Pieterskerk (Leiden)

Pieterskerk
Oude ansicht van de Pieterskerk
Plaats	Leiden
Gebouwd in	1390-1570
Restauratie(s)	1978-1982, 2001-2010
Gewijd aan	apostel Petrus
Architectuur
Stijlperiode	Brabantse Gotiek
Toren	ingestort op 4 maart 1512; niet herbouwd
Portaal    Christendom

Interieur van de Pieterskerk

De Pieterskerk is een laatgotische kerk in Leiden en van oudsher de hoofdkerk van die stad.

Aan de patroonheilige, Sint-Pieter, tot wie Jesus in het Evangelie volgens Matteüs zegt: "Ik zal u de sleutels geven van het Koninkrijk der hemelen(..)" heeft de stad haar wapen te danken, alsmede haar bijnaam Sleutelstad.

In haar huidige vorm kwam de Pieterskerk gedurende ongeveer 180 jaar vanaf 1390 tot stand. Het gebouw werd in 1971 als kerk buiten gebruik gesteld en in 1976 overgedragen aan een particuliere stichting. Na een ingrijpende restauratie tussen 1978 en 1982 wordt de Pieterskerk voor allerlei evenementen verhuurd. Tussen 2001 en 2011 vond opnieuw een ingrijpende restauratie plaats.

Geschiedenis

Bouwgeschiedenis (1121 - circa 1570)

Floris V is gedoopt in de Pieterskerk.

De vroegste geschiedenis van de (voorlopers van) de Pieterskerk is allerminst zeker. Aan de huidige kerk gingen wellicht verschillende bouwsels vooraf. Rond 1100 stond op deze plaats de grafelijke kapel van de Graven van Holland. Volgens J.J. Orlers werd in 1121 de kapel gewijd aan de heiligen Petrus en Paulus. De wijding vond plaats door Godebald, de 24e bisschop van Utrecht, op 11 september, de eerste zondag na Maria Geboorte. In deze kapel vond de doop plaats van Graaf Floris V. In 1268 verhuisde Floris zijn hof naar het nabijgelegen 's Gravenhage; de kapel werd bestemd als parochiekerk. De commandeur van de ridderlijke Duitse orde te stede kreeg het patronaatsrecht, dat wil zeggen het recht om de priester van de Pieterskerk te benoemen: tot de alteratie (1572) benoemde hij altijd zichzelf. De 'dienstwoning' van de commandeur, de "commanderij", was waarschijnlijk gevestigd in het pand dat nu met Kloksteeg 25 wordt aangeduid. Het steegje "Commanderijpoort", in de aangrenzende Herensteeg, alsmede de naam "Herensteeg" zelf, herinnert nog hieraan.

Bouwstadia van de Pieterskerk

Al snel ontstond er behoefte aan een groter gebouw. Er werd een nieuwe kerk gebouwd, die omstreeks 1350 werd voorzien van een toren, bijgenaamd Coningh der Zee, volgens Orlers omdat de schippers op zee de toren als baken gebruikten. De toren kwam in fasen tot stand en werd uiteindelijk ca 70 meter hoog.

Vanaf 1390 werd de kerk geleidelijk vervangen door de huidige kerk. Onder leiding van bouwmeester Rutger van Keulen, die aan het hoofd stond van de bouwloods van de Bovenkerk te Kampen en daarom ook wel Rutger van Kampen wordt genoemd, kwam allereerst een nieuw koor tot stand. Dit koor werd om het oude heen gebouwd, zodat de diensten konden doorgaan.

In 1412 kwam dit deel van de kerk gereed. Bouwmeester Rutger was toen al overleden en opgevolgd door Aernt van de Dom, die was verbonden aan de bouwloods van de Utrechtse Dom. De wisseling van bouwheer is in de kerk nog goed waar te nemen, o.a. aan de aansluiting van de kapitelen op de scheibogen in het koor. Onder leiding van meester Aernt werd het schip met zijbeuken gebouwd. Deze zijbeuken werden na 1465 onder leiding van Evert Spoorwater in breedte verdubbeld. Bij die gelegenheid is de binnenste zijbeuk iets vergroot (zie de foto hieronder, uit 2008).

Inmiddels was men aan de bouw van het hoge transept begonnen. Nadat in 1512 de toren was ingestort werd het schip verlengd tot aan de huidige westgevel van de kerk; de pilaren en bijbehorende bogen uit het transept werden verplaatst naar de plek waar de toren had gestaan. Met de sloop van de oostmuur van de toren werd dit proces pas na 1540 voltooid. Het transept werd voltooid in 1565 (het jaartal is vermeld op de nokbalk van het zuidtransept), hoewel de aanzet van de oorspronkelijke bogen in het schip zijn gehandhaafd. Bij de laatste restauratie (2001 - 2011) is geconstateerd dat de oorspronkelijke trekbalk (circa 1425), die tot de instorting van de toren ter hoogte van het dwarsschip in het schip lag, is hergebruikt als nokbalk van het noordtransept.

Oorspronkelijk was het Spoorwaters bedoeling om het koor van een kapellenkrans te voorzien. Daartoe werden de pilaren op de hoeken van de kooromgang met het dwarsschip al in de toekomstige vorm uitgevoerd en ook de scheibogen tussen het transept en de eerste travee van de nieuwe kooromgang werden al aangebracht – aan de noordzijde van het koor is al een fragment van de nieuwe muur aanwezig. In afwachting van de voltooiing werden de openingen van de scheibogen gedicht met baksteen. Ook andere plannen, waartoe de dragende pilaren van de viering zijn verviervoudigd en de oostelijke tot bovenaan zijn opgetrokken, werden door de reformatie doorkruist en zijn niet voltooid. Of het hier ging om de kerk te sieren met een lantaarn op de viering, of met een triomfboog aan de ingang van het hoogkoor, is niet zeker.

De stad koos in 1572 de zijde van Willem van Oranje, en daarmee kwamen alle kerken in Leiden in handen van de protestanten. Het westportaal van de Pieterskerk werd in 1637-1642 verhoogd om plaats te bieden aan de balgenkamer van het orgel. In de 17e eeuw werden er huisjes tegen de kerk aangebouwd, sommige naar een ontwerp van stadstimmermeester Arent van 's-Gravesande, die tevens de Marekerk ontwierp.

Bouwstadia van de Pieterskerk   Bouwstadia van de Pieterskerk

Buskruitramp (1807)

1807: Leiden na de Kruitramp

Bij de ramp met het kruitschip op 12 januari 1807 werd de Pieterskerk ernstig beschadigd: alle glas-in-loodramen waren kapot en de provenierswoningen om de kerk waren ontzet; de windladen en de blaasbalgen van het orgel waren gesprongen. Om geld voor de restauratie van de huisjes te verwerven werden de luiken van het orgel verkocht. Desondanks zijn alleen aan de zijde van het koor de huisjes bewaard gebleven; de overige werden in het derde kwart van de 19e eeuw gesloopt. De wapenschilden van de Kerkmeesteren die voor de restauratie van het orgel zorg hadden gedragen, werden in 1808 onder het hoofdwerk aan het orgel geplaatst.

