1800-1809

De jaren 1800-1809 (van de christelijke jaartelling) zijn een decennium in de 19e eeuw.

Belangrijke gebeurtenissen

De massa-executies op 3 mei 1808 na de dos de mayo-opstand in Madrid. Schilderij door Goya

Napoleontische tijd

• Napoleon Bonaparte richt Frankrijk in naar Romeins model. Van eind 1799 tot eind 1804 staat hij aan het hoofd van het Consulaat, daarna van het Keizerrijk. Net als de Romeinse keizers laat hij zijn besluiten goedkeuren door een Senaat, waarvan hijzelf de leden aanwijst.
• Napoleon brengt het aantal Duitse staten terug tot 46. Er ontstaan nieuwe koninkrijken als Beieren, Saksen en Württemberg. De staten aan de Rijn worden gedwongen georganiseerd in de Rijnbond met Napoleon als beschermheer. Het Heilige Roomse Rijk krimpt in tot het Keizerrijk Oostenrijk.
• Napoleon schept rondom Frankrijk een kring van satellietstaten met familieleden op de troon. Deze worden geacht voor geld en soldaten te zorgen.
• 1800 - 14 juni - Napoleon verslaat de Oostenrijkers in de Slag bij Marengo.
• 1800 - 3 december - De Franse generaal Moreau verslaat de Oostenrijkers in de beslissende Slag bij Hohenlinden.
• In 1801 en 1807 wordt de Deense hoofdstad Kopenhagen door de Britse marine bestookt. Als gevolg van de laatste aanval verliest Denemarken zijn gehele oorlogsvloot en het eiland Helgoland.
• 1808 - 9 februari - Napoleon valt Spanje binnen.
• Na de nederlaag van Oostenrijk in de Vijfde Coalitieoorlog (1809) is Napoleon heer en meester van Europa. Het grootste deel van het continent is nu Frans, een vazalstaat, bondgenoot, vriend of verslagen vijand. Alleen de Britse Eilanden, de belegerde stad Cádiz en het gebied rond Lissabon blijven uit Franse handen.

Europa

• In het Europees deel van het Osmaanse Rijk treden ontbindingsverschijnselen op. In Egypte zijn de Franse troepen verdreven door een uit Albanië overgestoken Pasha: Mohammed Ali. Deze neemt het bestuur op zich namens de Verheven Porte, maar gaat zijn eigen gang. Zo ook doet Ali Pasha van Albanië, terwijl in Servië de herenboer Karadjordje Petrovitsj in opstand komt.
• 1800 - 28 maart - Het Iers parlement tekent de unificatie akte van 1800 waarin akkoord gegaan wordt met een vereniging met Groot-Brittannië. In 1801 gaat de wet in.
• 1803 - 25 februari - Laatste vergadering van de Rijksdag van het Heilige Roomse Rijk te Regensburg. In de Reichsdeputationshauptschluss wordt het aantal soevereine staten in het Duitse Rijk teruggebracht van 1800 tot circa 60. De Duitse vorsten die bij de Vrede van Lunéville hun gebieden aan de linker Rijnoever hebben verloren aan Frankrijk, worden schadeloosgesteld met gebied op de rechteroever. Dit geschiedt door secularisering van de meeste kerkelijke gebieden en mediatisering van de Vrije Rijkssteden.
• 1804 - De Code Napoleon wordt het Frans burgerlijk wetboek.
• 1805 - 21 oktober - De Zeeslag bij Trafalgar.
• 1805 - 2 december - Derde Coalitieoorlog eindigt met de Slag bij Austerlitz.
• 1806-1807 - Frankrijk verslaat Pruisen en Rusland in de Vierde Coalitieoorlog.
• 1808 - 2 mei - Spaanse opstand in Madrid tegen het gezag van Jozef Bonaparte. Ook bekend als Dia de la Independencia, of kortweg dos de mayo.
• 1808 - 21 februari - Begin van de Finse Oorlog tussen Zweden en Rusland.
• - het Zweedse leger maakt een einde aan het autoritaire bewind van Gustaaf IV Adolf. De koning wordt gearresteerd en zijn oom, prins Karel, wordt uitgeroepen tot koning Karl XIII, nadat hij zijn fiat heeft gegeven aan de nieuwe liberale grondwet.
• 1809 - 7 september - Einde van de Finse Oorlog met de Vrede van Fredrikshamn. Finland gaat over van Zweedse in Russische handen.

