1890-1899

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Fotochroomafdruk van een oude ierse vrouw, waarschijnlijk rond de laatste jaren van de 19e eeuw.
Fotochroomafdruk van de Royal Avenue in Belfast omstreeks 1890-1900

De jaren 1890-1899 (van de christelijke jaartelling) zijn een decennium in de 19e eeuw.

Belangrijke gebeurtenissen en ontwikkelingen[bewerken]

Oorlog en vrede
  • In Duitsland wijzigt de jonge keizer Wilhelm II het buitenland- en defensiebeleid: het Rückversicherungsvertrag met Rusland wordt opgezegd. Rusland sluit vervolgens een geheim defensieverdrag met Frankrijk.
  • De Duitse oorlogsbegroting verviervoudigt tussen 1872 en 1898. Dit heeft een wapenwedloop tot gevolg in heel Europa.
  • De Zweedse industrieel Alfred Nobel, rijk geworden in oorlogen en wapenwedloop, raakt onder invloed van de vredesactivist Bertha von Suttner, die zijn secretaresse wordt. Samen gaan zij zich inzetten voor ontwapening. Met zijn overlijden op 10 december 1896 richt Nobel bij testament een stichting op die zijn vermogen zal beheren en uit de rente jaarlijks prijzen zal toekennen voor de bevordering van wetenschap en vrede.
  • De Russische regering neemt onder invloed van Iwan Bloch het initiatief voor een internationale Vredesconferentie. Deze wordt gehouden zomer 1899 in paleis Huis ten Bosch te Den Haag. Besloten wordt tot oprichting van een Hof van Arbitrage in geschillen tussen landen.
Europa
  • Duitsland, Oostenrijk en Hongarije voeren in 1891 een universele tijd in die wordt gebaseerd op de normaaltijd van de 15e lengtegraad. In mei 1892 worden afspraken gemaakt over een Europese universele tijd voor spoor, post en telegraaf. Die wordt gebaseerd op de genormaliseerde tijd van de sterrenwacht in Greenwich. Deze West-Europese tijd geldt ook voor Nederland, België, Frankrijk en Spanje, maar laatstgenoemde landen voelen er niets voor. Scandinavië, Duitsland, Oostenrijk en Italië vallen onder een Midden-Europese tijd en Rusland op de 30e lengtegraad, onder de Oost-Europese tijd.
Kiesrecht
Socialisme
  • De Duitse SPD stelt onder leiding van Karl Kautsky het Erfurter Program op. Uitgangspunt is om langs parlementaire weg de macht in de staat te veroveren. Bij de verkiezingen van 1893 wordt de partij met een kwart van de zetels de grootste fractie in de Rijksdag.
  • In België wordt de Belgische Werkliedenpartij in 1894 in het parlement gekozen.
  • In Nederland is Ferdinand Domela Nieuwenhuis in 1891 niet herkozen in de Tweede Kamer. De Socialistenbond raakt verstrikt in een richtingenstrijd tussen voor- en tegenstanders van de parlementaire weg. In 1894 richten voorstanders de SDAP op.
  • In 1897 worden Pieter Jelles Troelstra en ir. Van Kool gekozen in de Tweede Kamer.
  • Nieuwenhuis publiceert in 1897 te Parijs de brochure 'Le socialisme en danger'. Hij voorspelt dat het socialisme door deel te nemen aan het openbaar bestuur dezelfde weg zal gaan als het christendom onder het Romeinse Rijk.
Antisemitisme en zionisme
  • Frankrijk raakt verstrikt in de Dreyfusaffaire wanneer een joodse officier vals wordt beschuldigd van landverraad en veroordeeld. De schrijver Émile Zola richt zich met het pamflet J'accuse tot de president van de republiek en het volk.
  • 1896 - april. Mede naar aanleiding van de Dreyfussaffaire publiceert Theodor Herzl der Judenstaat, waarin hij de totstandkoming van een Joodse staat bepleit.
  • In 1897 wordt het eerste internationaal Zionisten Congres in Bazel georganiseerd. De WZO (Zionistische Wereld Organisatie) wordt opgericht.
  • De Engelse Duitser Houston Stewart Chamberlain publiceert in 1899 "Grundlagen des neunzehnten Jahrhundert", dat het standaardwerk zal worden voor het racistische en ideologische antisemitisme in Duitsland.
Amerika
  • Rond 1890 begint de Paiute-indiaan Wovoka zich te presenteren als een profeet die de indianen naar een nieuwe tijd zal leiden door middel van het dansen van wat bekend zal worden als de Ghost Dance. De nieuwe tijd is spoedig aanstaande - zo preekt Wovoka - en alle mensen zullen dan herenigd worden met hun overleden voorouders en weer op de traditionele manier kunnen leven. Morele aspecten zijn een belangrijk onderdeel van Wovoka's boodschap. Hij is tegen het gebruik van geweld en benadrukt elementen als reinheid en eerlijkheid.
  • De Wereldtentoonstelling van Chicago in 1893 toont de wereld de futuristische hoogbouw waarmee de stad is herbouwd na de grote brand van 1871. Ook zijn er vele attracties, zoals 's werelds eerste reuzenrad.
  • Op Cuba begint in 1895 een opstand tegen het Spaanse koloniale bestuur. Vanaf 1896 drijft de gouverneur de boerenbevolking naar versterkte dorpen om zo de opstandelingen uit te hongeren. Ook de guerrillero's begaan oorlogsmisdaden, en onder de burgerbevolking heerst hongersnood. De Amerikaanse regering stuurt het marineschip 'Main' om Amerikaanse burgers te evacueren. Als dit schip in de haven van Havanna op 15 februari 1898 explodeert en zinkt, breekt de Spaans-Amerikaanse oorlog uit. Deze eindigt op 10 december met de Vrede van Parijs. Spaanse kolonies als Cuba, de Filipijnen en Guam komen in handen van de Verenigde Staten.
  • Goudkoorts van Klondike.
  • De Daltons maken met hun overvallen het Wilde Westen van de Verenigde Staten onveilig.
Azië