Na de ramp werden vele noodrestauraties uitgevoerd: zo werden beschadigde ramen met houten kozijnen ingevuld. Op verzoek van koning Lodewijk Napoleon trad Jan Giudici op als architect.
Vanaf 1862 wordt gewerkt aan de restauratie van het westportaal. Tegen 1880 werd een grondige restauratie ingezet; de campagne werd een paar maal verlengd en zou uiteindelijk voortduren tot in de jaren '40. Geheel in de lijn van Cuypers, wiens ideeën over restauratie in die tijd leidend waren, werden voor de ramen nieuwe, neogotische ontwerpen gemaakt door de Leidse architect W.C. Mulder.
In die campagne werden in 1923 de nog resterende beschilderingen van het tongewelf en de trekbalken met loog verwijderd.

Rond 1940 werd de kerk van haar pleisterlaag ontdaan; alleen in het hoge gedeelte van het koor herinnert een witte verf aan de oorspronkelijke wandbekleding. (Zie hieronder bij 5.3.1, de foto's van de erepromoties: bij H.M. Wilhelmina (1925) is de kerk nog geheel gestuct; op de foto van Sir Winston Churchill (1946) is de stuclaag verdwenen.) De ingreep lokte heftige reacties uit in monumentenland.

In 1971 werd de Pieterskerk onttrokken aan de eredienst en in 1976 overgedragen aan een stichting, daartoe opgericht door de stad en de universiteit gezamenlijk; tot 2012 waren deze dan ook met een kwaliteitszetel vertegenwoordigd in het bestuur. Na een ingrijpende restauratie (1978 - 1982), wordt de kerk verhuurd voor allerlei evenementen en bijeenkomsten. Belangrijkste huurder is de universiteit.

Laatste restauratie (2001 - 2010)

In 2001 begon een nieuwe restauratie, wellicht de grootste en ingrijpendste sinds de ramp met het kruitschip, onder leiding van Architektenburo Veldman | Rietbroek | Smit. Deze restauratie duurde tot 2011. In het voorbereidings- en begeleidingstraject is veel aandacht besteed aan de kwaliteit van de restauratie; voorwaarde voor subsidie van het Rijk was een zodanig niveau dat de komende 50 jaar met groot onderhoud zou kunnen worden volstaan. De restauratie werd uitgevoerd door Bouwbedrijf Burgy en diverse gespecialiseerde onderaannemers.

De belangrijkste ingrepen betroffen:

• restauratie van houten balken en kappen ten gevolge van aantasting door Bonte knaagkever;
• restauratie van lei- en loodwerk;
• vervanging van grote hoeveelheden natuursteen aan vensters, bogen en kapitelen;
• vervanging van al het glas-in-lood en plaatsing van nieuwe isolerende voorzetbeglazing;
• realisatie van een nieuw mortelbed voor de zerken vloer, gecombineerd met een nieuwe vloerverwarming en kabelgoten voor (kracht-)stroom en informatietechnologie;
• nieuwe installaties, zoals brandmelding, hijsinstallatie, elektrische bedrading.

De totale restauratiekosten bedroegen ruim € 25.000.000,=, waarvan circa 50% door het Rijk werd bijgedragen. Naast een forse bijdrage van de gemeente Leiden is het restant opgebracht door fondsen, stichtingen en particulieren.

Bij deze restauratie werden nieuwe ontdekkingen gedaan. Zo werd op het wortelstuk van een kinderbalk aan de viering een schildering aangetroffen, waarschijnlijk uit 1425. In de sluiting van het koor werden op twintig meter hoogte vier middeleeuwse, fijn bewerkte kraagstenen gevonden, waarop nog enkele verfsporen aanwezig zijn.

2003: Aanleg van een zwevende vloer op 17 meter hoogte t.b.v. de restauratie. (foto: J.A.J. van Rijn)  Vooraanzicht van de Pieterskerk eind 2006, nog grotendeels in de steigers.  2007: Tijdens de restauratie werd bij de viering een schildering gevonden op een vast sleutelstuk. De schildering dateert uit circa 1425.  2008: Tijdens de restauratie van de zerken vloer kwam aan het licht dat enkele pilaren niet volledig op de fundamenten rusten. (foto: KeyKey Company)

Duurzaamheid

Bij deze laatste restauratie is veel gedaan aan duurzaamheid, niet alleen van de gekozen materialen en methoden, maar ook met het oog op gebruik. In overleg met de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, Collectie Instituut Nederland en andere specifiek deskundigen zijn diverse maatregelen genomen om energieverbruik te minimaliseren:

• de houten gewelven van schip en dwarsschip zijn geïsoleerd;
• alle vensters zijn voorzien van 1 cm dik voorzetbeglazing;
• de vloerverwarming is vernieuwd aangelegd, waarmee een rendementwinst van ruim 50% is gerealiseerd; ook de ketels zijn vervangen door het zuinigste type.

Na de restauratie is tevens de bedrijfsvoering tegen het licht gehouden wat betreft maatschappelijk verantwoord ondernemen en, waar nog nodig, op duurzame leest geschoeid. Dit heeft er in 2011 toe geleid dat de Pieterskerk – als eerste middeleeuws kerkgebouw – door Green Key is gecertificeerd als evenementenlocatie, in de categorie "goud".

