Onderduiken

Onderduiken is vooral bekend als een begrip uit de Tweede Wereldoorlog. Het betekende dat men zich verborg, vaak voor langere tijd, om niet door de politie of Duitsers te worden opgepakt.

Geschiedenis

Aanvankelijk deden vooral Joden dit, zoals de familie Frank met hun dochter Anne Frank. Vaak waren het ook niet-joodse mensen die een goede reden hadden om arrestatie door de Duitse bezetters te vrezen. In totaal had Nederland op het hoogtepunt van de onderduik eind september 1944, na de Spoorwegstaking, ruim 350.000 onderduikers - naar alle waarschijnlijkheid binnen bezet Europa een absoluut recordpercentage. Na de April-meistakingen in 1943 lag dit aantal in ieder geval al rond de 300.000 personen.

Onderduikers kwamen in golven:

• eerst kwamen de studenten na de eerste studentenstaking in november 1941, om terwerkstelling in de Arbeitseinsatz (dwangarbeid) in Duitsland te voorkomen
• daarna volgden nog meer Joden vanwege het begin van de deportaties in voorjaar 1942
• vervolgens steeds meer mannen van 18 tot 40 jaar die niet in Duitsland wilden werken, aangemoedigd door de illlegale pers
• daarna grote groepen mannen die niet opnieuw in krijgsgevangenschap wilden en ook deelnamen aan de April-meistakingen
• vervolgens veel deelnemers aan de Spoorwegstaking

De website Digitaal Monument Joodse Gemeenschap in Nederland geeft als definitie:

Zich verbergen voor de nazi’s.

Het verbergen van personen op een adres waar zij niet geregistreerd stonden. In sommige gevallen werden geheime ruimtes gecreëerd waar de onderduikers zich moesten schuilhouden. In andere gevallen (vooral bij kinderen) namen zij deel aan het ‘pleeggezin’. In dat laatste geval werd vaak gebruikgemaakt van valse papieren. Wanneer de onderduik ontdekt werd, werden de onderduikers gedeporteerd of ter plekke doodgeschoten. Ook de onderduikgevers werden in vele gevallen gedeporteerd. Begin 1943 zaten zo’n 25.000 joden ondergedoken. Van hen zijn er als gevolg van verraad en mede door de activiteiten van de Kolonne Henneicke, duizenden opgepakt en via de strafbarak in Westerbork gedeporteerd.

Ook verzetsstrijders en volwassen mannen die de kans liepen als dwangarbeider naar Duitsland gedeporteerd te worden, besloten soms om onder te duiken. De Noordoostpolder (N.O.P.) was een geliefde plek, omdat men zich goed kon verbergen in het hoge riet dat er groeide na de drooglegging. Nederlands Onderduikers Paradijs had dezelfde afkorting als de polder, maar als de Nederlanders deze naam gebruikten, begrepen de Duitsers niet welke plek ermee bedoeld werd.

Onderduikers en onderduikgevers

• Mari Andriessen - een bekende onderduikgever was de beeldhouwer Mari Andriessen, die de verzetsstrijdster Truus Menger, een vriendin en medestrijdster van Hannie Schaft, verborg.
• Pieter Hoppen - onderduiker uit Rotterdam die op verdenking van Collaboratie vermoord werd door leden van KP-Meppel. Naoorlogs onderzoek wees uit dat Hoppen onschuldig was.
• Geert Lubberhuizen - die als student, Jodenhelper en illegaal uitgever in Amsterdam ondergedoken zat.
• Anton Mussert - de NSB-leider, zat aan het begin van de oorlog een week ondergedoken in Bussum, totdat duidelijk was wie aan de winnende hand was.
• Johannes Post - de verzetsstrijders en -sters Johannes Post, Celina Kuijper, haar verloofde Ies Davids, Jan Naber en Albert Rozeman hebben zich, toen de Duitsers verbeten naar verzetsleden gingen jagen, enige tijd verborgen in de Drentse bossen. Johannes Post was eerst de onderduikgever van de joodse Celina Kuijper.
• Tomas Ross - de schrijver werd geboren op een onderduikadres.
• Frederik Slomp - de oprichter van de Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers, dominee Frederik Slomp uit Heemse, dook ook onder in juli 1942 en startte onder de schuilnaam Frits de Zwerver de hulporganisatie.
• Henk Sneevliet - internationaal de bekendste Marxist van Nederland, zat in 1943 ondergedoken in Bergen op Zoom, waar hij gearresteerd werd waarna hij naar Kamp Amersfoort werd overgebracht en enkele dagen later werd gefusilleerd.
• Walter Süskind - een Duitse Jood uit Nederlandse ouders die in Nederland ongeveer 600 Joodse kinderen aan de Jodenvervolging heeft helpen ontsnappen.
• Ed van Thijn, voormalig minister en PvdA-politicus, was ook langere tijd bij diverse families ondergedoken.
• Gerrit van der Veen - deze beeldhouwer en verzetsstrijder moest onderduiken na zijn aanslag op het Huis van Bewaring in Amsterdam in 1944, maar werd al korte tijd daarna opgespoord.
• Elisabeth de Meijier - schrijfster van het kinderboek Jonas ziet sterretjes en onder het pseudoniem Edmée Lemaires van een aantal andere boeken, heeft joodse onderduikers in haar huis verborgen, onder wie Chaim Knorringa (die na de oorlog samen met Hazewindus het Knorringa Avondlyceum oprichtte) en de violist Theo Olof.

