Duitse Orde

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Nuvola single chevron right.svg De nationaalsocialisten hebben in 1942 in Duitsland een "Deutscher Orden" ingesteld. Voor deze orde van verdienste, zie Duitse Orde (nazi-Duitsland). Er werd ook een Duits Kruis ingesteld. Deze onderscheidingen hebben behalve hun naam niets met de Duitse Orde uit te staan.
Portal.svg Portaal Ridderorden
Wapenschild van de Duitse Orde
Borstkruis van de Duitse Orde
Ereridderkruis Duitse Orde
Halskruis van een Deutsch und Hochmeister.
de Duitse Orde te Alden Biesen - Bilzen
Het juweel van een Rechtsridder. Tekening van Maximilian Gritzner, 1893.
Het kruis van een lid van de Orde, het "Marianer Herrenkreuz". Particuliere collectie, Groningen

De Duitse Orde (Latijn: "Ordo domus Sanctæ Mariæ Theutonicorum Hierosolymitanorum") is een geestelijke ridderorde ontstaan tijdens de Derde Kruistocht. Na het debacle in Palestina vond de orde een nieuwe zending met de kerstening van Pruisen en Lijfland. In de 16e en het begin van de 17e eeuw steunde zij de strijd tegen de Reformatie en later steunde zij de strijd tegen het oprukkende Ottomaanse Rijk. Na de Eerste Wereldoorlog met de ontbinding van Oostenrijkse dubbelmonarchie verloor de orde haar politieke betekenis en legde zij zich uitsluitend toe op haar charitatieve kerntaak.
Het centrale archief van de orde, genoemd DOZA bevindt zich in Wenen.

Doelstelling[bewerken]

De Duitse Orde ontstond in 1189 als een gemeenschap van monniken van adellijke afkomst en wijdde zich aan twee doelen: ten eerste instaan voor de militaire beveiliging van de veroverde gebieden in het Heilig Land en ten tweede verzorging en verpleging van gewonde kruisvaarders. Aan het hoofd van de Duitse Orde stond een Grootmeester, in het Duits: Hochmeister. Tijdens de Middeleeuwen telde de Duitse Orde drie zogenaamde landmeesters onder het bevel van de grootmeester: in Pruisen, in Lijfland en het Heilige Roomse Rijk, anders gezegd het Duitse Rijk. Deze laatste noemde men 'Deutschmeister' (Duitsmeester).
In tegenstelling tot de Tempeliers en de Johannieters was de Duitse Orde van meet af aan verbonden met de Duitse feodaliteit. Immers, al was ze gesticht op initiatief van kooplieden uit de de Hanzesteden Lübeck en Bremen, ze liet slechts edelen toe uit het Heilige Roomse Rijk (gewoonlijk aangeduid als het middeleeuwse Duitse Rijk), dat naast de vele Duitse vorstendommen en steden, ook de Nederlanden, Bohemen, Lotharingen en delen van Boergondië omvatte.

In Duitsland en Oostenrijk verloor de orde haar politieke betekenis aan het einde van de Eerste Wereldoorlog en bestaat ze deels voort als een rooms-katholieke orde met charitatieve doelen.

In Nederland bestaat sinds de reformatie tot op heden de Ridderlijke Duitsche Orde in de protestantse Balije Utrecht als een charitatieve instelling.

Ontstaan en groei van de Duitse Orde[bewerken]