België
  • De christen-sociale beweging van de Roelanders richt zich vanaf 1891 op de emancipatie van arme boerenzoons, geïnspireerd door de encycliek Rerum Novarum. In 1893 richten ze samen met Pieter Daens de Christene Volkspartij op.
  • Onder impuls van Rerum Novarum en de Belgische Volksbond worden her en der in België plaatselijke verenigingen uitgebouwd: de verenigingen van onderlinge bijstand, de vakverenigingen en de werkliedenbonden. De verenigingen van onderlinge bijstand zijn mutualiteiten, waarmee arbeiders zich proberen te wapenen tegen ziekte en invaliditeit. De verenigingen krijgen op het einde van de 19de eeuw een wettelijk kader en worden bovendien door de overheid gesubsidieerd, waardoor ze een explosieve groei kennen. Het principe is eenvoudig. Arbeiders betalen een kleine bijdrage aan een 'ziekenkas'. Zo wordt een spaarpot opgebouwd voor wie zonder werk valt door ziekte of invaliditeit. Die kan dan genieten van een uitkering.
  • Op 1 januari 1897, na twee jaar onderhandelingen, wordt het gehele spoorwegnet van de Grand Central Belge genationaliseerd. Maar de Grand Central Belge blijft haar lijnen nog exploiteren voor rekening van de Belgische Staatsspoorwegen tot 30 juni 1898.
Koningin-moeder Emma op haar zeventigste verjaardag in 1928.
Nederland
  • Van 1890 tot 1898 neemt de Nederlandse koningin-moeder Emma als regent het koningschap waar voor haar minderjarige dochter, met wier opleiding zij zich intensief bemoeit. Ze reist met Wilhelmina naar alle provincies om de kleine koningin aan het volk voor te stellen.
  • De landbouw in de noordelijke provincies gaat kunstmest gebruiken, vanaf 1891 verhandeld door Van Hoorn, Luitjens & Kamminga. De grondstof chilisalpeter wordt met klippers aangevoerd uit het noorden van Chili.
  • Aan de strandvisserij in de Noordzeekustdorpen komt een eind. De bomschuiten kunnen de concurrentie met de nieuwe grote loggers en stoomtrawlers niet aan. Een deel van de vissers vertrekt naar IJmuiden waar ze op de grotere vissersschepen gaan werken. Al snel is het er zo druk met vissersboten en handel in vis dat de grote zeescheepvaart er hinder van ondervindt. De vissers krijgen daarom in 1896 een eigen vissershaven. Twee jaar later gaat de monumentale Rijksvisafslag in IJmuiden open. De Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij verlegt het eindpunt van het visserslijntje, de spoorlijn tussen Haarlem en IJmuiden, in 1899naar de vissershaven, die ook profiteert van de oprichting van de eerste kunstijsfabrieken. Bewaard op ijs is de verse vis langer houdbaar.
Afrika
  • Toenemende spanningen tussen de Boerenrepublieken en de Britse Kaapkolonie. Transvaal is voor zijn goudwinning afhankelijk van Kaapse arbeiders, maar weigert die ook na jarenlang verblijf enige rechten te geven. Ook ergert het de Britten, dat de regering van Paul Kruger de opbrengst van het goud grotendeels uitgeeft aan kanonnen van Krupp en geweren van Mauser. De spanningen leiden in 1899 tot de Tweede Boerenoorlog.
  • De grenzen tussen de koloniale mogendheden in Afrika worden vastgelegd. Dit gaat niet altijd gemakkelijk en leidt soms tot stevige conflicten. Bij de FashodaCrisis raken het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk bijna in oorlog om het bezit van de Soedan. De Fransen binden in en het Verenigd Koninkrijk deelt de soevereiniteit over het gebied met de kedive van Egypte.
  • Frankrijk voert vanaf 1890 en vanaf 1894 twee oorlogen tegen het Koninkrijk Dahomey in West-Afrika. Het Franse Vreemdelingenlegioen lijdt grote verliezen tegen de Ahosi, omdat de soldaten moeite hebben de vrouwelijke krijgers te doden. In 1899 wordt de Franse kolonie Dahomey gesticht.
Ontdekkingsreizen
Sport
  • In 1892 wordt de Internationale Schaatsunie opgericht om de wereldkampioenschappen langebaan, die sinds 1889 in Amsterdam worden gehouden, te gaan organiseren. Bij de vijftien Europese lidstaten voegt zich in 1896 Canada.
  • In 1892 neemt Pierre de Coubertin het initiatief om de Olympische Spelen uit de Griekse oudheid nieuw leven in te blazen. Vier jaar later vinden in Athene de eerste moderne Olympische Spelen plaats
  • In Nederland wordt in 1895 de eerste wielerzesdaagse gehouden.
  • Een paar weken voor aanvang van het decennium richt Pim Mulier de Nederlandsche Voetbal- en Atletische Bond op. Deze telt 7 clubs en 250 leden. De Belgische KBVB volgt in 1895, zij begint direct een voetbalcompetitie tussen de aangesloten leden. In Nederland wordt in 1897 voor het eerst op nationaal niveau om een beker gestreden. De Rotterdamse club Sparta speelt al in 1893 een internationale match tegen Harwich and Parkeston FC, met het volgend jaar een return.
Cultuur

