Slag bij Trafalgar

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Slag bij Trafalgar
Onderdeel van de napoleontische oorlogen
Zeeslag bij Trafalgar om één uur 's middags door Nicolas Pocock
Zeeslag bij Trafalgar om één uur 's middags door Nicolas Pocock
Datum 21 oktober 1805
Locatie kaap Trafalgar (Spanje)
Resultaat Britse overwinning
Strijdende partijen
Flag of the United Kingdom.svg Verenigd Koninkrijk Flag of France.svg Frankrijk
Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg Spanje
Commandanten
Flag of the United Kingdom.svg Horatio Nelson Flag of France.svg Pierre de Villeneuve
Troepensterkte
27 linieschepen Frankrijk: 18 linieschepen

Spanje: 15 linieschepen

Verliezen
449 doden 1242 gewonden 7000 gevangengenomen

17 schepen veroverd 1 vernietigd Frankrijk: ongeveer 3650 doden Spanje: ongeveer 2000 doden

Derde Coalitieoorlog

Kaap Finisterre · Wertingen · Haslach-Jungingen · Elchingen · Ulm · Trafalgar · Caldiero · Amstetten · Kaap Ortegal · Dürenstein · Schöngrabern · Austerlitz

De Slag bij Trafalgar (21 oktober 1805) was de belangrijkste zeeslag tijdens de Derde Coalitieoorlog tussen het Verenigd Koninkrijk en het Franse keizerrijk van Napoleon. Deze overwinning van de Britten had gevolgen tot ver in de twintigste eeuw.

Een vloot van de Britse Royal Navy, bestaande uit 27 linieschepen en geleid door Horatio Nelson vernietigde op 21 oktober 1805 een Frans-Spaans eskader, bestaande uit 33 linieschepen onder leiding van de Franse officier Pierre de Villeneuve in een slag bij kaap Trafalgar (Spanje, 70 mijl ten noordwesten van Gibraltar) en verzekerde zo, voor een periode van meer dan honderd jaar, de heerschappij over de golven voor de Britten. Hierdoor konden zij, en niet de Fransen, een wereldrijk uitbouwen dat India, Canada, Hongkong en Singapore omvatte en bleef Londen het Europese financiële centrum.

De aanloop[bewerken]

Op 21 augustus 1805 was de Frans-Spaanse vloot in de havenstad Cádiz. Zij werden in de gaten gehouden door kapitein Blackwood van de HMS Euryalus. Nelson had lang gewacht op het bericht dat de Frans-Spaanse vloot was gevonden. Toen hij op 2 september 1805 het bericht kreeg dat zijn tegenstander in de haven van Cádiz voor anker lag vertrok hij de 15e uit Portsmouth, aan boord van zijn vlaggenschip, de H.M.S. Victory om zich bij de vloot te voegen die voor de haven van Cádiz patrouilleerde. Op vrijdag 18 oktober was het na een week van stormachtig weer helder en warm. Hierop vertrok de Frans-Spaanse vloot richting de straat van Gibraltar. Dit werd gelijk doorgebriefd naar Nelson die het bevel gaf om de vloot te achtervolgen en zich klaar te maken voor de strijd. De ochtend van maandag 21 oktober begon met een zacht briesje. De Frans-Spaanse vloot vormde één lange lijn van bijna 15 kilometer. Nelson zijn vloot verscheen aan de noordwestelijke horizon met de wind in de rug. Om 7 à 8 uur gaf Villeneuve het bevel om overstag te gaan en met hun kop in de wind te gaan liggen. Ze voeren terug richting Cádiz, wat zeker zou leiden tot een confrontatie met de Britse vloot.

Britse tactiek[bewerken]

De tactiek van Nelson: een dubbele aanval op het centrum.

De tactiek die gewoonlijk werd toegepast in een zeeslag, was de kiellinie-tactiek. Die hield in dat schepen naast elkaar voeren en schoten uitwisselde. Hierdoor was er weinig kans op friendly fire en werden de kanonnen maximaal benut. Het nadeel hiervan was dat vloten van gelijk kaliber geen overtuigende overwinning konden behalen. Nelson wilde een overtuigende overwinning behalen waarbij het merendeel van de vijandige vloot werd vernietigd of veroverd.

Hij koos ervoor om de vijandige vloot in twee stukken te hakken door in twee kolommen loodrecht op de vijandige linie in te varen. Eén kolom ging richting het centrum en de andere richting de achterzijde. Op deze manier omsingelde hij de helft van de vloot en kon hij ze afmaken. De kolom die het midden van de linie doorsneed moest dit in ideale omstandigheden doen vóór het vijandelijke vlaggenschip, zodat de voorste helft van de vloot de bevelen van het vlaggenschip niet kon zien en door de verwarring voor geruime tijd buiten spel werden gezet.