Plaatsen

Na de oorlog bleek dat het dorp Aalten waarschijnlijk de meeste onderduikers per hoofd van de bevolking heeft geherbergd: 2500 op een bevolking van 2500. Ook elders in Oost-Nederland zaten veel onderduikers. Er was zelfs een onderduikerskamp, Kamp Bernhard, waar Duitse krijgsgevangenen tijdens de oorlog werden vastgehouden.

Daarnaast waren populair:

• de Noordoostpolder, die de bijnaam kreeg 'Nederlands Onderduikers Paradijs'
• de Peel, omdat dit een afgelegen, slecht te bereiken streek was
• voor Joodse kinderen: Limburg (vooral via de NV-groep
• landelijk Friesland
• West-Friesland
• De Biesbosch

Steunorganisatie

De Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers (LO) was de voornaamste organisatie die onderduikers hielp met vooral adressen en papieren. Gedurende de Duitse bezetting van Nederland was de LO tevens de grootste en voornaamste verzetsbeweging. De organisatie kwam pas in 1943 goed van de grond en heeft veel onderduikers (joodse en niet-joodse) geholpen. Zij zorgde voor zowel onderduikadressen als bonkaarten, nodig voor de voeding van de onderduikers. Deze kaarten kwamen vaak van de Landelijke Knokploegen (LKP), de gewapende afdeling van de LO. De LO organiseerde ook onderduikbeurzen, waar het aanbod en de vraag werden verdeeld. Vaak vroegen ondergastheren om onderduikers met een bepaald geloof, of om kinderen, of om wel of geen Joden.

Joden

Over het algemeen was het extra moeilijk Joden onder te brengen tot medio 1943, toen door toegenomen Duitse terreur vrijwel elke Nederlander kon beseffen dat Joden deze hulp het hardst nodig hadden. Een verzwarende omstandigheid voor Joden was, dat de meerderheid van bijvoorbeeld de Amsterdamse Joden arm was, en zij dus niet konden betalen voor onderduik, terwijl betalen niet ongebruikelijk was, vooral in het begin. Verder stonden op het herbergen van Joden steeds strengere straffen, terwijl er ook speciaal op Joodse onderduikers werd gejaagd door onder meer de Kolonne Henneicke en leden van de Landstorm van de NSB. Jodenjagers kregen een premie van f 7,50, en later zelfs meer, het zogenaamde 'kopgeld'.

Voor Joodse kinderen werden aparte acties opgezet, onder meer door

• Walter Süskind vanuit de Hollandsche Schouwburg, met hulp van anderen
• de NV-groep
• het Utrechts Kindercomité in samenwerking met de NV-groep
• de protestante kerken en de katholieke kerk.

Ongeveer 25.000 Joden hebben door onder te duiken de oorlog kunnen overleven. Onder hen was een relatief groot aantal (gevluchte) Duitse Joden, omdat zij over het algemeen door hun kennis van de Duitsers een beter idee hadden van de repressie die dezen zich voornamen, en omdat zij vaak beter opgeleid en welgestelder waren.

Er waren bij het onderduiken problemen, zoals uitbuiting en afpersing van Joden, ernstige problemen in de relatie tussen onderduikers en gastheren. In een enkel geval heeft dat geleid tot de gewelddadige dood van de onderduiker, zoals in het geval waarbij de Amsterdamse cineast Louis van Gasteren betrokken was. Een aantal malen hebben Joden geholpen Joodse onderduikers aan te geven, zoals bijvoorbeeld Ans van Dijk heeft gedaan, de enige vrouw die na de oorlog in Nederland wegens collaboratie gefusilleerd is. Uit het boek Vogelvrij van Sytze van der Zee uit 2009 bleek dat er meer Joodse verraders waren geweest dan tot op dat moment bekend was.