Chronologisch overzicht

• Bron: zie voetnoot

1121	11 september: de eerste Pieterskerk zou gewijd zijn, maar er is geen betrouwbare historische informatie over deze periode beschikbaar.
1350	Bouw toren aan de westzijde van de kerk.
ca 1390	Rutger van Kampen geeft leiding aan de bouw van een nieuwe, grotere kerk. Eerst wordt het koor gebouwd, met aan de zuidzijde een sacristie en daarboven een kerkmeesterskamer. Dit bouwdeel is in 1398 onder dak.
1410	De kap van de kooromgang is gereed.
1413	Op het dak van het koor wordt een ruiter geplaatst.
1415 – 1430	Aernt van den Doem geeft leiding aan de bouw van het nieuwe schip met één zijbeuk aan elke kant, die doorlopen tot de westgevel van de toren.
1440	De toren wordt verhoogd.
1464	De Antwerpse bouwmeester Evert Spoorwater is in Leiden voor vergroting van de Pieterskerk.
± 1500	De verbreding van het schip met een tweede zijbeuk is gereed (het jaartal is dendrochronologisch vastgesteld). Veel materiaal blijkt te zijn hergebruikt. Tevens wordt begonnen aan de bouw van het zuidtransept, en aan Spoorwaters plan het koor uit te breiden met straalkapellen. Tot dit plan behoort ook de bouw van een nieuwe Kerkmeesterskamer aan de noordzijde van het koor; in de oostgevel van het noordtransept zijn de voorbereidingen voor de aansluiting daarvan nog te zien.
1512	5 maart: de toren stort in. Het tot en met de onderrand van de ramen voltooide transept wordt gedekt met twee zadeldaken; hieruit mag worden geconcludeerd, dat de bouw stil ligt.
± 1520	De kap van het schip wordt uitgebreid boven de ingestortte toren, tot aan de westgevel.
1530 – 1540	De transepten worden voltooid. Als deze onder dak zijn wordt pas de binnenmuur van de lichtbeuk ter plaatse afgebroken.
± 1545	De restanten van de toren, die zich onder het nieuwe dak bevinden, worden afgebroken. De scheibogen met tussenliggende pilaar, die ter plaatse van de transepten zijn afgebroken, worden op de plek van de toren gebruikt om de lichtbeuk aan te helen tot de westgevel.
± 1565	De daken van de transepten, die eerst van het dak van het schip waren gescheiden door een zakgoot, worden aangeheeld tot de huidige situatie.
1566	25 augustus: de beeldenstorm doet ook de Pieterskerk aan. Een aantal altaren en beelden worden vernield. Door tussenkomst van enkele burgemeesters worden o.a. " Het laatste oordeel" van Lucas van Leyden en de koorboeken van het Zeventijdencollege op het stadhuis in veiligheid gebracht.
1594 – 1648	Om de kerk worden aan alle zijden "kerkhuisjes" gebouwd.
1619	Aan de zuidzijde van de kooromgang, tegen het dwarsschip aan, wordt een nieuwe Kerkmeesterskamer gebouwd.
1639	Het westportaal wordt verhoogd om plaats te bieden aan de blaasbalgen van het Van Hagerbeer orgel.
1648 – 1650	Aan de zuidzijde van de kooromgang, ter hoogte van de vierde travée, wordt de huidige Kerkmeesterskamer gebouwd.
1807	Aan de Steenschuur ontploft een kruitschip. De schade, ook aan de Pieterskerk, is aanzienlijk. De luiken van het orgel worden verkocht; er worden diverse noodreparaties gedaan, o.a. worden houten vensters aangebracht.
1862 – 1865	De kerkhuizen aan het schip worden, mede in verband met de schade van de ontploffing van het kruitschip, afgebroken.
1880 – 1931	In een ingrijpende restauratiecampagne wordt de schade van het kruitschip aangepakt. Hierbij worden neo-gotische details aangebracht, naar de mode van die tijd.
1939 – 1943	De kerk wordt van binnen ontdaan van pleisterwerk, wat een heftige discussie in monumentenland ontlokt. Alleen het hoogkoor wordt wit geschilderd, om een indruk te geven van hoe het geweest is.
1971	De kerk wordt door de Hervormde gemeente onttrokken aan de eredienst.
1976 – 1982	De Pieterskerk wordt overgedragen aan een daartoe opgerichte stichting, en vervolgens opnieuw gerestaureerd. Bij die gelegenheid wordt het 19e eeuwse amfitheater om de kansel (zie hieronder) verwijderd.
1995 – 1998	Het Thomas Hill orgel (Londen, 1883) wordt geplaatst in de eerste travée van de zuidelijke kooromgang. Het Van Hagerbeer orgel (1643) wordt gerestaureerd en in oude luister teruggebracht, met inbegrip van 17e eeuwse toonhoogte en stemming. Er worden opnieuw luiken aan het orgel aangebracht.
2001 – 2011	Opnieuw wordt de Pieterskerk onderworpen aan een zeer ingrijpende restauratiecampagne.

Graftomben, grafstenen en gedenktekens

Inleiding

De Pieterskerk is rijk voorzien van memorietafels, gildeborden, gedenktekens en bijzondere grafstenen. Volgens de Stichting Kerkelijk Kunstbezit Nederland (SKKN) , die de collectie inventariseerde, is de Pieterskerk met de Grote of Sint-Bavokerk in Haarlem de rijkste collectie 'funerair beeldhouwwerk' van Nederland.

Na enkele eerdere wetten werd het uiteindelijk in 1827 bij wet verboden te begraven binnen de bebouwde kom. De gewoonte om in de Pieterskerk te begraven stopt dan ook in die tijd, hoewel dat geen einde heeft gemaakt aan het oprichten van gedenktekens.

Gedenkteken voor de herinrichting van de kerk 1860

Aan het eind van de jaren 1850 waren er vergevorderde plannen om het kerkinterieur ingrijpend te veranderen: er werd om de kansel een houten bankenblok gebouwd met 1200 zitplaatsen. Reden voor de verbouwing was het dreigend vertrek van de zeer geliefde predikant dr Eliza Laurillard, die de akoestiek van de ruimte als reden opgaf. De herinrichting is een geschenk van de gemeente, omdat Laurillard het op hem uitgebracht beroep heeft afgewezen. (zie afb). Maar al twee jaar later (1862) vertrok hij naar Amsterdam.

De graven op de plek van het toekomstig bouwsel werden geschud en belangrijke grafstenen werden elders geplaatst. De lege graven onder het bankenblok werden gevuld met zand. Ook het gedenkteken voor Johannes a Kerchove, van de hand van Rombout Verhulst, verhuisde van zijn plaats onder het orgel naar de westwand van het noordtransept. Om vast te leggen wat men daarna niet meer kon zien heeft Jonkheer K.J.F.C. Kneppelhout van Sterkenburg alle grafstenen, gedenktekens en monumenten uit de Pieterskerk vastgelegd: soms in tekening, de grafteksten alleen qua tekst. Dit losbladig boek in folioformaat, "De Gedenkteekenen van de Pieterskerk te Leyden" werd in 1864 uitgegeven en is nog steeds een belangrijke bron bij historisch onderzoek.

Bij de kerkrestauratie tussen 1978 en 1982 werd het bankenblok afgebroken en is opnieuw een zerken vloer gelegd. Dankzij het speurwerk van R.M.Th.E. Oomes in grafboeken en archieven was het mogelijk de meeste nog aanwezige zerken weer op hun (waarschijnlijk) oorspronkelijke plaats te leggen.