Op het einde van de 12e eeuw ontstond naast de Tempeliers en de Johannieters een derde geestelijke militaire ridderorde, al gauw kortweg genoemd de Duitse Orde. Het waren ridders uit het Duitse Rijk, waartoe in de Middeleeuwen ook de Nederlanden en Bourgondië behoorden. Zij richtten bij Akko een veldhospitaal in, speciaal voor de verzorging van kruisvaarders uit het Duitse Rijk bij de Derde Kruistocht. Na de inname van Akko werd binnen de muren van de stad een vast hospitaal opgericht en er traden al vlug andere leden toe. Zij genoten de bescherming en de gunst van keizer en paus en in 1196 ontvingen zij de algemene ordeprivileges.
De volledige naam van de organisatie luidde: Ordo fratrum hospitalis sanctae Mariae Theutonicorum Ierosolimitanorum (de orde van de broeders van het hospitaal van de heilige Maria der Duitsers in Jeruzalem), kortweg aangeduid met 'de Duitse Orde'. In 1221 werden zij door Rome gelijkgesteld aan de geestelijke ridderorden van de Tempeliers en Johannieters, wat inhield dat zij direct onder het pauselijk gezag kwamen te staan en van exemptie genoten, met andere woorden onttrokken waren aan de feodale en diocesane hiërarchie. Het centrale hoofd van de orde, de grootmeester, was enkel ondergeschikt aan de paus en vooral gebonden aan de beslissingen van het Generaal Kapittel.

Toen de christelijke expansie in het Heilige Land tot staan kwam en in 1291 de christelijke legers zich definitief moesten terugtrekken, verloor de orde haar oorspronkelijke bestaansrecht. Zij richtte zich ondertussen op de enorme bezittingen die zij inmiddels had verworven in Spanje, Hongarije (in Transsylvanië, in het Duits Siebenbürgen, Zevenburgen genaamd) en uiteraard vooral in het Duitse Rijk. In de traditie van de feodaliteit stelde zij zich ten dienste van wereldlijke vorsten in ruil voor schenkingen van land waarop zij haar burchten als steunpunten kon inrichten. Zo volgde een periode van expansie: binnen een eeuw wist de Duitse Orde uit te groeien tot 300 afzonderlijke ordensprovincies, zogeheten balijen. Dit was te danken aan de bemiddeling die zij kon verlenen in de voortdurende machtsstrijd tussen de keizers van het Heilige Roomse Rijk en de paus, en in de hulp die zij gaf bij de verdediging tegen heidense volken die vanuit het zuid- en het noordoosten de christelijke rijken, met name Hongarije en Polen, van tijd tot tijd binnenvielen. Met name de hoogste leider, de grootmeester (Hochmeister) Hermann von Salza (1170 – 1240) behoorde tot de invloedrijkste mannen van zijn tijd, vooral door zijn grote diplomatieke gaven. Deze grootmeester legde de basis van de latere ordensstaat Pruisen en van de hertogdommen Lijfland en Koerland (nu tezamen Letland vormend).
De orde dankte haar snelle bloei ook aan de expertise in verzorging van zieken, opgedaan tijdens de kruistochten in het Heilig Land. Het waren hospitaalridders die ervaring opgedaan hadden bij de Arabieren en zij leerden veel van de Byzantijnse ziekenzorg. Deze hospitalen waren ook noodzakelijk in de thuislanden langs de bedevaarstwegen en de steden die in die periode een grote bevolkingstoename kenden. Vele adellijke en religieuze schenkers gaven de bedoeling te kennen een ziekenhuis te stichten. Daarbij werden bestaande hospitalen overgedragen aan de Duitse Orde.

Staat van de Duitse Orde[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Duitse Ordensstaat voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De Poolse hertog Koenraad van Mazovië riep in 1226 de hulp in van de ridderbroeders in de strijd die hij aan de noordgrens van zijn hertogdom voerde tegen de Pruzzen, een stammengroep die een Baltische taal sprak en nog steeds heidens was.

In 1234 bevestigde paus Gregorius IX aan de Duitse Orde de heerschappij over het Kulmer Land en alle verdere in het oosten nog te veroveren gebieden. Hierbij zou de orde uitsluitend aan het gezag van de paus onderworpen zijn. De Duitse keizer Frederik II reageerde hierop met de Gouden Bul van Rimini, geschreven in 1235 maar geantedateerd 1226,[1] waarop hij deze zelfde gebieden als deel van het Duitse Rijk noemde. Zij zijn echter nooit als zodanig erkend.

