Filips van Marnix van Sint-Aldegonde

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Zie het artikel Dit artikel gaat over de persoon Filips van Marnix van Sint-Aldegonde. Voor het gelijknamige schip, zie Marnix van St. Aldegonde (schip).
Portret van Marnix van St.-Aldegonde door Jacob de Gheyn (II): alle bekende portretten van Marnix zijn waarschijnlijk op deze gravure gebaseerd.[1]

Filips van Marnix, heer van Sint-Aldegonde, heer van West-Souburg (Brussel, tussen 7 maart en 20 juli 1540Leiden, 15 december 1598) was een Zuid-Nederlands schrijver, diplomaat, geleerde en assistent van Willem van Oranje. In het Frans luidde zijn naam Philippe de Marnix, baron de Sainte-Aldegonde. Hij dient niet te worden verward met Filips van Sint-Aldegonde, heer van Noircarmes, die stierf in 1574.

Marnix was buitenburgemeester van Antwerpen tijdens het beleg en de val van Antwerpen in 1585. Hij is ook bekend als auteur van het Wilhelmus, het Nederlandse volkslied. Of hij daadwerkelijk de schrijver is, staat echter allerminst vast. Wellicht is het aan hem toegeschreven omdat hij schrijver was en voor Willem van Oranje werkte in de tijd dat het Wilhelmus is ontstaan, dat tijdens Oranjes eerste invasie voor het eerst werd gezongen.

Armoiries Philippe de Marnix.svg

Levensloop[bewerken]

Marnix stamde uit een geslacht van magistraten uit het dorpje Marnix in de Savoye, die in dienst van Margaretha van Oostenrijk naar de Nederlanden waren gekomen. Hij was de broer van Jan van Marnix, heer van Toulouse. Hijzelf erfde van zijn ouders in 1558 de heerlijkheid Sint-Aldegonde in het graafschap Henegouwen. In 1578 kocht hij in het graafschap Zeeland ook de ambachtsheerlijkheid West-Souburg, samen met de resten van het bijhorende kasteel.

Marnix studeerde theologie in Leuven, Parijs, Dole, Padua en Genève. In de laatste stad studeerde hij bij Calvijn en Beza en werd hij een overtuigd calvinist. Hij sloot zich in 1565 aan bij het Eedverbond der Edelen. Na de Beeldenstorm (augustus 1566) vluchtte hij naar Bremen, nadien naar Oost-Friesland waar hij diverse polemische stukken uitgaf. Het bekendste daarvan is De Byencorf der H. Roomsche Kercke (1569), een felle satire op de rooms-katholieke Kerk, dat tot het jaar 1761 ten minste 23 drukken beleefde.

Vanaf 1571 was hij in dienst van Willem van Oranje, wiens overgang tot het calvinisme hij bevorderde. Marnix werd een belangrijk medewerker van Willem, en voerde veel diplomatieke missies uit voor De Zwijger. Bij de Eerste Vrije Statenvergadering te Dordrecht was hij Willems afgezant. Tijdens de strijd tegen het Leger van Vlaanderen ("Spanje") (Tachtigjarige Oorlog) werd hij in 1573 door de "Spanjaarden" gevangengenomen; een jaar later kwam hij vrij na een uitwisseling van gevangenen.

In oktober-november 1576 bereidde Marnix de Pacificatie van Gent voor, waarbij Willems positie in de Nederlanden versterkt werd.

Van 1575 tot 1580 werkte Marnix aan een nieuw Nederlands psalter, waarvoor hij de Psalmen Davids rechtstreeks uit het Hebreeuws vertaalde. In 1591 verscheen een tweede gewijzigde druk en na zijn dood een derde. Het werk kon echter de populaire bundel van Petrus Datheen niet verdringen.

In 1583 benoemde Willem hem tot buitenburgemeester van Antwerpen en werd hem opgedragen de stad te verdedigen na de Spaanse Furie. Tegen de "Spaanse" overmacht onder Alexander Farnese was dit echter een schier onmogelijke opdracht. Als magistraat en militair blonk Marnix niet uit; daartoe miste hij Willems doortastendheid. Er is dan ook enige grond om hem de val van Antwerpen (augustus 1585) te verwijten. Marnix ging in die tijd zover ervoor te pleiten de gehele Nederlandse Opstand te beëindigen, waarna hij bij Willem en de Staten-Generaal wegens "verraad" in ongenade viel.

Teruggetrokken op zijn kasteel bij Souburg wijdde hij zich aan het schrijven. De Staten van Holland droegen hem in 1594 op de Bijbel te vertalen, waarvoor hij naar Leiden verhuisde, maar door zijn overlijden (1598) kon hij die klus niet klaren.
Hij is in het koor van de Pieterskerk begraven.[2]

Marnix van Sint-Aldegonde heeft een belangrijke bibliotheek nagelaten.

Raam (1940) gewijd aan Filips van Marnix in de Pieterskerk te Leiden.
(foto: Ton Boon)

Voornaamste werk[bewerken]

Marnix van Sint-Aldegonde schreef talrijke werken in het Nederlands, Frans en Latijn. Dankzij zijn kennis van het Grieks en Hebreeuws maakte hij ook bijbelvertalingen.