Trends

  • Volgens de mode van deze jaren dragen dames hoeden met lange veren, met name van de stern en de zilverreiger. De jacht op deze vogels om hun veren leidt tot de oprichting van Vogelbescherming in 1899.
  • Verder dragen dames een klokrok, korte mouwen en brede revers.
Nijverheid
  • Met de productie van de luchtband vanaf 1891 raakt het rijwiel in zwang en links en rechts worden fietsfabrieken opgericht. Zo Gazelle in Dieren, Korporaal in Koningshooikt, Minerva in Antwerpen en Simplex in Utrecht.
  • De eerste auto's verschijnen op de weg. In 1894 begint in Duitsland de productie van auto's. In 1895 wordt er een geïmporteerd in Nederland. Eind dat jaar wordt de 'Automobile Club de Belgique' opgericht.
Platteland
  • De eerste boerenorganisaties worden opgericht, zoals de Boerenbond (Vlaanderen) en de Noordbrabantse Christelijke Boerenbond.
  • Overal stichten boeren boterfabriekjes om de kwaliteit van de producten in eigen hand te houden. Alleen Drenthe al telt er vijftig.
  • De belastingwetten van minister Pierson zijn gunstig voor de boeren. De grondbelasting wordt vervangen door een inkomstenbelasting.
  • R.K. Rispens te Aduard importeert Lincolnschapen en wint in de noordelijke provincies vele prijzen op tentoonstellingen.
Innovatie
  • Vanaf 1895 trekken de gebroeders Lumière rond met hun cinematograaf. Het eerste filmpje in Nederland wordt gemaakt bij de inhuldiging van koningin Wilhelmina in 1898.
  • Na het nodige experimenteren en perfectioneren kan Lippmann in 1893 zeer kleurgetrouwe foto's presenteren, genomen door de gebroeders Lumière. In 1894 publiceert hij het hele Lippmann-proces.
  • 1893 - John Milne ontwerpt een seismograaf die ook de richting van de trillingen kan registreren.
  • Otto Lilienthal vindt het zweefvliegtuig uit. In 1891 maakt hij voor het eerst een zweefvlucht van meer dan 25 meter. In 1893 maakt hij al glijvluchten van 250 meter en in 1896 maakt hij zijn eerste vlucht met een dubbeldekker. In Lichterfelde (Berlijn), zijn woonplaats, laat hij een 15 meter hoge kunstmatige heuvel aanleggen waar hij een hangar bouwt. Van hieruit maakt hij ontelbare proef- en testvluchten, totdat hij in 1896 daarbij verongelukt.
  • 1895 - Guglielmo Marconi maakt het eerste radiocontact.
Geneeskunde
Geneeskunde
Archeologie
  • Een groep Britse archeologen, onder wie Bernard Pyne Grenfell en Arthur Surridge Hunt, vinden op een zeer oude afvalstortplaats bij de Egyptische plaats Oxyrhynchus een grote hoeveelheid handschriften, die zijn vervaardigd in de eerste tot de zesde eeuw voor Christus. Ze bestaan uit duizenden Griekse en Latijnse documenten, brieven en werken uit de literatuur.
  • 1890-1891: Alfred Maudslay bestudeert de ruïnes van Palenque.