Graftombe van Johannes a Kerchove van de hand van Rombout Verhulst.
(zijbeuk van het noordtransept)

Graven en gedenktekens

De belangrijkste graftekens

• de graftombe voor Johannes a Kerchove (1663), een werk van beeldhouwer Rombout Verhulst;
• de kunstschilder Jan Steen, die overleed in 1679, werd bijgezet in het familiegraf in de Pieterskerk; in de vorige eeuw is naast het graf een gedenkteken aangebracht in de pilaar;
• Willem Cornelisz. Speelman, later genoemd Van Duyvenbode (zie ook onder 4.3: organisten)
• In de westnis van het zuidtransept staat de grafsteen van Floris van Boschhuysen en zijn vrouw, daterend uit de 15e eeuw. Deze steen is de oudste in Nederland, waarop een lichaam is afgebeeld.

Mausoleum Accademicum

Het grafmonument van de medicus Herman Boerhaave, van de hand van Antony Wapperon, naar een ontwerp van Frans Hemsterhuis. (Zijbeuk zuidtransept)

In de Pieterskerk zijn veel hoogleraren van de universiteit begraven, zodat wel wordt gesproken over het Mausoleum Accademicum:

• De beroemde hoogleraar en medicus Herman Boerhaave. Er is voor hem een bescheiden grafmonument, ontworpen door Frans Hemsterhuis en in 1762 vervaardigd door Antony Wapperon.
• Een gedenkteken voor de wiskundige Ludolph van Ceulen met daarin gebeiteld de eerste 35 decimalen van het getal Pi die hij berekend had. Dit gedenkteken is een getrouwe kopie van zijn grafzerk, die al in de 18e eeuw verloren is gegaan. De tekst was de eerste wetenschappelijke publicatie op een grafzerk. Het gedenkteken is in 2000 ontworpen en vervaardigd door Cornelia Bakkum, in opdracht van het Wiskundig Genootschap.
• Snellius (Willibrord Snel van Royen) (wis- en sterrenkundige).
• Rembert Dodoens (Dodonaeus), de schrijver van het Cruydtboeck (1554).
• Ook Jacobus Arminius (1559-1609), werd in de Pieterskerk begraven. De plaats van zijn graf is echter niet (meer) bekend. Zijn theologische opvattingen over predestinatie, de vrije wil en erfzonde leidden tot het ontstaan van de Remonstrantse broederschap. Bij het 300-jarig bestaan van het Remonstrantsch Seminarie is in de zuidmuur van de kooromgang een gedenksteen ter zijner nagedachtenis aangebracht.
• Een van de bekendste leerlingen van Scaliger, Thomas Erpenius (Gorcum, 11 september 1584 - Leiden, 13 november 1624), is ook in de Pieterskerk begraven geweest; zijn memorietafel hangt aan de oostmuur van het zuidtransept.
• Johannes Coccejus (eigenlijk Johannes Coch) (1603 - 1669) was een theoloog en filoloog die een vooraanstaande rol speelde in een richtingenstrijd binnen het gereformeerd protestantisme van de 17e eeuw. Zijn tegenvoeter was Voetius. In zijn graf werd tijdens de Tweede Wereldoorlog de pedelstaf en het grootzegel van de universiteit bewaard. Zijn gedenkteken, dat is aangebracht aan de zuidzijde van de vieringpilaar in de Zuid Binnen Wandeling, is vervaardigd door Antony Ziesenis. Dit gedenkteken zelf was aanleiding en voorwerp voor een voortgezette theologische twist.
• Johan Luzac (patriottisch journalist, hoogleraar Grieks, bevriend met John Adams). Hoewel hij in de Vrouwekerk begraven was, werd 'door zijn vrienden' in de Pieterskerk een monument voor hem opgericht. (Afbeelding: zie hieronder 5.3.1. de eerste foto van de erepromotie van koningin Wilhelmina.)

De grafsteen van Johanna van der Does
(kooromgang, zuidzijde)

Andere bekende mensen

Anderen die in de kerk begraven zijn en/of er een grafmonument hebben, zijn:

• Johanna Adriaansdr van der Does (gestorven Leiden 22-9-1574), de laatste regerend abdis van het klooster Leeuwenhorst. Haar rijkbewerkte grafsteen bevindt zich in de zuidelijke kooromgang. Dat deze steen daar ligt, is daarom bijzonder omdat het blijkbaar mogelijk was slechts twee jaar ná de overgang tot het protestantisme een graf te verwerven voor een katholiek ambtsdrager en dat op dergelijke manier te tonen (zie afbeelding).
• Susanna van Etten (1549 – 1631); met een paar getrouwen zette zij, na de sluiting van het klooster Leeuwenhorst, in een particulier huis in Leiden de leefgemeenschap voort en zij wordt daarom ook wel als de laatste abdis van het klooster beschouwd. (Haar grafsteen bevindt zich onder de houten vloer in het koor en is dus niet te zien.)
• Anna van Berchem, vrouwe van Rijnsburg.
• Margaretha van Mechelen (1580–1662) de maîtresse van Maurits van Oranje.
• Filips van Marnix van Sint-Aldegonde, de secretaris van Willem van Oranje; aan hem wordt de tekst van het Wilhelmus toegeschreven. Zijn grafsteen bevindt zich onder de houten vloer in het koor en is dus niet te zien. Er is een glas aan hem gewijd (zie hieronder).

Gedenkteken voor de herplaatsing van de grafmonumenten van Clusius en Scaliger uit de Vrouwekerk in Leiden (1819) (schip, westgevel)
(foto: Ton Boon)

Grafstenen en gedenktekens van elders

Na de sloop in 1819 van de O.L. Vrouwekerk (waar de Waalse gemeente was gehuisvest) in het begin van de 19e eeuw zijn de graven en gedenktekenen van een aantal hoogleraren naar de Pieterskerk overgebracht. De bekendsten zijn:

• Josephus Justus Scaliger (Agen, 1540 - Leiden, 21 januari 1609), een beroemd Nieuw-Testamenticus en een van de eerste hoogleraren aan de jonge universiteit. Zijn gedenkteken is vervaardigd door Hendrick de Keyser .
• Carolus Clusius (Arras, 18 februari 1526 - Leiden, 4 april 1609), die vanaf 1594 professor aan de universiteit werd en daar de jonge Hortus Botanicus leidde.

