Sint-Pietersberg

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Sint-Pietersberg
Sint-Pietersberg en Albertkanaal gezien vanuit het zuiden, nabij de sluizen van Klein-Ternaaien
Sint-Pietersberg en Albertkanaal gezien vanuit het zuiden, nabij de sluizen van Klein-Ternaaien
Hoogte 107 / 171 m
Gebergte Heuvellandschap
Ouderdom gesteente Maastrichtien (Krijttijdperk)
Portaal  Portaalicoon   Aardwetenschappen
Topografische kaart van de Sint-Pietersberg, sept. 2014
Sint Pietersberg in het Polygoonjournaal in 1959

De Sint-Pietersberg is een heuvelplateau ten zuiden van de Nederlands-Limburgse stad Maastricht, deels op Nederlands, deels op Belgisch grondgebied gelegen. Het Belgische deel ligt grotendeels binnen de Waalse gemeente Wezet; een klein deel ligt in de Vlaamse gemeente Riemst. Het hoogste gedeelte ligt op Nederlands grondgebied; het Belgische deel wordt meestal aangeduid als het Plateau van Caestert, een naam die ook voor het heuvelplateau als geheel wordt gebruikt. Het hele plateau strekt zich uit over een lengte van acht kilometer van noord naar zuid van Maastricht tot aan de Belgische stad Wezet (Visé). De Sint-Pietersberg vormt hiervan het meest noordelijke deel.

Geologie[bewerken]

Kalkgrasland Sint-Pietersberg met Duivelsgrot

Het Plateau van Caestert is ontstaan door de erosie van het omliggende gebied door de rivieren de Maas en de Jeker. De ondergrond van de Sint-Pietersberg bestaat voornamelijk uit kalksteen, afgewisseld met vuurstenen concreties. Dit gesteente hoort bij de Formatie van Maastricht en is afgezet tijdens het laatste tijdvak van het Krijt, het Maastrichtien, zo genoemd vanwege de nabijheid van Maastricht. Zand-, grind- en lösslagen dekken de kalksteen af. De bovenzijde van de Sint-Pietersberg is relatief vlak en ligt op +107 m NAP. D'n Observant, een door de mens gemaakte stortberg van zand, grind en löss, afvalprodukten van de mergelwinning door ENCI, vormt met zijn +171 m NAP het hoogste punt.

De Sint-Pietersberg staat bekend om zijn uitgestrekte onderaardse kalksteengroeven ontstaan door de winning van kalksteen. Maar in de groeven zijn ook enige natuurlijke karstgangen aanwezig. Bij steile hellingen en bijvoorbeeld in holle wegen, dagzoomt de kalk. De gele kalksteen contrasteert fraai met de omringende natuur. Door de aanwezigheid van kalk kunnen zich aan de oppervlakte kalkgraslanden met bijzondere plantensoorten ontwikkelen.

Ondergrondse mergelwinning[bewerken]

Laat-middeleeuwse graffiti in mergelgroeve

De Sint-Pietersberg geniet bekendheid vanwege de eeuwenoude ondergrondse winning van krijtgesteente (meestal aangeduid - hoewel in weze een foutieve benaming - als "Limburgse mergel"). De mergelblokken uit de kalksteengroeven werden voornamelijk gebruikt als bouwsteen; soms ook als bemestingsmateriaal (kalk) voor akkers. Als gevolg van de ondergrondse mergelwinning was er in het begin van de 20e eeuw een gangenstelsel ontstaan dat zich uitstrekte van het Fort Sint Pieter in het noorden tot Eben Emael in het zuiden. De totale lengte van de gangen bedroeg rond de 150 kilometer en de oppervlakte van alle groeven tezamen bedroeg ca 98 hectare.

