. alleen 's avonds en in het weekend)
  • 351 Qliner Harlingen - Alkmaar v.v. (alleen 's zomers in aansluiting op de boten)

Arriva exploiteert sinds 9 december 2012 het busvervoer in Harlingen (na 6 jaar afwezigheid) en rijdt met nieuwe VDL Citea 12 meter en VDL Ambassador 10,6 meter bussen. Qliner 351 wordt gereden met Mercedes-Benz Intouro bussen. In de beginperiode rijden er oudere bussen vanwege materieeltekort, waaronder het type Wright Commander.

Naast deze buslijnen is er ook een treinverbinding naar Franeker, Dronrijp, Deinum en Leeuwarden. Er zijn twee treinstations in Harlingen: Station Harlingen Haven en Station Harlingen. De trein, die rijdt op dit traject, is de Stadler GTW, door Arriva Spurt genoemd.

Sport[bewerken]

Amateurvoetbalverenigingen[bewerken]

Overig[bewerken]

Kunst en cultuur[bewerken]

Musea[bewerken]

Verenigingen en stichtingen[bewerken]

Muziek[bewerken]

In Harlingen zijn onder meer de volgende artiesten actief in de muziek.

Bezienswaardigheden[bewerken]

voormalig kantongerecht (Havenmantsje)

Een deel van de verdedigingswerken is nog steeds te zien in het centrum van de stad. Ook de oorspronkelijke grachtengordels zijn nog grotendeels terug te vinden, net als de pakhuizen en de in Hollandse stijl gebouwde huizen. Enkele voormalige pakhuizen zijn: Brittania, De Blauwe Hand, De Hamer, Java en Sumatra. In de stad bevinden zich nog vele steegjes die de verbinding vormen tussen de grachten. Op de smalle straatgedeeltes vond vroeger de handel plaats in de vele goederen die over water werden aangevoerd. In enkele steegjes is die straatfunctie nog herkenbaar.

Monumenten[bewerken]

Een deel van Harlingen is een beschermd stadsgezicht met uitbreiding, een van de beschermde stads- en dorpsgezichten in Friesland. Verder zijn er in het stadje honderden rijksmonumenten.

Beelden[bewerken]

Gevelstenen[bewerken]

Gevelsteen

Veel van de in Hollandse stijl gebouwde huizen met hun opvallende gevels hebben een gevelsteen die aan een huis een eigen merkteken geeft. Dit is een overblijfsel uit de tijd dat huisnummers nog niet werden gebruikt. Ze zijn vaak op een opvallende plaats aangebracht, soms als ornament. Veel gevelstenen in de stad zijn gerestaureerd en laten de geschiedenis van het huis zien, door bijvoorbeeld welk beroep in het huis is uitgeoefend.

  • Noorderhaven 31 - gedenksteen die aangeeft hoe hoog het zeewater kwam tijdens overstromingen in 1776 en 1825.
  • Noorderhaven 74 - idem.
  • Voorstraat 5 - huis van een timmerman afgebeeld met een mand gereedschap.
  • Kleine Bredeplaats 12 - afbeelding van vermoedelijk een herberg. Ook heeft de gevel stenen met wapenschilden waarop het jaartal 1667 en de initialen van het echtpaar Bernardus Dreijer en Alida van der Geest, die eind achttiende eeuw in het pand woonden.
  • Hofstraat 34 - eerste steen.
  • Kerkpad 30 - gedenksteen uit 1763 van de Nederlands-hervormde diaconie.
  • Lanen 28 - gevelsteen uit 1596, afgebeeld De Gouden Engel op het oudste stenen woonhuis van Harlingen en in gebruik door de vrijmetselaarsloge. Op monumentendag is het gebouw ter bezichtiging geopend.

Zie ook de link onderaan over Harlinger historie, met een data- en fotobank van alle gevelstenen.

Recreatie en vertier[bewerken]

Waddenpaviljoen

Het toerisme neemt elk jaar nog steeds toe: niet alleen Nederlanders bezoeken de stad veel, maar ook vele Duitsers, enkele Belgen en een klein maar toenemend aantal Engelsen komen op de stad af.

Natuur[bewerken]

Evenementen en festivals[bewerken]

  • Harlinger Visserijdagen, eind augustus (verkozen tot beste regio evenement van Nederland in 2010)
  • Friese Havendagen
  • Harlinger Sloepenrace, april
  • Harlingen - Terschelling race (HT-race) sloepenrace op de vrijdag na Hemelvaart
  • 2km zeezwemtocht, eind augustus begin september
  • Harlinger Straatfestival
  • Muziek aan Zee, strandconcert eind juni
  • Lanenkaatsen
  • Beachdance

Bijzondere overnachtingsplaatsen[bewerken]

Onderwijs[bewerken]

  • Regionale Scholengemeenschap Simon Vestdijk (Openbaar, heeft dependance in Franeker)
  • Maritieme Academie Harlingen (Openbaar)
  • Openbare Basisschool Het Noorderlicht (Samenvoeging van de openbare basisscholen Jan Lighthart en Prof. Kohnstamm)
  • Openbare Basisschool 't Wad
  • R.K. Basisschool Sint Michaël
  • Protestants-Christelijke Basisschool Prins Johan Friso
  • Protestants-Christelijke Basisschool Het Baken (Samenvoeging van de basisscholen Prins Willem Alexander en Prins Constantijn Christof Basisschool)
  • Gereformeerde Basisschool Het Kompas

Religie[bewerken]

  • Vrijgemaakt gereformeerde kerk De Haven; Strumphler-orgel (1780), Reil-orgel (1953), Van Vulpen-orgel (2006)
  • Gereformeerde kerk
  • Christelijk gereformeerde kerk Ichthus
  • Baptisten gemeente

Media[bewerken]

Bekende Harlingers[bewerken]

Let op, onderstaande personen hoeven niet in Harlingen geboren te zijn, maar hadden tijdens een (deel van) hun leven een band met Harlingen.

Partnersteden[bewerken]

  • Harlingen heeft sinds de jaren 80 van de vorige eeuw als partnerstad connecties met Jever in Oost-Friesland (Duitsland).
  • De stad Harlingen (65.000 inwoners in 2010), in het zuidelijkste county van Texas in de Verenigde Staten, is vernoemd naar deze stad. Een bijzonderheid, ook is het is geen officiële partnerstad.

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Afbeeldingen[bewerken]