De ridders stichtten in totaal 120 burchten, eerst langs de Weichsel en de Oostzeekust, van Thorn tot Koningsbergen, en in 1252 als laatste Memel. De Marienburg was het bestuurlijke centrum en in het Pruzzische binnenland werden nog tot omstreeks 1400 tientallen burchten opgericht als steunpunten. De Pruzzen werden na enkele heftige opstanden in 1281 definitief onderworpen door de Duitse ridders, daarin bijgestaan door edelen uit Engeland en Frankrijk die in de kerstening van het heidense Pruzzenland een nieuwe heilige opdracht (en ook vaak een adellijke sport) zagen. In deze strijd is een groot deel van de Pruzzen omgekomen of naar de hen verwante Litouwers gevlucht. Stamhoofden die zich onder het gezag van de Duitse Orde schikten, behielden hun positie en zouden een basis gaan vormen voor de latere Pruisische adel. De naam van de Baltische Pruzzen zou overgaan op die van de Duitse bevolking (zie hieronder kolonisatie).

Lijflandse Orde[bewerken]

Tijdens de Lijflandse Kruistocht werd Lijfland door de Orde van de Zwaardbroeders en de bisschop van Riga veroverd. In 1228 sloot de pauselijk legaat Willem van Modena een compromis tussen de bisschop en de orde, waarbij de orde twee derde en de bisschop een derde van het gebied in handen kreeg.

In 1237 werd de Orde van de Zwaardbroeders opgenomen in de Duitse Orde. Deze nieuwe tak van de Duitse Orde heette officieel de Domus Sanctae Mariae Theotonicorum in Livonia en kortweg de Lijflandse Orde. Hiermee verkreeg de orde een groot territorium van Dantzig tot Reval. Het was zeer uitzonderlijk in de Middeleeuwen dat een geestelijke orde een eigen land bezat van een dergelijke grootte. Een verdere oostwaartse expansie, waarbij het Oosters-orthodoxe Rusland onder het gezag van Rome gebracht zou moeten worden, werd in 1242 gestuit door Alexander Nevski in de Slag op het IJs, waarmee deze een legendarische Russische held werd.

In 1309 verhuisde de grootmeester van de orde zijn zetel van Venetië naar de Marienburg, waar nog steeds een van de grootste gotische burchten van Midden-Europa staat.

De bloeitijd van de orde was van 1309 tot 1410. In deze tijd bestond de volgende onderverdeling:

  • Pruisen onder leiding van de Grootmeester (Hochmeister)
  • Lijfland onder leiding van de Meester van Lijfland
  • De balijen in het Duitse Rijk, de Nederlanden inbegrepen, onder leiding van de Duitsmeester (Deutschmeister)
  • Daarnaast waren er nog balijen buiten het Duitse Rijk, voornamelijk in het gebied rond de Middellandse Zee, daterend uit de tijd vóór de 14e eeuw.
Nuvola single chevron right.svg Zie ook: Balijen bij de Duitse Orde

Kolonisatie[bewerken]

Het gebied van de Duitse Orde werd op een voor de 13e eeuw uitzonderlijk rationele manier georganiseerd: een net van verkeers- en communicatiewegen met op regelmatige afstanden burchten als militaire en bestuurlijke steunpunten, waarin een modern aandoende ambtenarenkaste met strak omschreven plichten en bevoegdheden de dienst uitmaakte. Bij hun burchten werden kleine steden opgericht ter bevordering van handwerk en handel.

De bevolking voor deze stadsvestigingen kwam uit het toenmalige Duitse Rijk, en dus ook uit het huidige Nederland en België. De naam van de stad Preussisch Holland getuigt daar nog van, of beter getuigde daarvan want in 1945 werd zij omgedoopt tot Pasłęk.