Nederlanden

• 1801 - De na de Bataafse omwenteling ingestelde departementen worden weer afgeschaft. De aloude provincies worden hersteld. Het nog zelfstandige Ameland wordt bij Friesland gevoegd; Goeree-Overflakkee komt bij Holland.
• Het Staatsbewind voert de eerste uniforme spelling van de Nederlandse taal in, zoals voorgesteld door de Leidse hoogleraar Matthijs Siegenbeek. Deze spelling wordt ook voorgeschreven in de eerste Schoolwet.
• Voor het eerst maakt Nederland kennis met directe belastingen: grondbelasting, personele belasting en patentbelasting. De accijnzen op levensmiddelen worden verlaagd en de binnenlandse tollen worden afgeschaft.
• Van 1806-1810 bestaat Het Koninkrijk Holland (eigenlijk Koningrijk Holland).
• 1808 - Lodewijk Napoleon richt het Koninklijk Instituut op, de latere Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW).
• Ten gevolge van de Säkularisation (onteigening van kloosters en kapittels) van 1803-1806 wordt het stift opgeheven; de kapittelkerk wordt een gewone kerk.
• In de Zuidelijke Nederlanden, ingelijfd bij Frankrijk, begint de Industriële revolutie in 1799, als de textielfabrikant Iwan Simonis in Verviers de Engelsman William Cockerill opdracht geeft om zijn weefgetouwen te moderniseren.

Amerika

Het Witte Huis wordt in 1800 in gebruik genomen

• 1800 - 1 november - Ingebruikname van het Amerikaanse Witte Huis. Op 17 november wordt Washington D.C. als nieuwe federale hoofdstad in gebruik genomen.
• Het grondgebied van de Unie wordt dit decennium verdubbeld, vooral door de aankoop van Louisiana en andere Spaanse gebieden in het zuiden.
• President Jefferson stuurt de Expeditie van Lewis en Clark uit langs de Missouri tot aan het gebied aan de Stille Oceaan. De expeditie noteert bijna alles wat men tegenkomt, nieuwe diersoorten en planten, de cultuur van de oorspronkelijke bewoners van het gebied dat wordt doorkruist.
• De nieuwe president van de VS Thomas Jefferson stuurt in mei 1801 een oorlogsvloot naar de Middellandse Zee om de Barbarijse zeerovers te bestrijden. De pasja van Tripolitanië biedt weerstand en maakt de Philidelphia met bemanning buit. Maar als in mei 1805 de Amerikanen de stad Derma bezetten, haalt hij bakzeil.

Cultuur

• De classicistische kunstvorm van het decennium wordt Empire genoemd, naar het Eerste Franse Keizerrijk.
• In Leiden worden de Bavelaartjes verkocht: kijkkastjes met daarin een diorama van bijvoorbeeld een landschap.

Wetenschap

• 1801 - 1 januari - De astronoom Giuseppe Piazzi ontdekt de eerste, en tevens grootste, planetoïde Ceres (diameter 687 kilometer). De Duitse astronoom Heinrich Wilhelm Olbers ontdekt een der grote planetoïden: Pallas (diameter 450 kilometer). De sterrenkundige Heinrich Wilhelm Olbers ontdekt in 1807 een van de grote planetoïden: Vesta (diameter 390 kilometer).
• Luke Howard begint in 1801 met uitgebreide registraties van het weer in de omgeving van Londen. In zijn Essay on the Modification of Clouds, dat in 1803 wordt gepubliceerd, benoemt hij de drie belangrijkste categorieën van wolken (cumulus, stratus en cirrus) en evenwel een reeks van tussentijdse en samengestelde wijzigingen, zoals cirrostratus en stratocumulus, om de overgangen tussen de voorkomende vormen inzichtelijk en mogelijk te maken.
• 1803 - Uitvinding van de mechanische telegraaf door Claude Chappe, een officier van Napoleon.
• William Hyde Wollaston ontdekt de twee nog onbekende elementen rhodium (in 1804) en palladium in 1803.