Verdwenen graven

Het was gewoonte een graf na bepaalde tijd te schudden, om ruimte te maken voor nieuwe. Als men over een grafkelder beschikte werden de niet verteerde resten - botten, tanden, nagels en haar - overgebracht in een 'schudkistje', dat elders in de kelder een plek vond. Voor 'gewone graven' gold meestal, dat de botten werden overgebracht naar een algemene knekelput. Voor wie dat niet wilde, konden de resten in een schudkistje in een speciale schudput worden ondergebracht. In de Pieterskerk zijn een aantal velden met zulke putten, waarvan de stenen meestal zijn voorzien van nummers. Deze verwijzen naar de grafadministratie. (zie afbeelding.)
Het was niet ongebruikelijk, dat men zelf zijn graf uitzocht. Het recht op een gekocht graf was 'bezit' en vormde daarmee deel van de erfenis. Zo werden de graven door nabestaanden gewoon verkocht, soms met zerk en al. Dit is de reden dat velen die in de Pieterskerk begraven waren, niet meer zijn te traceren. Enkele voorbeelden:

• Volgens de grafboeken is het molenaarsechtpaar Van Rijn, de ouders van Rembrandt, in de Pieterskerk begraven geweest. De exacte plek is niet precies bekend. Op de vermoedelijke plek (in het middenschip, voor de kansel) liggen thans 3 stenen zonder inscriptie; ook in Kneppelhout komt het graf niet voor. Wellicht was het voordien al overgegaan in andere handen en geschud.
• Jan van Hout, de beroemde stadssecretaris van Leiden tijdens het beleg en ontzet, wordt in de grafboeken van de Pieterskerk vermeld. De plaats van het graf dat hij heeft gekocht is bekend (de noordwesthoek), ook dat hij zelf zijn grafmonument heeft ontworpen. Er is geen grafsteen of gedenkteken voor hem.
• John Robinson, leider der Pilgrim Fathers; zijn graf moet in de doopkapel hebben gelegen, maar de exacte plaats is niet bekend. Ook in Kneppelhout wordt het niet genoemd.
• De organist en componist Cornelis Schuyt werd na zijn dood in 1616 begraven in het derde vlak van de 'noordbuitenwandeling', maar de steen is in de geschiedenis niet bewaard gebleven.
• de literator Dominicus Baudius.
• In het koor is het graf geweest van Frans Hemsterhuis (1721 - 1790), de ontwerper van het grafmonument voor Boerhaave. Tijdens zijn leven was hij secretaris van de Raad van State. Bekendheid geniet hij als filosoof; zijn beschouwingen en Sokratische dialogen over o.a. esthetiek, leverden hem de bijnaam 'Frieske Sokrates' en 'Bataafse Sokrates' op. In het naslagwerk van Kneppelhout (1864) is zijn steen niet opgenomen.
• De schilder Pieter de Ring werd na zijn dood in 1660 in de Pieterskerk begraven. Hij was een van de medeoprichters van het Lukas-gilde.

Fotogalerij

Grafmonument van Dodonaeus (Rembert Dodoens) (hoekpilaar van kooromgang en noordtransept)  Grafsteen van Floris van Boschhuysen (15e eeuw) (zijbeuk noordtransept)  De grafsteen van Susanna van Etten (Koor noordzijde, onder de dekvloer)  De Leidse mummie (niet meer te bezichtigen)  Het gedenkteken voor Anna van Berchem (zijbeuk Noordtransept)  Monument voor π en Ludolf van Ceulen. (1e pilaar vanaf de westgevel, zuidzijde schip). (Foto: Ton Boon)  Epitaaf Thomas Erpenius (tegen de oostmuur van het zuidtransept)  Het grafmonument voor Coccejus. (Zuid Binnen Wandeling tegen de vieringpilaar)  veld met schudputten (westelijke travee Zuid Buiten Wandeling) (foto: Ton Boon)

Glas-in-loodvenster (1940) gewijd aan Filips van Marnix van Sint-Aldegonde en prins Willem van Oranje.
(sluiting kooromgang)
(foto: Ton Boon)

Glas-in-loodramen

p 75 uit de "Inscriptiones" (1641) van Buchelius, met een middeleeuws glas-in-lood raam in de Pieterkserk. (het wapenteken rechtsonder in de linker kolom is van de familie Boschhuysen).
(bron: Universiteitsbibliotheek Utrecht)

Geschiedenis

In de katholieke periode was de kerk gesierd met gebrandschilderde glas-in-loodramen. Gilden en vooraanstaande personen stelden er een eer in de kerk een 'glas' te schenken.. Hoewel na de reformatie de afbeeldingen in deze ramen niet meer werden onderhouden, is er nog lang veel van overgebleven. Zo heeft Aernout Buchelius in zijn Inscriptiones (1641) vele daarvan getekend.
Ook na de reformatie werden nog wel (gebrandschilderde) glazen geschonken. Bij de buskruitramp in 1807 is echter al het glas-in-lood verloren gegaan.

Raam voor Filips van Marnix van Sint-Aldegonde en Willem van Oranje

In de 20e eeuw is men opnieuw overgegaan tot het plaatsen van gebrandschilderd glas. Vooralsnog bleef dat beperkt tot het raam voor Filips van Marnix van Sint-Aldegonde en prins Willem van Oranje, in juni 1940. Aanleiding was de 400ste geboortedag van Filips - die in de Pieterskerk is begraven -, gecombineerd met het 74e lustrum van de Universiteit, die in 1575 door Willem Van Oranje was gesticht. Het glas is terstond na plaatsing weer verwijderd en in september 1945 teruggeplaatst.
Het plaatsen van het glas in juni 1940 is door sommigen wel beschouwd als een daad van sympathie, en door anderen als een daad van verzet jegens de bezetter. Maar omdat het initiatief voor de plaatsing terug gaat tot het midden van de jaren '30, is geen van beide erg waarschijnlijk. Het glas is ontworpen door Georg Rueter en vervaardigd door glasattelier W. Bogtman in Haarlem.

De huidige beglazing

De huidige (blanke) beglazing van de kerk dateert uit 2008 - 2010 en is verzorgd door Glasatelier Hagemeyer in Tilburg. Naar foto's uit het einde van de 19e eeuw van Jan Goedeljee is teruggegrepen op de diagonale verloding. Alle vensters hebben een andere maatvoering, waardoor er geen twee panelen met dezelfde maten zijn. Daardoor zijn de hoeken van de "wiebertjes" in elk glas anders. Desondanks lijkt het alsof de diagonale lijnen recht doorlopen achter de montanten.

Ramen met Namen

Zoals in vroeger tijden de namen, wapentekens, of soms de gestalte van gulle schenkers werden vereeuwigd op altaarstukken en schilderijen of in ramen, zo is voor de fondswerving van de restauratie aan het begin van de 21e eeuw de mogelijkheid geschapen om de naam van de gever in het glas-in-lood te laten brandschilderen.

Naar een idee van de kunstenaar Jan Dibbets wordt in de onderste panelen van de lage ramen een kunstwerk gerealiseerd aan de hand van typografische tekens. Het ontwerp en de uitvoering van de panelen in de kooromgang en enkele in het schip is in handen van Frank E. Blokland, docent lettertekenen aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten te 's Gravenhage en aan het Plantin Genootschap te Antwerpen. De realisatie van de ramen, inclusief het brandschilderen, wordt verzorgd door Glasatelier Hagemeyer in Tilburg.

Kerkmeesterskamer
(foto: Thijs Wolzak)

Kerkmeesterskamer

De kerkmeesterskamer is wel de meest bijzondere van de verborgen schatten van de Pieterskerk.