De landbevolking die in de 13e-eeuwse oorlogen en de 14e-eeuwse pestepidemie uitgedund was, werd aangevuld met boerenkolonisten uit het Duitse Rijk en met name ook de Nederlanden. Deze kolonisten kregen bijzondere voorrechten (persoonlijke vrijheid en voor een bepaalde aanvangstijd ook belastingvrijdom), als regel in eigen nieuw gestichte dorpen, maar nadat deze rechten weer grotendeels ingetrokken waren, vermengden zij zich met de oorspronkelijke Pruzzische bevolking. Het Pruzzisch was in de 17e eeuw dan ook grotendeels verdwenen. Naast Litouwstalige in het oosten (Klein-Litouwen) en Koerstalige minderheden in het noorden (Koerse Schoorwal) werden er vooral Nederduitse en (in mindere mate) Middelduitse dialecten gesproken. Na de reformatie werd het Hoogduits geleidelijk de officiële taal van bestuur en kerk, maar in de Hanzesteden Danzig en Elbing bleef het Nederduits nog lang de officiële taal.

Annexatie door Polen[bewerken]

Het eerst zo succesvolle bestuur was niet flexibel en liep gaandeweg vast in rigiditeit en ondervond steeds meer tegenstand in de zich ontwikkelende grotere steden, zoals Thorn, Danzig en Elbing, welke naar autonomie streefden. Dat leidde tot een oorlog waarin de Poolse koningen een kans zagen om Pruisen onder hun gezag te brengen.

Na een eerste nederlaag voor de orde in 1410 bij de Slag bij Tannenberg tegen de Polen onder Wladislaus II bleef de schade voor de orde nog beperkt. Het deelgebied van de Lijflandse Orde vormde in 1419 met de bisschoppelijke gebieden in Lijfland de Lijflandse Confederatie om zich beter te weer te kunnen stellen.

In de erop volgende Dertienjarige Oorlog (1453-1466) waarbij Polen gesteund werd door de opstandige steden Danzig, Thorn en Elbing, kwam de definitieve overwinning voor de Poolse koning Casimir IV in de Tweede Vrede van Thorn. De Duitse Orde moest het Kulmerland, Neumark en Pommerellen met genoemde steden als ook de Marienburg, aan Polen afstaan als het Koninklijk Pruisen. Het hoofdkwartier van de Duitse Orde verhuisde naar Koningsbergen.

Secularisatie[bewerken]

In 1525 ging grootmeester Albrecht van Brandenburg-Ansbach uit het huis Hohenzollern tot de reformatie over, huwde en veranderde Pruisen in het erfelijke Hertogdom Pruisen. Uit zijn nageslacht is het Pruisische koningschap ontstaan dat in de 17e eeuw zijn zwaartepunt naar het westen (Berlijn-Brandenburg) verlegde. De naam Pruisen ging daarbij over op Brandenburg-Pruisen. Oost-Pruisen bleef bestuurd door enkele honderden ordensridders, die samen met de Pruisische adel de basis zouden gaan vormden van de latere Oostpruisische adel (Junker).

Zowel de meester van Lijfland als de Duitsmeester in Mergentheim maakten vervolgens aanspraak op het leiderschap van de orde. De Duitsmeester werd uiteindelijk in 1527 de leider. Hij ging toen de titels Administrator des Hochmeistersamt und Deutschmeister voeren.

Het wereldlijk gebied van de orde bestond toen nog uit Lijfland (noordelijk Letland en zuidelijk Estland) en Koerland (zuidelijk Letland), plus de kleinere gebieden in het Duitse Rijk.

Aan het gezag van de orde in Lijfland kwam in 1562 een einde, toen tijdens de Lijflandse Oorlog Rusland, Polen en Zweden delen ervan bezetten. De laatste meester van Lijfland, Wolter van Plettenberg werd lutheraan, huwde en vormde in het overgebleven gebied het seculiere Hertogdom Koerland en Semgallen onder Poolse soevereiniteit.

De Duitse Orde na het verlies van de Baltische gebieden[bewerken]

De Duitsmeester had in de Middeleeuwen geen vaste residentie. Hij verbleef meestal in de nabijheid van de keizer. In 1420 vestigde hij zich permanent in de commanderij Horneck (Gundelsheim). De Duitsmeester werd in 1494 verheven tot rijksvorst. Deze waardigheid hadden de Grootmeester en de Meester in Lijfland niet. Na de verwoesting van de burcht Horneck in 1525 tijdens de boerenoorlog werd de residentie in 1527 verlegd naar de commanderij Mergentheim.

