Peter I van Rusland

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Peter I
1672-1725
Peter de Grote.jpg
Tsaar van Rusland
Periode 1682-1725
Voorganger Fjodor III
Opvolger Catharina I
Vader Aleksej I van Rusland
Moeder Natalja Narisjkina
Dynastie Romanov

Peter I Aleksejevitsj Romanov (Russisch: Пётр I Алексеевич Рома́нов) (Moskou, 9 juni 1672 - Sint-Petersburg, 8 februari 1725; oude stijl: 30 mei 1672 - 28 januari 1725), bijgenaamd Peter de Grote (Пётр Великий) was van 1682 tot zijn dood in 1725 tsaar van Rusland.

Peter was de eerste Russische tsaar die buiten de grenzen van zijn rijk reisde. Hij zorgde vervolgens voor de modernisering van het uitgestrekte rijk en bevorderde vooral de wetenschap. Met de stichting van Sint Petersburg richtte het land zich meer op West-Europa. In 1721 veranderde hij het tsaardom Rusland in het Russische Rijk, verkreeg de titel "Peter de Grote" (niet enkel omwille van zijn lengte van 204 cm), maar vergat een opvolger te benoemen.

Peter hervormde het leger, de kerk, handel, nijverheid, onderwijs en volksgezondheid en versterkte Rusland tot een Europese grootmacht. Hij was misschien liever admiraal geweest dan tsaar. Hij hield niet van toneel of muziek, maar was een groot liefhebber van zeilen en schepen. Hij ging iedere dag naar de scheepswerf; in de winter ging hij ijszeilen.

Jeugd[bewerken]

Detail van de boot van Peter de Grote

Peter was de zoon van tsaar Aleksej I en diens tweede vrouw, Natalja Narisjkina. Peter had ook nog twee halfbroers: de kreupele Fjodor en de zwakbegaafde Ivan. Na de dood van zijn vader werd eerst Fjodor tsaar.
Om veiligheidsredenen was zijn moeder met haar zoontje verhuisd van het Kremlin naar Preobrazenkskoje, een wijk vlakbij Moskou. Hier kon Peter naar hartenlust zeilen en soldaatje spelen.

Na de dood van Fjodor, brak er een strijd los tussen de families van de eerste vrouw en de tweede vrouw van tsaar Aleksej, de Miloslavskys en de Narisjkins. Zijn halfzuster, de scherpzinnige en daadkrachtige Sofia schoof met hulp van de Strelitzen haar broer Ivan (V) naar voor, de Narisjkins, Peter. Bij de gevechten werden verschillende leidende aristocraten en generaals vermoord, en ook twee familieleden (van de Narisjkins, de partij van Peters moeder) werden omgebracht voor de ogen van de latere tsaar Peter de Grote. Bij het einde van de rebellie werd de incompetente Ivan, 'senior-tsaar', Peter, dan pas 9 jaar, 'junior-tsaar' en Sofia regentes. In de rugleuning van de troon werd een gat gezaagd, zodat zij, letterlijk achter de schermen, de beide jongens kon influisteren.

Toen hij zestien was, werd Peter uitgehuwelijkt aan Eudoxia Lopoechina. In 1689 werd Sophia verdreven naar een klooster, na de nederlagen in de Krimveldtochten (1687-1689) en het gerucht van een samenzwering tegen Peter. Toen hij was uitgekeken op het meer bij Pereslavl, waar de tsarenfamilie een buitenverblijf bezat, vertrok hij naar het noorden. In Archangelsk doorliep Peter alle rangen van kajuitjongen tot kapitein, logeerde bij Nederlandse kooplieden en droeg bij voorkeur westerse kleren.