De drie voordelen van deze tactiek waren als eerste dat de Engelse schepen zo snel dichtbij waren dat ze de Frans-Spaanse vloot geen tijd gaven om te vluchten. Ten tweede was er op deze manier al snel sprake van individuele schepen die man tot man gevechten hielden waarin de Engelsen waarschijnlijk zouden overwinnen vanwege het betere zeemanschap, sneller geweervuur en hogere moreel van de manschappen. En ten derde moesten de schepen die aan de voorzijde van de linie voeren, omdraaien om hun flank te verdedigen. Dit kost veel tijd en zorgt ervoor dat de verdediging zwak was omdat ze moeilijk vijandig vuur konden beantwoorden.

Het nadeel van deze tactiek is dat de Engelse schepen onder vuur liggen terwijl ze naar de linie toe varen en geen enkele mogelijkheid hebben om dit vuur te beantwoorden. Om dit nadeel zo kort mogelijk te laten duren koos Nelson ervoor om alle zeilen bij te zetten om zo snel mogelijk bij de linie te zijn. Nelson was zich bewust dat de Frans-Spaanse troepen slecht getraind waren en dat ze werden bijgestaan door soldaten. Deze troepen waren vaak niet gewend om te schieten van een bewegend platform, wat hun accuratesse niet ten goede kwam.

Om de schepen op te laten vallen liet hij ze in een zwart en geel patroon verven. Dit stond later bekend als Nelson Chequer. Nelson betoogde dat er iets over moest worden gelaten aan het toeval. Daarom gaf hij zijn kapiteins het volgende bevel: No captain can do very wrong if he places his ship alongside that of the enemy. Vrije vertaling: Geen kapitein doet het slecht als hij zijn schip naast dat van een vijand plaatst. Hiermee gaf hij zijn ondergeschikten de vrije hand als ze eenmaal in confrontatie waren met de vijand.

De slag[bewerken]

Collingwood[bewerken]

Cuthbert Collingwood's Royal Sovereign bereikte als eerste de vijandige vloot. Hij werd beschoten door de Fougueux en de Santa Ana, maar kon niet terugvuren met zijn boordgeschut vanwege de vaarroute. Hij kwam zij aan zij met de Santa Ana te liggen. De rompen schuurden tegen elkaar en beide schepen openden, terwijl ze tegen elkaar aan lagen, het vuur op elkaar.

De Belleisle ging achter de Santa Ana langs en manoeuvreerde zich tussen deze en de Fougueux in voordat ze het vuur opende. De rest van linie volgde het voorbeeld van Belleisle en viel de rest van de schepen aan die zeer verward waren wegens de gebruikte tactiek, maar ook afgesneden van de rest van de vloot waren. De strijd was heftig en zeer zwaar. Van de 15 schepen die Collingwood had waren er om 17:00 uur, toen de slag afgelopen was, nog 6 gevechtsklaar. De resterende 9 waren volledig of deels ontmast en hadden ernstige schade opgelopen en navenante verliezen aan manschappen, waaronder 2 kapiteins. Geen enkel schip had zich overgeven aan de vijand. Van de 17 Frans-Spaanse schepen was de Achille ontploft en 11 werden er veroverd, waaronder het vlaggenschip de Santa Ana. Er waren maar 5 schepen die konden ontsnappen uit deze groep richting Cádiz.

Nelson[bewerken]

Het eerste signaal van Nelson aan zijn schepen
De HMS Victory, het vlaggenschip van Nelson

Om 11:25 uur, enkele momenten voor de slag, liet Nelson seinvlaggen hijsen met een boodschap aan de gehele vloot: England expects that every man will do his duty (Engeland verwacht dat iedere man zijn plicht zal doen). Dit diende als oppepper voor het moreel van de troepen en werd klaarblijkelijk op bijna alle schepen met gejuich ontvangen. Het volgende commando van Nelson luidde Engage the enemy more closely (val de vijand van dichtbij aan).