In de reformatie werd de balije van Utrecht hervormd en de balijen Saksen en Thüringen luthers. De balije Hessen werd triconfessioneel: luthers, hervormd ('reformiert') en katholiek. De balije Utrecht bestaat nog steeds als een protestantse charitatieve ridderorde.

In 1797 gingen de bezittingen op de linker Rijnoever (Elzas-Lotharingen) aan Frankrijk verloren. Paragraaf 26 van de Reichsdeputationshauptschluss van 25 februari 1803 stelde de orde schadeloos met de stichten, abdijen en andere kloosters in Vorarlberg en Württemberg, in zoverre ze niet rechtstreeks onder keizerlijk rijksgezag stonden (rijksonmiddellijk). Hiervan uitgezonderd waren de geestelijke goederen in de Breisgau (Baden).

In paragraaf 12 van de Vrede van Presburg van 26 december 1805 werd het grootmeesterschap erfelijk verbonden met het huis Habsburg met behoud van het meesterdom Mergentheim. Het stond de keizer vrij een prins uit zijn familie als grootmeester aan te wijzen. In paragraaf 8 werd de commanderij Mainau bij het keurvorstdendom Baden gevoegd.

In artikel 4 van de Vrede van Schönbrunn van 14 oktober 1809 deed de grootmeester afstand van alle bezittingen van de orde in de door de Fransen ingerichte vazalstaat Rijnbond. De rijke commanderijen droeg men over aan de bestaande Duitse vorstendommen zodat ze niet meer konden genieten van exemptie of onttrekking aan de feodale of diocesane hiërarchie.

In 1918 na de Eerste Wereldoorlog en de val van de keizerrijken in Duitsland en Oostenrijk-Hongarije was het voortbestaan van de orde in gevaar. Grootmeester aartshertog Eugenius van Oostenrijk trad in 1929 af en de orde werd in dat jaar veranderd in een religieuze orde. Van dan af verloor de orde haar politieke betekenis en legde men zich toe op religieuze en charitatieve kerntaken. De orde is katholiek en bestaat uit priesters, kloosterzusters, ereridders en de oude ridders "Alt Marianer" geheten. Ook nu nog worden prominente katholieken als ereridders in deze orde opgenomen.

Na het herstel van de Nederlandse onafhankelijkheid in 1814 werd ook de Balije van Utrecht bij wet hersteld. De orde kreeg ook een deel van het door de Fransen ontnomen landbezit terug. Dit was destijds in opdracht van keizer Napoleon I, een man met een hekel aan adellijke ridderorden, genaast.

Nazi-Duitsland[bewerken]

De nationaalsocialisten annexeerden het concept van de Duitse Orde, uiteraard los van de instellingen die er de erfgenamen van waren, en lijfden het in binnen hun eigen Weltanschauung. Zij achtten hun ideologie de geestelijke uitdrukking van het Wezen waaruit de orde in de Middeleeuwen was ontsproten. Een uiting daarvan was de oprichting van kaderscholen voor de nazi-elite in speciaal opgerichte zogenaamde Ordensburgen. De architectuur en de ligging van deze grote gebouwencomplexen verwezen naar de middeleeuwse burchten in Pruisen.

De orde rond de laatste eeuwwisseling[bewerken]

Van 1988 tot 2000 bekleedde Arnold Wieland de functie van grootmeester. De in 2000 gekozen Hochmeister Dr. Bruno Platter trof een moeilijke erfenis aan, door verkeerde investeringen had de ooit schatrijke Duitse Orde in Duitsland 200 miljoen Euro schuld opgebouwd. Dat had tot een strafrechtelijk onderzoek van de Duitse justitie wegens de verdenking van fraude en politiek schandaal geleid want de oppositiepartijen in Beieren hielden ook de toenmalige Beierse Minister-President Edmund Stoiber, een ereridder in de Duitse Orde, daarvoor verantwoordelijk. Uiteindelijk schoot de Beierse staat de orde te hulp. De Duitse Orde bezuinigde en er werd onroerend goed verkocht.