  • Van de Beelden afgheworpen in de Nederlanden in Augusto 1566
Pas in 1871 voor het eerst in druk verschenen, maar in 1567 reeds in het Frans als Vraye narration et apologie des choses passées au Pays-Bas: touchant le fait de la religion, en l'an 1566
  • Het Advys aengaende de Twist in de Nederduytsch Hervormde Kercke tot London in Engellandt, Anno 1568
  • Van ende aen denselven als de voorgaende
  • 1569: Den Byencorf der H. Roomsche Kercke
Eerder satirisch dan betogend geschrift, ongedateerd verschenen onder de fictieve naam Isaac Rabbotenu. Nadien werkte hij het verder uit in het Frans tot het 1500 bladzijden tellende Tableau des differens de la religion.
  • 1580: Het boeck der psalmen Davids
  • 1583: Ratio instituendae iuventutis
  • 1589: Trouwe vermaninge aen de christelicke gemeynten van Brabant, Vlaenderen, Henegauwen ende andere omliggende Landen
Dit is een traktaat over de grenzen van godsdienstige verdraagzaamheid.

Eerbetoon[bewerken]

  • In Amsterdam, Leeuwarden en Leiden werd de Marnixstraat naar hem vernoemd.
  • In Amersfoort is er een van Marnixlaan in de schrijversbuurt (Bergkwartier).
  • In Antwerpen werden de Marnixplaats, met een standbeeld aan de Watergeuzen gewijd, evenals de Sint-Aldegondiskaai naar hem vernoemd. De Marnixstraat in Antwerpen is vernoemd naar zijn broer Jan van Marnix van Sint-Aldegonde (1538-1567).
    In 2012 werd aan het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen tevens een drie meter hoog standbeeld van Marnix en Willem van Oranje geplaatst.
  • In de Hoogstraat 255 in zijn geboortestad Brussel staat een standbeeld van Marnix aan de gevel van de basisschool Baron Steens. Beeldhouwer is Victor De Haen.
Standbeeld aan de gevel van de Hoogstraat 255 in Brussel
  • In de Pieterskerk in Leiden is in juni 1940 een glas-in-loodraam geplaatst, gewijd aan Filips van Marnix en Willem van Oranje. Aanleiding vormde de 400ste geboortedag van Filips, gecombineerd met het 74e lustrum van de Universiteit, die in 1575 door de prins was gesticht. Het glas is terstond weer verwijderd en in september 1945 teruggeplaatst.
    Het plaatsen van het glas is door sommigen wel beschouwd als een daad van sympathie, en door anderen als een daad van verzet jegens de bezetter. Maar omdat het initiatief voor de plaatsing terug gaat tot het midden van de jaren '30, is geen van beide erg waarschijnlijk.[3] Het glas is ontworpen door Georg Rueter en vervaardigd door glasattelier W. Bogtman in Haarlem.
  • Naar Marnix zijn onder andere de vrijmetselaarsloge Marnix van St Aldegonde, het Marnix Gymnasium te Rotterdam en de serviceclub de Marnixring vernoemd.

Trivia[bewerken]

  • Minder bekend is Marnix' werk als cryptograaf. Hij wordt beschouwd als de eerste cryptograaf in Nederland (cf. het boek The Codebreakers). Hij ontcijferde bijvoorbeeld versleutelde berichten van de Spanjaarden voor Willem van Oranje.
  • In 1569 schreef hij over sagen van "rootcousken".[4]
  • Hoewel het niet zijn voornaam was, geniet de naam Marnix in de 19e, 20e en 21e eeuw in Nederlandstalige landen enige populariteit als voornaam.
  • Leden van het geslacht De Marnix de Sainte-Aldegonde, waarvan het hoofd de titel graaf draagt, behoren nog steeds tot de hoge Belgische adel. Een nazaat bewoont het omwald neogotisch kasteel van Bornem.
  • In 1887 werd ten tweede male een proces aangespannen door de (Franse) graven 'de Sainte-Aldegonde' tegen de (Belgische) graven 'van Marnix', welke laatste familie reeds in 1885 het proces won dat door de eerste was aangespannen wegens het voeren van de titel 'de Sainte-Aldegonde' (bron: Dagblad van Zuid-Holland en 's-Gravenhage, 22 en 23 mei 1887).
  • De 20e-eeuwse Vlaamse schrijver Joannes Goris liet zich bij zijn keuze voor het pseudoniem Marnix Gijsen inspireren door Filips van Marnix van Sint-Aldegonde.

Literatuur[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Waard, J.A. de (1988) De portretten van Marnix van St. Aldegonde. Een ikonografische verkenning uitg. Sub Rosa, Deventer ISBN 90-70591-22-7 [1]
  2. John W. Veerman schrijft in zijn artikel: "Het Marnixvenster" (in: 'De Pieterskerk in Leiden' Zwolle 2011, p. 441 ev) dat reeds in 1663 de erven hun verplichtingen m.b.t. dit graf niet meer nakwamen; dientengevolge is het graf geruimd en dat zelfde jaar opnieuw uitgegeven aan Abraham Elsevier.
  3. zie J.W. Veerman: Het Marnixvenster in: 'De Pieterskerk in Leiden' Zwolle 2011, p. 439-445
  4. Dbnl: Filips van Marnix van Sint-Aldegonde, De Byencorf der H. Roomsche Kercke, blz. 80