De linieschepen bij Nelson hadden als doel om voor het vlaggenschip van de Franse commandant Villeneuve te komen. Hij voer eerst op een andere divisie af, die van Dumanoir, en terwijl hij zijn vuur trok, stuurde hij de linie langs de vijandige flank om zo bij Villeneuve te komen waarna hij daar het gevecht mee aanging. Tijdens deze manoeuvre vuurde de HMS Victory niet terug. Ze had zwaar te lijden onder het vijandelijk vuur maar werd beloond doordat ze door de buitenste linie doorbrak en bij het centrum terecht kwam waar zowel het vlaggenschip de Bucentaure als het grootste schip van de vloot Santisima Trinidad dicht op elkaar voeren. Door deze compacte formatie kon de Victory beide boordgeschutten inzetten wat grote schade veroorzaakte aan beide schepen. Villeneuve was zeer verrast door deze tactiek. In plaats van een overzicht over de slag zat hij er nu tussenin. Het seinen naar het voorste deel van de vloot ging maar moeizaam en er werden geen duidelijke orders gegeven.

Tijdens deze manoeuvre kwamen er vier schepen op rij te liggen die elkaar begonnen te enteren. De Redoutable werd geënterd door zowel de HMS Victory als de Téméraire. Daarnaast lag ook nog de Fougueux die de Téméraire weer enterde. De Redoutable was een harde noot om te kraken, maar om 14:00 uur gaf het schip zich over nadat het volledig was lekgeschoten en in totaal 522 doden en gewonden had, het meeste van alle schepen in beide vloten.

De rest van de vloot viel de andere schepen in het midden aan. De Conqueror, het schip van kapitein Pellew, viel het vlaggenschip de Bucentaure aan. Door de korte afstand zaaide het schip dood en verderf bij ieder kanonschot. Binnen 10 minuten waren de twee hoofdmasten kapot en 20 minuten later ook de voormast. Villeneuve probeerde nog naar een ander schip te komen om de strijd voort te zetten, maar alle hulpboten waren kapot geschoten, dus gaf hij de kapitein het bevel om de vlag te laten zakken.

De voorste groep schepen onder kapitein Dumanoir keerde pas nadat de slag al een uur bezig was. Tijdens deze draai raakte twee schepen beschadigd. Dumanoir probeerde een aanval uit te voeren op de flank van de Engelsen maar toen de Bucentaure zich overgaf en de Engelsen een nieuwe aanvalslinie richting hem creëerden koos hij ervoor om de schepen weg te keren van het gevecht.

Aan het einde van de slag had de Engelse vloot van 27 schepen de zwaarder bewapende Frans-Spaanse vloot van 33 schepen verslagen en daarbij 17 schepen veroverd en 1 vernietigd. Aan de Frans-Spaanse kant vielen tussen de 5000 en 6000 doden tegenover 449 doden en 1242 gewonden bij de Engelsen en geen enkel Engels schip had zich overgegeven.

Nasleep[bewerken]

Nelsons overlijden[bewerken]

Begrafenis van Nelson in St Paul's Cathedral

Weinig van de Engelse schepen waren er tijdens de slag van op de hoogte maar om 13:15 uur werd Nelson neergeschoten door een scherpschutter aan boord van de Redoutable. Hem was al verzocht om een andere jas aan te trekken vanwege de onderscheidingstekens, maar hij weigerde. Hij werd gelijk benedendeks gebracht maar hij gaf zelf al aan dat hij wist dat het over was omdat de kogel was blijven steken in zijn ruggengraat. Terwijl hij op bed lag bleef hij de slag volgen via boodschappers. In zijn laatste momenten met kapitein Hardy verzocht hij om geen zeemansgraf te krijgen zoals gebruikelijk was. Hij stierf om 16:30 uur in de wetenschap dat ze de slag hadden gewonnen. Zijn lichaam werd de rest van de tocht bewaard in een vat met rum om hem te conserveren. Hij ligt begraven in St Paul's Cathedral

Pierre de Villeneuve[bewerken]

Deze zeeslag resulteerde in een catastrofe voor de vloot van De Villeneuve. Hijzelf werd krijgsgevangen gemaakt en later vrijgelaten om terug te keren naar Frankrijk. Hij wilde toen terugkeren naar de marine maar zijn verzoek werd niet ingewilligd. Hij werd op 22 april 1806 dood aangetroffen met zes messteken in het Hotel de Patri in Rennes. Vermoedelijk heeft hij zelfmoord gepleegd.

