1850-1859

De jaren 1850-1859 (van de christelijke jaartelling) zijn een decennium in de 19e eeuw.

Belangrijke gebeurtenissen en ontwikkelingen

De vrouw met de lamp

Europa

• De grote landen van Europa herstellen zich van de revolutionaire woelingen van het jaar 1848. Conservatieve tot reactionaire regeringen komen aan het bewind in Oostenrijk (Alexander Bach), Pruisen Otto von Manteuffel) en Frankrijk (Napoleon III).
• Florence Nightingale verpleegt onder zeer erbarmelijke omstandigheden de gewonde Engelse soldaten in de Krimoorlog. Zij wordt gezien als de eerste verpleegkundige in de wereld.
• 1859 - 24 juni - Bij de Slag bij Solferino verslaan de gezamenlijke legers van Piëmont en Frankrijk die van Oostenrijk. De eenwording van Italië komt dichterbij doordat Lombardije bij Piëmont komt. Het enorme aantal doden (bijna 30.000) en gewonden brengt Henri Dunant ertoe, om het Rode Kruis op te richten.

België

• 1850 - Oprichting van de Nationale Bank van België.
• 1857 - 4 maart: Oprichting van de eerste vakbond in België: de Broederlijke Maatschappij der Wevers in Gent.

Nederland

• 1853 - Na drie eeuwen van afwezigheid worden weer vijf rooms-katholieke bisdommen geïnstalleerd, namelijk 's-Hertogenbosch, Utrecht, Breda, Roermond en Haarlem. Zie Herstel van de bisschoppelijke hiërarchie en de Aprilbeweging.
• In Amsterdam wordt de waterleiding in gebruik genomen die duinwater naar de stad brengt. Het water kan worden gehaald bij de Haarlemmerpoort. Het is een aanvulling op het met schuiten aangevoerde Vechtwater, dat in ondergrondse bekkens wordt opgeslagen.
• De Vereeniging ten behoeve der Arbeidersklasse te Amsterdam brengt de eerste sociale woningbouw van Nederland tot stand.
• Van 1848 tot 1852 wordt het Haarlemmermeer drooggelegd. In 1849 wordt ook een eerste plan gemaakt om de Zuiderzee af te sluiten.
• Den Haag wordt van 1852 tot 1862 door de aanleg van Het Kanaal verbonden met Scheveningen.
• Veel wetgeving komt tot stand ter uitvoering van de nieuwe grondwet van 1848. De Provinciewet, de Gemeentewet, de Arrmenwet en de Schoolwet. De laatste leidt eerst tot een kabinetscrisis, waarna de voorzitter van de vereniging School met de Bijbel Van der Brugghen een wet door de Kamers krijgt. Tot grote onvrede van zijn politieke geestverwant Groen van Prinsterer, wiens ideaal van de nationale christelijke school vervliegt.

Amerika

• Vanaf 1850 komt de Colorado Gold Rush op gang die haar hoogtepunt bereikt in 1859. Hierdoor overspoelen Europese avonturiers het land van de Cheyenne en dat van andere stammen. Dit zal al gauw leiden tot een open oorlog tussen de blanken en indianen.
• De president van de USA Franklin Pierce (1853 - 1857) laat De kwestie van de slavernij uit de hand lopen. Vooral in Kansas komt het tot gewapende confrontaties ("bleeding Kansas"). De roman De negerhut van Oom Tom wint in het noorden van de USA veel geesten voor het abolutionisme.
• De Amerikaanse avonturier William Walker weet in 1853 de Mexicaanse staten Neder-Californië en Sonora te veroveren en sticht er een republiek. Hij wordt echter snel verslagen door het Mexicaanse leger en vlucht terug naar de Verenigde Staten. Hij wordt aangeklaagd wegens illegale oorlogvoering, maar vrijgesproken. In 1855 weet hij Nicaragua te veroveren, en roept zichzelf uit tot president. Twee jaar later wordt hij afgezet door het Amerikaanse leger. Hij sterft in 1860 tijdens een poging Honduras te veroveren.
• 1858 - De Hervormingsoorlog, een burgeroorlog tussen liberalen en conservatieven, breekt uit in Mexico.