Tot 1696, het jaar waar de ziekelijke Ivan stierf had de familie Narisjkins de touwtjes in handen. Toen was Peter alleenheerser. In november van dat jaar gaf hij zijn eerste oekaze uit, waarin hij zijn kamerheren uitstuurde naar verschillende steden om daar diverse wetenschappen te leren.[1]

Modernisering en invloed van het Westen[bewerken]

Peter staat bekend om de grootschalige modernisering van het land. Hij stelde de adel open en schiep een nieuwe aristocratie onder de functionarissen; promoties werden afhankelijk van prestatie. Rusland werd verdeeld in acht provincies (Goebernii) en ook de ministeries werden in aantal beperkt. Dit lokte felle reacties uit, waaronder de Streltsy-opstand.

In 1698, na de Azovcampagnes, richtte hij de eerste Russische marine op in Taganrog. Hij had daarbij de hulp van zijn Zwitserse boezemvriend en drinkebroer Franz Lefort. Het was waarschijnlijk Lefort, ooit in dienst op een Hollands oorlogsschip en in Rusland tot admiraal benoemd, die voorstelde om Amsterdam te bezoeken en zich op de hoogte te stellen van vlootbouw, bombarderen, publiciteitscampagnes en informatievoorziening, vestingbouw, waterwerken, geneeskunde en godsdienst. Het doel van Peter was bondgenoten te zoeken om een bondgenootschap tegen de Turken te bewerkstelligen.

Peter door Godfrey Kneller (1698)

Peter maakte drie reizen naar West-Europa: de eerste reis was van augustus 1697 tot 25 mei 1698. Hij verzekerde zich van de loyaliteit van de achterblijvers door dertig "vrijwilligers", adellijke zonen, mee te nemen die zich moesten bekwamen in de maritieme wetenschap. De vrijwilligers werden verdeeld in groepen van tien. Aan het hoofd van de tweede groep stond ene Pjotr Michajlov, de schuilnaam van de Russische tsaar. De tsaar had een vereenvoudigde etiquette ingevoerd in dit kleine gezelschap van gelijkgestemden. Tijdens zijn eerste reis naar Brandenburg-Pruisen, de Republiek der Nederlanden, Engeland, Saksen en Oostenrijk, bekend als het Grote Gezantschap, bezocht Peter als eerste Riga. De plaatselijke Zweedse commandant Erik Dahlberg besloot te doen alsof hij Peter niet herkende en ontving de tsaar niet. Drie jaar later zou Peter de ongastvrije ontvangst in Riga aanvoeren als een van de redenen om de Grote Noordse Oorlog te beginnen.

Standbeeld in Zaandam.

In Koningsbergen ging de tsaar twee maanden in de leer bij een ingenieur van de artillerie. Sophie Charlotte van Hannover, de vrouw van Frederik I van Pruisen, organiseerde een speciale ontmoeting. Vervolgens ging de reis naar Zaandam om de in Holland florerende scheepsbouw te bestuderen. Peter woonde bij Gerrit Kist in zijn huisje aan de dijk. Toen hij werd herkend, besloot Peter met een aangekocht zeilschip uit te wijken naar Amsterdam om op de werven van de Vereenigde Oostindische Compagnie te werken. Zijn aanstekelijke nieuwsgierigheid viel bij iedereen in de smaak. Hij leerde horlogemaken, doodskisten timmeren, schepen bouwen, tekenen van Adam Silo, etsen, secties verrichten, papier scheppen en zijde spinnen. Nicolaes Witsen stelde hem voor aan de botanicus en anatoom Frederik Ruysch. Ruysch leerde de geïnteresseerde tsaar hoe hij de tanden van zijn onderdanen moest trekken. In 1698 werd het schip de 'Pieter en Paul' te water gelaten, gebouwd met hulp van Peter. Peter vond dat de scheepstimmerlieden te veel op het oog werkten en miste nauwkeurige bouwtekeningen.