Deze kamer is in 1648 speciaal gebouwd voor het College van Kerkmeesters dat was belast met het beheer van de goederen en financiën van de Hervormde Kerk in Leiden. Alles in deze kamer lijkt erop gericht de bezoeker te overtuigen van het belang van dit College. Het ontwerp is mogelijk van Arent van 's-Gravesande.

Het interieur is grotendeels tot stand gekomen in de zeventiende en de achttiende eeuw. De meest vooraanstaande kunstenaars in de stad werden hiervoor aangetrokken. Opmerkelijk is het houten plafondgewelf dat bezaaid is met familiewapens van kerkmeesters. Elke plek lijkt hiervoor te zijn benut. Imposant is de grote schouw, die rijkelijk voorzien is van houtsnijwerk met bladgoud en een bijzondere betekenis heeft door het schilderij van Dirk Verhart. Deze schilder was in zijn tijd bijzonder populair, maar hij was ook zozeer een modeschilder dat al zijn werk verloren is gegaan, behalve het schilderij in de kerkmeesterskamer. Het stelt een Italiaans landschap voor, met de Vesta- of Sibylletempel bij Tivoli.

De verborgen buffetnis

Hoezeer de kerkmeesters uit waren op uiterlijk vertoon blijkt wel uit de verborgen buffetnis waardoor menig bezoeker wordt verrast. Let, als u de kamer bezoekt, ook eens op het fraaie goudleerbehang. Het is beschilderd met een stofmotief, waarbij de schilder allerlei speelse variaties heeft aangebracht. Op één wand vindt u de namen van alle Kerkmeesters van 1532 tot 1868. Na 1740 is er niets meer aan het interieur van de kamer veranderd. Daarmee is de kamer geworden tot een uniek stukje ‘gestold verleden’.

(Op de website van de Pieterskerk staat een driedimensionale foto van Carel Struycken, die in alle richtingen kan worden bekeken.)

Orgels

De Pieterskerk beschikt over twee orgels.

Van Hagerbeer-orgel (1643)
(foto: KeyKey Company)

Van Hagerbeer-orgel (1643)

Van het hoofdorgel is al documentatie bekend uit 1398. Het werd aangepast en vergroot door onder anderen Jacob van Bilsteyn (rond 1445), Jan van Covelens (omstreeks 1530) en Hendrik Niehoff (circa 1550). Uit al deze perioden is nog pijpwerk bewaard, waarvan dat van Van Bilsteyn tot het oudste nog spelende pijpwerk ter wereld mag worden gerekend: op deze pijpen, die stammen uit circa 1446, zijn nog cijfers te vinden die op zijn laatst uit de 15de eeuw kunnen stammen, en van deze orgelbouwer afkomstig moeten zijn. Het orgel kreeg tussen 1636 en 1643 zijn huidige omvang en signatuur van de gebroeders Van Hagerbeer. Het ontwerp van de kas wordt wel aan stadstimmermeester Arent van 's-Gravesande toegeschreven, al is dat onwaarschijnlijk. Deze uitbreiding was nodig omdat vanaf 1636 ook in Leiden de gemeentezang weer door orgelspel mocht worden begeleid.

Onder het timpaan staat de tekst: Looft den Heer met psalmen en organen, de eerste regel van psalm 150. Daarom zijn in het front 150 pijpen opgesteld.

In 1643 werden de wapenschilden van de kerkmeesters onder het hoofdwerk van het orgel bevestigd. In de Franse tijd werden deze, onder de leus 'Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap', verwijderd. Na de restauratie in 1808 - ten gevolge van de ramp met het kruitschip, zie boven - werden weer 5 wapenschilden van de Kerkmeesters geplaatst.

Aan het eind van de 17e eeuw werd het orgel aangepast door Johannes Duyschot en in de 18e eeuw door Joachim Hess. In de 19e eeuw heeft de familie Lohman het orgel aangepast aan de romantische stijl van die tijd, waarbij de middentoonstemming werd vervangen door de gelijkzwevende temperatuur. In het midden van de 20e eeuw is het orgel door Van Leeuwen op moderne toonhoogte (a 440Hz) gebracht.

Bij een ingrijpende restauratie door Verschueren Orgelbouw te Heythuysen tussen 1995 en 1998 is het orgel teruggebracht naar de oorspronkelijke signatuur van Van Hagerbeer. Alleen belangrijke toevoegingen, zoals enkele van Joachim Hess, zijn gehandhaafd. Bij de restauratie is de handtekening van Van Hagerbeer in de grootste frontpijp (24 voet) gevonden. Het orgel is weer gestemd in de middentoonstemming met de a op 418 Hz. Daarmee is dit Van Hagerbeer-orgel het enige stijlzuivere exemplaar van de oude Hollandse stadsorgels, waarvoor onder anderen Jan Pieterszoon Sweelinck componeerde. Hier kan zijn muziek klinken zoals hij die zelf gehoord zou kunnen hebben.

De vijf wapenschilden onder het hoofdwerk werden in 1998 aangevuld met dat van Cees Goekoop, die als voorzitter van de Stichting Pieterskerk Leiden, de hele orgelrestauratie - ook financieel - in goede banen had geleid. In 2003 is de kas opnieuw gedecoreerd, naar een fragment uit circa 1640, dat bij de restauratie (1998) onder de bestaande houtimitatie was aangetroffen. Sinds 2009 is ook de beschildering van de nieuwe luiken voltooid, naar een ontwerp van Mieke van Zanten.

Van de orgelrestauratie staat een fotoverslag op internet.

Registratie

Sinds de restauratie 1995 - 1998 telt de dispositie van het Van Hagerbeer Orgel 36 registers, verdeeld over 3 manualen en een pedaal. De stemmen zijn als volgt verdeeld:

• Hoofdwerk (F1G1A1-contra-c3): 8
• Rugwerk (CDE-c3): 7 (onderlade) en 5 (bovenlade)
• Bovenwerk (CDE-c3): 7 (onderlade) en 5 (bovenlade)
• Pedaal (CDE-d1):4

Hoewel het orgel ook een elektrische windvoorziening heeft wordt bij de meeste concerten gespeeld met levende lucht.

Thomas Hill Orgel (Londen, 1883)

Het tweede orgel, dat oorspronkelijk in de eerste travee van de zuid-kooromgang was geplaatst, is in 1733 verhuisd naar de Marekerk. Om, na de stemmingsverandering van het Van Hagerbeer-orgel (1998) toch muziek van na 1700 te kunnen spelen, alsmede combinaties met moderne instrumenten, is in 1995 een 'nieuw' tweede orgel geplaatst, op dezelfde plek als het vroegere koororgel. Het werd in 1883 gebouwd door Thomas Hill van de beroemde Londense orgelfabrikant Hill & Son, voor de kerk van St. John the Evangelist aan het Finsbury Park in de noord-Londense wijk Brownswood Park. Het orgel werd in 1991 gedemonteerd terwijl de slopersbal al boven die kerk zwaaide. Na restauratie door Orgelmakerij Steendam te Roodeschool is het in de Pieterskerk geplaatst.