Nationaal Steun Fonds

Zie Nationaal Steun Fonds voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Het Nationaal Steun Fonds (NSF) was de verzetsorganisatie die het verzet en onderduik voor het grootste deel financierde. Het NSF werd geleid door Walraven van Hall (de bankman) en Iman Jacob van den Bosch (de marineman). Zij sloten leningen af bij banken en particulieren. De Nederlandse regering in Londen stond garant voor naoorlogse terugbetaling. In oktober 1944 werd Van den Bosch bij het crematorium op kamp Westerbork gefusilleerd en in januari 1945 werd Van Hall in Haarlem opgepakt en gefusilleerd.

Dwangarbeid

Vele duizenden mannen die opgeroepen werden voor de Arbeitseinsatz (dwangarbeid in Duitsland) doken onder, omdat zij niet voor de Duitse bezetter wilden werken. Degenen die toch gingen, konden gewond raken of sterven door geallieerde luchtaanvallen, waar soms per keer zo'n duizend bommenwerpers aan meededen. De reden voor de Arbeitseinsatz ligt in het feit dat het overgrote deel van de Duitse mannelijke bevolking aan het front aan het vechten was. Daarom moesten elders, uit de bezette gebieden, arbeiders gehaald worden.

Kritiek op Duitsers

Wie openlijke kritiek durfde te uiten op de Duitse bezetter moest ook onderduiken. Priesters, kunstenaars en schrijvers die het niet eens waren met de Duitsers doken onder. Wie dat niet deed, kon worden opgepakt en naar een concentratiekamp worden afgevoerd.

Omstandigheden

Onderduiken was geen sinecure: vaak waren de leef- en hygiënische omstandigheden in de bossen en watergebieden bar slecht en was men overgeleverd aan de kou en de elementen. Weer anderen moesten voordat zij onderdoken in de nacht door de bossen vluchten met onvoldoende beschermende kleding. De ruimte die een onderduiker ter beschikking had, was vaak zeer beperkt: een afgeschutte zolder, een kelder, en als plaats om zich te verbergen bij huiszoekingen vaak een verborgen kast, niet groter dan een hondenhok. In 2009 werd in Hilversum nog een dergelijke bergplaats (her)ontdekt [1]. De families die onderduikers in het geheim een dak boven hun hoofd gaven deden dit met gevaar voor eigen leven. Daarom was het absoluut noodzakelijk dat iedereen die erbij betrokken was volledig zweeg over deze onderduikers. Eén enkel woord dat uitlekte kon bij de Duitsers (Gestapo of SD) terechtkomen, met alle gevolgen van dien. Persoonlijke onderduikverhalen worden verzameld en geïllustreerd in het project.

Papieren

Voor de Nederlandse onderduikers betekende het onderduiken vaak ook, dat zij ook een vervalst persoonsbewijs op zak moesten hebben. Anders kon men bij willekeurige razzia's van de Duitsers door de mand vallen. Dit gold voor zover men het waagde de straat op te gaan, maar vele onderduikers brachten dag in dag uit binnenshuis door. Met een vals persoonsbewijs was men er nog niet, want dit betekende dat men ook een andere distributiestamkaart en distributiebonnen moest krijgen. Het Nederlandse verzet zorgde hiervoor door overvallen te organiseren op zogeheten distributiekantoren. Hier werden dan bonnen en (blanco) stamkaarten gestolen en die werden dan vervolgens via bepaalde kanalen aan de onderduikers gegeven. Wie immers geen stamkaart en distributiebonnen had, kon geen voedsel of andere producten kopen.

Mussert

Anton Mussert dook tijdelijk onder toen nazi-Duitsland Nederland binnenviel, en ging er prat op de eerste onderduiker van Nederland te zijn.

Externe links, bronnen en referenties

• Aanplakbiljet Arbeitseinsatz. Let op de onderstaande tekst indien men zich verzet

Literatuur

• Het Nationaal Steunfonds en de financiering van het verzet 1941-1945. Door Prof. Mr. P. Sanders. Uitgeverij Nijhoff, 1960.

Bronnen, noten en/of referenties