De slag bij kaap Ortegal[bewerken]

Hoewel de gecombineerde vloot van de Fransen en Spanjaarden bijna geheel verpletterd werd bij Trafalgar, vond de finale van de campagne bijna twee weken later, op 4 november plaats. Vier Franse schepen onder schout-bij-nacht Pierre Dumanoir waren aan de slag bij Trafalgar ontsnapt en noordwaarts gevaren, in de hoop Rochefort te bereiken. Op 2 november kwamen ze het Britse fregat de HMS Phoenix tegen, zo'n veertig mijl van Kaap Ortegal. Dumanoir le Pelly zette de achtervolging in, maar de Phoenix lokte hen naar een eskader van vijf schepen onder bevel van kapitein Richard Strachan. Strachan leidde zijn schepen in de achtervolging, kwam in bereik en gaf het bevel voor het openen van de aanval op 4 november, hoewel een van zijn schepen niet met het eskader meevoer. Terwijl Strachan zijn fregatten gebruikte om de vijandige schepen toe te takelen en uit te putten, zonder in bereik van vijandig geschut te komen, gebruikte hij zijn grotere schepen voor een aanval op het centrum en achterkant van de schepen. Uiteindelijk was hij in staat om de Franse schepen te omsingelen, en na een intense strijd van vier uur waren alle Franse schepen gedwongen zich over te geven. Dit betekende het definitieve einde van de Franse campagne.

Gevolgen van de slag[bewerken]

Na deze strijd werd de Britse Koninklijke Marine nooit meer serieus uitgedaagd door de Franse vloot. Napoleon gaf zijn plannen voor een invasie op en probeerde vervolgens de Britten te bedwingen met het Continentaal Stelsel, waarmee hij de Britse handel wilde boycotten. Te land bleef Napoleon nog oppermachtig. Enkele dagen vóór Trafalgar had Napoleon een beslissende overwinning op de Oostenrijkers behaald in de Slag bij Ulm en in december van dat jaar behaalde hij zijn grootste overwinning in de Slag bij Austerlitz tegen de Russen en de Oostenrijkers samen, waarmee hij de Derde Coalitieoorlog in zijn voordeel beslechtte. Het duurde nog tien jaar voordat Napoleon definitief verslagen was.

In de 19e eeuw werd op 21 oktober Trafalgar day gevierd. Tegenwoordig bestaat deze feestdag niet meer.

Nelson werd de grootste marine- en oorlogsheld van Groot-Brittannië en een inspiratie voor de Royal Navy, maar zijn onorthodoxe tactieken werden zelden nagevolgd door latere generaties.

Trafalgar Square[bewerken]

De zuil met het standbeeld op Trafalgar Square te Londen

Het bekende Trafalgar Square in Londen is vernoemd naar deze zeeslag. Op het plein staat Nelson's Column, ter nagedachtenis aan Horatio Nelson. Het is een 50 meter hoge zuil met een standbeeld van Nelson erop.

Culturele referenties[bewerken]

  • In Sharpe's Trafalgar, geschreven door Bernard Cornwell, bevindt Sharpe zich bij de Slag bij Trafalgar aan boord van de fictieve HMS Pucelle
  • Le Chevalier de Sainte-Hermine, geschreven door Alexandre Dumas père, is een avonturenverhaal waarin de hoofdpersoon degene is die Nelson neergeschoten zou hebben.
  • In de Horatio Hornblower serie, door C.S. Forester, levert Hornblower valse bevelen aan Villeneuve, die vervolgens zijn vloot uit Cádiz haalt en de vernietiging die plaats vindt bij Trafalgar in gaat. Hornblower krijgt vervolgens de leiding over de begrafenis van Admiraal Nelson in Engeland.
  • In Star Trek: The Next Generation aflevering The best of both worlds, bespreekt kapitein Jean-Luc Picard met zijn vertrouwelinge Guinan de traditie om voor een gevecht een ronde te maken over het schip en hij verwijst daarbij naar Horatio Nelson en de Slag bij Trafalgar. Guinan wijst er vervolgens op, dat Nelson werd gedood in de strijd, maar Picard brengt hier tegenin, dat de Britten de strijd alsnog wonnen.
  • In de film Star Trek: Generations, vertelt kapitein Jean-Luc Picard dat een van zijn voorvaderen meevocht bij de Slag bij Trafalgar. Het wordt echter nooit duidelijk gemaakt voor welke kant, maar Picard komt oorspronkelijk uit Frankrijk.
  • In de roman van James Clavell; Tai-Pan, het Schotse stamhoofd van Hong Kong, reflecteert Dirk Struan, op zijn ervaringen als een 5 jaar oude powder monkey (jongens die aan boord van een slagschip zakken buskruit, uit het kruitmagazijn in het ruim van het schip, naar de kanonniers droegen) aan boord van de HMS Royal Sovereign bij de Slag bij Trafalgar
Bronnen, noten en/of referenties
  • Sailing Warships door A.B.C. Whipple
  • The Battle of Trafalgar door Geoffrey Bennet
  • Trafalgar door Richard Balkwill