Tsaar Peter op weg naar het schip de 'Pieter en Paul' op het IJ in 1698

Peter hield naar verluidt niet van toneel of muziek, toch ging hij naar de Schouwburg van Van Campen om een spektakelstuk te zien. Hij hield wel van schilderijen met schepen en trommelen. Bij een bezoek aan de Staten-Generaal verliet hij de zaal en de verbaasde aanwezigen, met zijn pruik over zijn hoofd getrokken. Nadat het officiële gedeelte van de missie op een complete mislukking was uitgelopen, keerden de Russen terug naar Amsterdam. Daar bleven ze maanden talmen, in de hoop van hun gastheren toezeggingen los te peuteren, die de smart van hun politieke fiasco wat zou verlichten.[2] Bij zijn afscheid in het O.Z. Heerenlogement kreeg oud-burgemeester Joan Huydecoper van Maarsseveen aan het eind van een drinkpartij een stevige kus.

Terug in Rusland[bewerken]

Peter de Grote werd sterk beïnvloed door zijn reizen in het Westen. Hij voerde westerse kleding en cultuur in en de Oudgelovigen moesten een belasting betalen op het dragen van een baard. Peter introduceerde landkaarten, gereedschappen, wapens en brandspuiten in Rusland. Hij zette een modern brandsignaleringssysteem op en hielp graag met blussen, volgens Cornelis de Bruijn. De medicus Nicolaas Bidloo richtte in Moskou het eerste militaire hospitaal in. Scheepsbouwer Johan ter Mazur ging ook mee met Peter, hij hielp Peter in Rusland met het maken van schepen en werd daar scheepbouwmeester. Op het bevel van Peter de Grote werd Johan in Orthodoxie gedoopt en kreeg daarbij de Russische naam Ivan Mazurov. Op de dag van vandaag wordt er gedacht dat Ivan (Johan) getrouwd was met een dochter van Peter de Grote en na de dood van de tsaar verhuisden ze naar Nederland. Maar dat is echter nog niet bewezen. Jan van der Heyden, de uitvinder van de brandspuit en Menno van Coehoorn wezen een verzoek af om mee naar Rusland te gaan. De tsaar vond dat de Nederlandse scheepsbouwers te veel met een timmermansoog werkten. Hij miste de theorie, die hij in het Engelse Deptford hoopte te verkrijgen.

Peter was gefascineerd door zonnewijzers: een van de hervormingen was de wijziging van de jaartelling en de tijdmeting in 1700 volgens de juliaanse kalender. (In West-Europa werd de juliaanse kalender al in 1582 afgeschaft en de gregoriaanse kalender ingevoerd). De tsaar liet talrijke boeken uit het Nederlands, Frans, Duits en Engels in het Russisch vertalen. De vertaling van een boek van Erasmus redigeerde hijzelf. Onder zijn bewind verscheen de eerste krant. Tijdens zijn regering had hij een lesprogramma opgesteld om de Russen Nederlands te leren. Vanwege de vele protesten ging dit niet door. Hij stichtte een Navigatieschool en een Zeevaartacademie. Omdat verschillende scheepstermen onbekend waren, zijn de Nederlandse termen nu ook de Russische geworden. Een bekend voorbeeld is de boegspriet.

Herengracht 527 en 529: bouwheer Constantin Ranst. Het grootste werd in 1717 door de tsaar bewoond

In 1711 bezocht hij keurvorst August II van Polen in Dresden; in 1713 was hij te gast bij hertog Anton Ulrich van Brunswijk-Wolfenbüttel. Peter begon in 1714 met de bouw van het Peterhof, een zomerresidentie aan de oever van de Neva. Ter ere van Alexander Nevski liet hij een klooster bouwen.
Zijn tweede gezantschap, van december 1716 tot augustus 1717, was vooral bedoeld om steun te verwerven voor zijn oorlog tegen de Turken en de Zweden. De tsaar logeerde aanvankelijk bij de schatrijke Christoffel Brants, een koopman op Rusland. Peter kocht enkele interessante collecties: die van Frederik Ruysch, Levinus Vincent en Albertus Seba. Hij bezocht Zijdebalen aan de Vecht, Herman Boerhaave in Leiden en kocht twee kwikthermometers bij Daniel Gabriel Fahrenheit in Den Haag. In Haarlem werd hij ontvangen door de dichteres Elisabeth Koolaart-Hoofman. Peter reisde verder naar Maastricht en daalde op 27 juli af in de grotten van de Sint-Pietersberg,[3] Luik, Spa en Namen Nieuwpoort en Frankrijk. Jacob J. Hinlopen beklaagde zich over zijn huis op Herengracht 527, dat door de tsaar, zijn vrouw en gevolg was uitgewoond.