Azië

• In Zuid-China breekt in 1851 de Taiping-opstand uit. Het door revolutionairen gestichte rijk bereikt een omvang van eenderde van de Chinese bevolking, met Nanking als hoofdstad. Van de christelijk-sociale beginselen komt weinig terecht en in de praktijk blijken de leiders corrupte en gewelddadige dictators te zijn.
• Een Amerikaans smaldeel onder commando van admiraal Perry dwingt het Japanse shogunaat om na ruim twee eeuwen isolement de Japanse grenzen te openen voor buitenlandse handel.
• 1856-60 - Tweede Opiumoorlog.
• De Sepoy-opstand van Indiase hulptroepen leidt tot het einde van de Britse Oost-Indische Compagnie. Haar positie wordt overgenomen door het Britse Rijk.

Afrika

• Achtereenvolgens erkennen de Engelsen de onafhankelijkheid van Transvaal (1852) en Oranje Vrijstaat (1854).
• De Schotse zendeling David Livingstone doorkruist in 1854 en 1855 als eerste westerling Afrika van west naar oost. Hij vertrekt vanuit Bechuanaland stroomopwaarts langs de Zambesi, bezoekt Angola en gaat dan oostwaarts totdat hij Mozambique bereikt. Onderweg ziet hij later het zo genoemde Victoriameer.

Godsdienst en Levensbeschouwing

• 1858 - Nabij het Franse bergdorpje Lourdes verschijnt de Heilige Maagd Maria achttien maal aan het boerenmeisje Bernadette Soubirous.
• Bij de vrijmetselaarsloge Post Nubila Lux heerst ‘een intellectueel stimulerend klimaat’. Het opschrift ‘Aan God en Onsterfelijkheid’ verdwijnt van het tempelfront en er sluiten zich steeds meer leden aan met socialistische sympathieën. Op 1 oktober 1855 verschijnt het tijdschrift De Dageraad. Het motto van dit tijdschrift is: "Magna est veritas et praevalebit" (Machtig is de waarheid en zij zal zegevieren). Op 12 oktober 1856 wordt de Vrijdenkersvereniging De Dageraad opgericht door de redactieleden van het tijdschrift, die tevens lid zijn van de vrijmetselaarsloge Post Nubila Lux.

Wetenschap

• Ontwikkeling van de Riemann-meetkunde.
• 1856 - Men ontdekt in het dal van de rivier de Neander (Neanderthal) tussen Düsseldorf en Elberfeld menselijke overblijfselen van hoge ouderdom.
• De Engelse onderzoeker Alfred Russel Wallace reist van 1854 tot 1862 door de Indische archipel en concludeert uit zijn observaties in 1858 tot een evolutietheorie. Hij stuurt een artikel hierover aan Charles Darwin, die ijllings besluit zijn eigen studie hierover On the origine of species vervroegd te publiceren.
• De natuurkundige William Thomson werkt van 1851 tot 1856 samen met James Prescott Joule. Dit leidt onder andere tot de ontdekking van het Joule-Thomson-effect.

Handel & Nijverheid

• In Londen wordt de eerste Wereldtentoonstelling gehouden (1851). In 1853 volgt New York en in 1855 Parijs. Het Crystal Palace krijgt een Amerikaanse versie en een antwoord in het Palais de l'Industrie.

Innovatie

Klassieke gitaar

• Er worden onderzeese telegraafkabels gelegd tussen Engeland en Frankrijk en een paar jaar later tussen Engeland en Noord-Amerika. Ontdekt wordt dat met gutta percha, een soort rubber gewonnen uit de balata, een goede beschermlaag rond de kabel kan worden gefabriceerd.
• 1854 - Heinrich Göbel vindt de gloeilamp uit.
• 1855 - Henry Bessemer maakt staal door zuurstof door gesmolten ijzer te sturen waardoor de onzuiverheden door oxidatie worden verwijderd.
• 1859 - Gaston Planté, een Franse natuurkundige, vindt de loodzuurbatterij uit.
• De WC, toilet met waterspoeling, wordt in 1850 bedacht door de Engelsman Albert Giblin. In 1857 brengt de Amerikaan Joseph Gayetty toiletpapier op de markt, nog als losse vellen.
• 1850 - De moderne Akoestische gitaar wordt uitgevonden in Spanje.