In 2003 werd door masterclass-studenten van het Koninklijk Conservatorium in Den Haag en de faculteit der Kunsten van de Universiteit Leiden een aantal composities vervaardigd, waarbij beide orgels, ondanks hun verschillende stemming en toonhoogte, tegelijk waren betrokken. Aanleiding was de compositie Le Loup en Pierre (2002), van docent Clarence Barlow (1945).

Registratie

De dispositie van het orgel bestaat uit 32 registers verdeeld over 3 manualen en pedaal. De stemmen zijn als volgt verdeeld:

• Choir (1e manuaal): 8
• Great (2e manuaal): 10
• Swell (3e manuaal): 12
• Pedal: 4

Beroemde organisten

• Willem Cornelisz. Speelman, later genoemd Van Duyvenbode was organist in de Pieterskerk en luitspeler, en speelde een belangrijke rol in het beleg en ontzet van Leiden (1574). Na zijn dood werd zijn wapenschild als memorietafel opgehangen in de Pieterskerk. Thans hangt op diezelfde plek een getrouwe kopie, omdat het origineel in het Stedelijk Museum De Lakenhal hangt; het maakt deel uit van de vaste expositie over de Leidse geschiedenis.
• Later was de componist Cornelis Schuyt van 1593 tot zijn dood in 1616 organist aan de Pieterskerk.
• In de eerste helft van de 20e eeuw heeft ook Albert Schweitzer enkele malen het Van Hagerbeer Orgel bespeeld. Hij heeft zijn waardering voor het orgel achtergelaten in de lessenaar (zie afb.).
• Sinds de afronding van de orgelrestauratie 1994 - 1998 is Leo van Doeselaar titulair organist van de Pieterskerk.

Het wapen van Van Duyvenbode  "Wieder auf den schönen Orgel. 29-5-'52 Albert Schweitzer" Inscriptie (1952) in de lessenaar van het Van Hagerbeer Orgel  Leo van Doeselaar bij het Van Hagerbeer Orgel (1643). (Foto: Marco Borggreve)

Leidse koorboeken

Houtsnede uit 1500, met een monniken- en novicenkoortje die gezamenlijk uit een koorboek zingen

Naar in die tijd gebruikelijk was, was ook voor de Pieterskerk in de loop van de 12e eeuw een Getijdencollege ingesteld, dat op gezette tijden moest opdraven om de 7 getijden te zingen en de mis met koorzang op te luisteren. In 1443 stelt Boudewijn van Zwieten in zijn testament een som gelds ter beschikking waaruit het college kan worden betaald.

Voor dit en dergelijke colleges werden speciale boeken met muziek geschreven, veelal gekopieerde muziekstukken, maar ook een aanzienlijk aantal speciaal hiervoor gecomponeerde werken. Als enige in Nederland zijn in Leiden deze boeken bewaard gebleven: de koorboeken van de Pieterskerk. Van de acht vervaardigde exemplaren (tussen 1549 en 1565) zijn er zes bewaard gebleven: de enige collectie laatmiddeleeuwse polyfone muziek in Noord-Europa. Om deze collectie aan de vergetelheid te ontrukken zal het Egidius Kwartet tussen 2010 en 2015 elk jaar een selectie uit de Leidse koorboeken uitbrengen op cd en in concert.

Activiteiten

Evenementen

Anno 2010 is de Pieterskerk circa 200 dagen per jaar in gebruik als plek van samenkomst. De belangrijkste jaarlijkse evenementen zijn:

• de Matthäus-Passion van J.S. Bach door het Bachkoor Holland op Witte Donderdag en Goede Vrijdag;
• het Weihnachtsoratorium van J.S. Bach door het Bachkoor Holland vlak voor Kerstmis;
• de Mariavespers (1610) van Claudio Monteverdi op de verjaardag van de Pieterskerk: de eerste zondag na Maria Geboorte (valt samen met zondag open monumentendagen);
• de Scratch Muziekdagen: 1.000 amateur-musici komen één dag oefenen op een muziekstuk en geven 's avonds een uitvoering;
• het internationale congres van de VEER-stichting.
• De Leidse Koorboeken, jaarlijks concert door Egidius Kwartet & College. 16e-eeuwse muziek, geschreven voor de Pieterskerk

Daarnaast worden er verscheidene belangrijke boekenbeurzen gehouden.

Kerkdiensten

In de Pieterskerk wordt nog een aantal kerkdiensten gevierd, waarvan de Dankdienst voor Leidens Ontzet op 3 oktober, en de qua vorm daarvan afgeleide Thanksgiving-service van de Amerikaanse gemeenschap in Nederland op de vierde donderdag in november de belangrijkste zijn.

Door de daartoe opgerichte Stichting Cantate worden jaarlijks 3 cantatediensten georganiseerd, waarin een cantate van J.S. Bach centraal staat. Daarnaast is er de kerstnachtdienst van de Leidse Commissie voor het Bijzonder Kerkenwerk van de Protestantse Kerk in Nederland.

Aula van de universiteit

Toen de stad Leiden in 1574, na het Ontzet, had bewezen een veilige plek te zijn, besloot Willem van Oranje in Leiden een universiteit te vestigen: er was dringend behoefte aan theologen, opgeleid in de protestantse theologie en in de landstaal. De inauguratie gebeurde op 8 februari 1575 in de Pieterskerk. Sindsdien doet de Pieterskerk bij bijzondere gelegenheden, zoals lustrumvieringen en erepromoties, dienst als Auditorium Maximum van de Universiteit Leiden.

Zo ontvingen velen er een eredoctoraat, zoals koningin Wilhelmina (9-2-1925), Sir Winston Churchill (10-5-1946), de Zuid-Afrikaanse oudpremier, generaal Jan Smuts, op 18 juni 1948; de Franse filosoof Emmanuel Levinas (15 mei 1575); Nelson Mandela op 13 maart 1999; de dichter Gerrit Komrij op 8 februari 2000 en koningin Beatrix op 8 februari 2005.