In 2010 was de orde weer solvabel, maar ook nu is het moeilijk om het charitatieve en medische werk van de orde te financieren. De orde heeft ook een tekort aan jonge priesters. In 2011 telt de orde wereldwijd 284 religieuzen en een 700-tal lekenleden de zogenoemde familiaris.

Ereridders van de Duitse Orde[bewerken]

Eind 2011 vond in de kerk van Alden Biesen in besloten kring de investituur plaats van Prins Lorenz van Oostenrijk-Este door grootmeester abt Dr. Bruno Platter waardoor hij ereridder werd van de Duitse Orde. Tot op heden zijn er een zestal ereridders.

Studie over de Duitse Orde[bewerken]

De Internationale historische Kommision zur Erforschung des Deutschen Ordens onder het voorzitterschap van Prof. Dr. Udo Arnold legt zich toe op onderzoek over de thematiek van de Duitse Orde van de 12e eeuw tot op heden. De commissie beklemtoont dat de politieke en spirituele invloed van de Duitse Orde destijds reikte van het Heilig Land tot aan het Balticum en West-Europa. Men gaat ervan uit dat een Europese geschiedenis geen nationale kan zijn.
Het Historisch Studiecentrum Alden Biesen, gevestigd in de landcommanderij Alden Biesen is een organisatie die het onderzoek naar de geschiedenis van de Duitse Orde in het Maas-Rijn gebied bevordert. Dit centrum werkt nauw samen met de eerder genoemde commissie en het Centraal Archief van de Duitse Orde te Wenen.

Nuvola single chevron right.svg Lijst van grootmeesters van de Duitse Orde

Wetenswaardig[bewerken]

Het kenteken van de Duitse Orde is een zwart kruis op een witte achtergrond. Daarom worden ze, net als de Tempeliers wel eens (incorrect) kruisridders genoemd. De kleuren zwart en wit zijn de vlag van Pruisen gaan vormen.

De Duitse Orde bestond uit 12 verschillende balijen of landcommanderijen in het Duitse Rijk: Alden Biesen, Utrecht, Bohemen, Oostenrijk, Bozen, Elzas-Bourgondië, Thüringen, Saksen, Lotharingen, Koblenz, Marburg/Hessen, Westfalen en Franken met aan het hoofd een landcommandeur. Een landcommanderij bevatte op zijn beurt verschillende commanderijen. Op het toppunt van haar macht beheerde de Duitse Orde een driehonderdtal commanderijen.

De Ridderlijke Duitsche Orde Balije Utrecht werd in de 18e eeuw in de geest van de Verlichting grondig hervormd en economisch levensvatbaar gemaakt door graaf Unico Wilhelm van Wassenaer. Deze organisatie bestaat als protestantse ridderorde tot op de dag van vandaag.

Literatuur

  • M. Tümmler, Der Deutsche Orden in Werden, Wachsen und Wirken bis 1400. Mit einem Abriss des Geschichte des Ordens van 1400 bis zur neueten Zeit, Wenen, 1954.
  • H. Neu, Die Entwicklung des Deutschen Ritter-Ordens im Rheinland, Bonn, 1962.
  • H.H.Hoffmann, Der Staat des Deutschmeisters... Historischer Atlas von Bayern, München, 1964.
  • K.Militzer, Die Entstehung der Deutschordensballeien im Deutschen Reich. Quellen und Studien zur Geschichte des Deutschen Ordens, Bonn, 1970.
  • N. von Holst, Der deutschen Ritterorden und Seine Bauten, Berlijn 1981

Externe links

Noten

  1. Militzer, Klaus, Geschichte des Deutschen Ordens, Stuttgart 2005, pag. 63