In 1724 verzocht hij de Leidse professor Willem Jacob 's Gravesande naar Rusland te komen om zitting te nemen in de Academie van Wetenschappen, opgericht in 1726. De Kunstkamer zou het eerste openbare museum voor natuurwetenschappen van Rusland worden. De vogels, slangen en hagedissen die hij had aangeschaft, werden daar opgesteld. Van de 2000 preparaten zijn er circa 900 bewaard gebleven.

Economie[bewerken]

Peter bevorderde de Russische economie door infrastructurele projecten zoals kanalen, sluizen en wegen, want bij zijn aantreden waren er slechts tien fabrieken in het land. In 1703 gaf hij opdracht tot het aanleggen van een vesting, nu het oudste deel van Sint-Petersburg en het uitdiepen van de haven. Hij bestelde in Amsterdam een model van een baggermachine, dat op ware grootte werd nagebouwd. Na zijn overwinning op de Zweden verplaatste hij de hoofdstad van Moskou naar Sint-Petersburg, een op West-Europese leest geschoeide stad, ontworpen door Italiaanse architecten.[4] Kooplieden, ambtenaren, handwerkslieden en adel werden gedwongen te verhuizen en op eigen kosten een huis te bouwen. In 1713 gaf hij een oekaze uit dat de helft van alle waren, die normaliter over Archangelsk geëxporteerd werden, nu over Sint-Petersburg getransporteerd dienden te worden.

Peter de Grote door Paul Delaroche

Oorlogen[bewerken]

Peter voerde veel oorlogen, die een grote financiële tol eisten. Ze werden bekostigd door nieuwe of verhoogde belastingen in te voeren. Ook met de confiscatie en verkoop van kerkbezit, de verkoop van handelsmonopolies aan de hoogstbiedende en instelling van staatsmonopolies kwam het noodzakelijke geld binnen. In de Grote Noordse Oorlog tegen Zweden, Denemarken en Polen (1700-1721) leed hij een zware nederlaag in de slag bij Narva, maar toch wist hij zijn belangrijkste vijand, Karel XII van Zweden, in de slag bij Poltava verpletterend te verslaan (1709). In het zuiden streed Peter tegen Perzië en het Ottomaanse Rijk. Ahmed III begon de Russisch-Turkse Oorlog (1710-1711) en verloor de slag aan de Proet. In 1714 won de Russische vloot de slag bij Hanko en in 1720 de slag bij de Ålands-eilanden. Bij het Verdrag van Nystad (1721) kon hij Lijfland, Vyborg en delen van Finland aan het Russische Rijk toevoegen. Rusland was toen de belangrijkste grootmacht in Noord- en Oost-Europa geworden. Peter liet zich tot keizer kronen en kreeg de bijnaam "de Grote", (ook vanwege zijn lengte van meer dan twee meter). Middels een oekaze eiste Peter de Grote de bevoegdheid zijn opvolger te kunnen benoemen.

Bij de bouw van de nieuwe hoofdstad Sint-Petersburg zijn volgens sommige historici zo’n 30 tot 100 duizend mensen gestorven door slechte arbeidsomstandigheden en ondervoeding. Het aantal belastingbetalende huishoudens is onder zijn heerschappij gedaald van ongeveer 800.000 in 1678 naar ongeveer 640.000 huishoudens in 1710. Dit betekent dat tijdens de heerschappij van Peter de Grote de werkende arme bevolking met 20% was gedaald door oorlog, onderdrukking, vervolgingen en vluchtelingen.[5]

Siberië[bewerken]

Peter zond diverse expedities uit om Siberië te verkennen. Daniel Gottlieb Messerschmidt verzamelde tussen 1718 en 1727 informatie over de geografie, bevolking en natuur van westelijk en centraal Siberië. In het uiterste oosten werd Kamtsjatka onderzocht door Ivan Jevrejnov en Fjodor Loezjin en het uiterste noordoosten door Vitus Bering.