Foto's erepromoties

Erepromotie van koningin Wilhelmina 9 februari 1925 (foto: W. Rameau)  Erepromotie van koningin Wilhelmina 9 februari 1925 (foto: W. Rameau)  Erepromotie van Sir Winston Churchill 10 mei 1946 (foto: AHM van Vliet) Links: prinses Juliana en prins Bernhard

Fotogalerij

De Pieterskerk vanuit een zijstraat  De gewelven van de Pieterskerk  Zijbeuk van de Pieterskerk

Literatuur

Archieven

• Regionaal Archief Leiden
• Archief Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE)
• Archief Kerkvoogdij van de Protestantse Kerk in Nederland te Leiden

Publicaties

• Leids Jaarboekje, orgaan van de Historische vereniging Vereniging Oud Leiden, 87 artikelen in diverse jaargangen
• Bulletin van de Koninklijke Oudheidkundige Bond, diverse jaargangen

• Aa, Pierre van der: Les delices de Leide (Leiden, 1712)
• Annegarn, A.: Floris en Cornelis Schuyt. Muziek in Leiden van de vijftiende tot het begin van de zeventiende eeuw (diss) (Utrecht, 1973)
• Berg, Bianca van den: De Pieterskerk in Leiden (Uitgeverij Matrijs, 1992) ISBN 90-5345-012-2
• Bilt, E. van de: Becomming John Adams The making of a great American in Leiden, 1780 – 1782 (Leiden, 2005) ISBN 90 803079 3 9
• Boer, D.E.H. de: Een kryptische vondst aan het Rapenburg (Bodemonderzoek in Leiden, jaarverslag 1983)
• Boon, A.L. e.a.: De Pieterskerk te Leiden (uitgave t.g.v. Kerkepad 1989)
• Boon, A.L. e.a.: Leiden Pieterskerk (Eng) (Leiden, 1997) ISBN 90-803079-1-2
• Brouwer T. Sleutelstad-Orgelstad Vijf eeuwen orgelgeschiedenis in Leiden (Zutphen, 1973) ISBN 906011 454 x
• Buchelius, Aernout: Inscriptiones (Utrecht, ± 1641) passim
• Buchelius, Aernout: Monumenta (Utrecht, ± 1641) Pag 93
• Cevaal, W.J. (red): Een Hollands stadsorgel uit de gouden eeuw Het Van Hagerbeer orgel in de Pieterskerk in Leiden (Nederlandse Orgelmonografieën nr 3, Zutphen 1999) ISBN 90-5730-055-9
• Ekkart, R.E.O.: Epitafen in Hollandse Kerken (Bulletin Stichting Oude Hollandse kerken 10, Amsterdam, 1980)
• Faber, I. e.a. (red) : Neemt en Eet. Avondmaal en eucharistie in kunst- en kerkhistorisch perspectief. (Leiden, 1994, t.g.v. 5 jaar Langs Leidse Kerken.) ISBN 90 239 0017 0
• Fock, C.W. e.a. (red): Eredoeken in geperst brokaat. (leiden, 2003) ISBN 90 803079 2 0
• Hartog, Elizabeth den, en Veerman, John e.a. (red.) : De Pieterskerk in Leiden. Bouwgeschiedenis, inrichting en gedenktekens. Met zeer uitgebreide literatuurlijst ( W-Books, Zwolle, 2011). ISBN 978 90 400 78187
• Jas, E.: De koorboeken van de Pieterskerk te Leiden. Het zestiende-eeuwse muzikale erfgoed van een Hollands getijdencollege (diss) (Utrecht, 1997).
• Jas, E. en Groot, P. de: de Leidse Koorboeken. Een ongehoorde schat. (Zoetermeer 2011) ISBN 978 90 239 2589 7
• Kist, N.C.: Iets over de hier te lande kortelings ontdekte Middeleeuwse Muurschilderijen, bijzonder over die in de Pieterskerk te Leiden. (Leiden, bij S. en J. Luchtmans, 1846)
• Kneppelhout van Sterkenburg, K.J.F.C.: De gedenkteekenen in de Pieterskerk te Leyden (Leiden, 1864)
• Kuile, E.H. ter: De Nederlandsche monumenten van geschiedenis en kunst (deel VII: De provincie Zuid-Holland. ’s Gravenhage, 1944)
• Martin, W.: Herleefde schoonheid. 25 Jaar Monumentenzorg in Nederland 1918 - 10 mei 1943. Amsterdam, 1943
• Meerkamp van Embden, A.: Stadsrekeningen van Leiden 1390 – 1434 (Leiden, 1913)
• Meischke, R.: Drie kerken van Rutger van Kampen (Opus Musivum) (Assen, 1964)
• Mieris, F. van: Beschryving der stad Leyden, 3 dln (Leiden, 1762 – 1784)
• Mulder, A.: Iets over de Leidsche Sint Pieterskerk, hare geschiedenis en architectuur. (Bulletin Koninklijke Nederlandsche Oudheidkundige Bond V, 1903 - 1904, blz 54 - 87)
• Oerle, H.A. van: Leiden binnen en buiten de stadsvesten (Leiden, 1975)
• Orlers, Jan Jansz: Beschrijvinge der Stad Leyden (Leiden, 1614)
• Overvoorde, J.C.: Rekeningen uit de bouwperiode van de St Pieterskerk te Leiden (bijdragen geschiedenis Bisdom Haarlem nr 30, 1906)
• Parival, J.N.de: Les delices de la Hollande. Avec un traité du gouvernement, et un abregé de ce qui s’est passé de plus memorable jusques à l’an de grace (Leiden, 1660).
• Vos H.H. e.a.: Graven in de Pieterskerk. (Voordrachten bij het gelijknamig symposium op 4 september 1979; uitgave Stichting Vrienden van de Pieterskerk, Leiden, 1981)

Externe links

Algemeen

• Pieterskerk Leiden, website

Foto's en afbeeldingen

• 3D view Pieterskerk 2003 (schip, koor en kerkmeesterskamer), gemaakt door Carel Struycken (het plafond is een steigervloer t.b.v. de restauratie) op de website van de Pieterskerk
• 3D views van binnen- en buitenzijde, van Jan Mulder (Pieterskerkplein, en schip) op 360cities.net
• 3 foto's vanaf hoogte van Erik van Kordelaar
• Foto's op gotik-romantik.be
• Foto's en afbeeldingen op Het Geheugen van Nederland
• Pieterskerk op flickr.com (860) en Pieterskerk account op flickr.com
• Foto's op de website van Niek Bavelaar (158)
• Foto's op reliwiki.nl
• Pieterskerk op Youtube
• Ramen met Namen op youtube

Specifieke onderwerpen

• Korte geschiedenis Van Hagerbeer-orgel in de recensie van de restauratie 1996 – 1998 in De Orgelvriend: I 1400 - 1950; II 1994 tot heden.
• Stichting Cantate, organiseert jaarlijks 3 cantatediensten in de Pieterskerk.
• De Leidse Koorboeken, website over de Leidse Koorboeken onder auspiciën van het Egidius Kwartet.

Mediabestanden

Zie de categorie Pieterskerk, Leiden van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.

Bronnen, noten en/of referenties

52° 9' NB, 4° 29' OL