De Grote Noordse Expeditie van Bering en Aleksej Tsjirikov werd door Peter de Grote op stapel gezet, maar vond pas plaats na zijn dood.

Familie en opvolging[bewerken]

Peter de Grote ondervraagt zijn zoon Aleksej. Schilderij van Nikolaj Ge.

Peter de Grote kreeg vijftien kinderen bij twee vrouwen. Daarnaast had hij een Nederlandse minnares, de wijnkopersdochter Anna Mons. Zijn eerste vrouw, Eudoxia Lopoechina, liet hij opsluiten in een klooster, omdat echtscheiding onmogelijk was. Bij haar had hij drie kinderen, waaronder tsarevitsj Aleksej die hij in 1718 liet martelen, omdat die tegen zijn officiële beleid inging. Peter veroordeelde hem tot de doodstraf, maar Aleksej stierf al voor de executie aan zijn verwondingen. Peter kreeg elf kinderen bij zijn tweede vrouw, Catharina I, die hij in 1712 huwde en in 1724 tot tsarina liet kronen. Een van haar kinderen was de latere tsarina Elisabeth I.

In november 1724 hielp Peter bij de redding van een twintigtal zeelieden uit het water van de koude Neva. Hij stierf drie maanden later ten gevolge van gangreen. Zijn onzeker uitgesproken woorden Ik laat alle macht aan ... lieten de troonopvolging ongeregeld. De hoogste staatsambtenaren zagen zich geplaatst voor de keuze: of de zoon van de vermoorde Aleksej, de latere Peter II van Rusland of Peters echtgenote, de analfabete Catharina I van Rusland, sinds 1724 al mede-regente.

Als gevolg van het decreet uit 1721 waarin de erfelijkheid van de titel werd afgeschaft, brak er in Rusland een periode van frequente troonswisselingen aan. De corrupte Aleksandr Mensjikov was zijn feitelijke opvolger.

Voorvaderen[bewerken]

Peter I van Rusland
Overgrootouders Filaret van Moskou (1554–1633)

Xenia Ivanovna Sjestova (–)
Lukian Stresjnjev (–)

Anna Lutsjkova (–)
? (–)

? (–)
? (–)

? (–)
Grootouders Michaël I van Rusland (1596–1645)
∞1626
Jevdoksia Stresjnjova(1608-1645) (–)
Kirill Narisjkin (–)

Anna Leontieva (–)
Ouders Aleksej van Rusland (1629–1676)
∞1671
Natalja Narisjkina (1651-1694)

Peter I van Rusland (1672–1725)

Trivia[bewerken]

Peter I van Rusland

-


  1. Aronova, A. (2008) Monarch van het russische rijk of vrijwilliger op reis door europa. De paradox van een acteur. In: Pinakotheke, p. 51. ISSN 1561-3488l.
  2. Schapelhouman, M. (1995) 'pragtig Konst vuurgebouw' in het water van de Binnen-Amstel op 29 augustus 1697. In: Leids Kunsttijdschrift, p. 235-239.
  3. Schaik, D.C. van (1948) Maastricht en de Sint Pietersberg, p. 21.
  4. Peter kreeg vrijspel in het noorden na de tweede slag bij Narva en toegang tot de Oostzee. Hij begon met de uitbouw van Sint-Petersburg, waarbij Zweedse krijgsgevangenen werden ingezet. Bij de drooglegging van de omliggende moerassen kwamen duizenden dwangarbeiders om, vanwege problemen met aanvoer van levensmiddelen.
  5. David Ralston, Importing the European army (1996) p.29
  6. http://www.dbnl.org/tekst/_onz001191301_01/_onz001191301_01_0060.php