Van noord naar zuid kunnen een aantal grotere gangenstelsels worden onderscheiden, die nog ten dele bestaan: het Noordelijk gangenstelsel, de Zonneberg, Groeve Slavante en het Zuidelijk gangenstelsel. Dit laatste sloot in België aan op de grotendeels afgegraven Caestertgroeve. Minder bekende stelsels of restanten daarvan zijn: de Duivelsgrot (of Wijngaardsberggroeve), de Oude en de Nieuwe Marendalergroeve, Groeve de Ancienne Brasserie, Groeve de Schark, Groeve de Grande Entrée, Groeve de Tombe, de Douanegrot, Groeve Greetje Blanckers, de Kluis, het stelsel onder Fort Sint Pieter en de kelders nabij Slavante. In het Belgische deel van de Sint-Pietersberg bevinden of bevonden zich verder de groeve Aardappelberg (ook genoemd: Ternaaien-Boven; Frans: Lanaye Intermédiaire) en de groeve Verloren Vallei (ook genoemd: Ternaaien-Beneden; Frans: Lanaye Inférieure).

Een pionier op het gebied van onderzoek van de onderaardse kalksteengroeven en in het bijzonder van de gangen van de Sint-Pietersberg was ir. D.C. van Schaïk. Van de grotere gangenstelsels zijn de Zonneberg en het Noordelijk gangenstelsel toegankelijk voor het publiek onder begeleiding van een VVV-gids. In 2013 werd aangekondigd dat De Schark vanuit de ENCI-groeve eveneens binnenkort onder begeleiding van een gids te bezoeken zal zijn.[1] De groeven Slavante en het Zuidelijk stelsel zijn inmiddels grotendeels afgegraven door de dagbouwwinning van mergel door de ENCI. Wat nog resteerde van het Zuidelijk stelsel is grotendeels ingestort door het gewicht van D'n Observant, een kunstmatige heuvel van afvalgesteenten. Door de afgravingen is ca 80% van het ondergrondse gangenstelsel verdwenen en rest nog slechts 30 km (ca 20 ha oppervlakte).

ENCI-groeve en -fabrieken (in de verte)

Bovengrondse mergelwinning[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie ENCI-groeve voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Vanaf de jaren twintig startte de Eerste Nederlandse Cement Industrie (ENCI) met het winnen van mergel in dagbouw ten behoeve van de productie van cement. Onder vaak luid protest van onder meer de actiegroep ENCI-Stop wist de ENCI de mergelwinning en cementproductie tot op heden voort te zetten en een groot deel van de Sint-Pietersberg af te graven, hoewel het einde hiervan inmiddels in zicht komt. Vanuit natuurhistorisch en cultuurhistorisch oogpunt is er een hoge tol betaald voor de handhaving van werkgelegenheid en de productie van cement. Van de andere kant heeft het afgraven van het plateau geleid tot een bewustwording en erkenning van de waardevolle elementen van dit voor Nederland unieke landschap. De ENCI heeft in dat opzicht een dubbelrol gespeeld door enerzijds verantwoordelijk te zijn voor de afbraak van de 'berg', maar aan de andere kant ook te investeren in onderzoek en beheer van de Sint-Pietersberg.

Natuur en recreatie[bewerken]

Beschermd natuurgebied[bewerken]

In 1992 kocht de vereniging Natuurmonumenten voor het symbolische bedrag van één gulden alle terreinen op de Sint-Pietersberg, die op dat moment eigendom waren van de provincie Limburg. Na de overdracht lag de verantwoordelijkheid voor het beheer van de Sint-Pietersberg bij de nieuwe grootgrondbezitter, met uitzondering van enkele randgebieden, zoals de Ganzendries.

Uitzicht op Kanne en de Cannerberg

Natuurmonumenten betrekt veel maatschappelijke organisaties bij het opstellen van beheersplannen. Tijdens de planningsfase voor de herinrichting van de noordflank van de berg ontstond in 2010/2011 commotie over het op de berg gelegen hondenlosloopgebied, dat dreigde te moeten verdwijnen ten behoeve van de daar geplande natuurontwikkeling. Door een compromis tussen Natuurmonumenten, de gemeente en een platform van hondenbezitters bleef het hondenlosloopgebied op de berg bestaan, hoewel iets kleiner en deels op een andere locatie.[2] Ongeveer terzelfdertijd werd bekend dat een particulier een groot aantal percelen op de oosthelling van de berg nabij het dorp Sint Pieter had weten te verwerven (onder andere door een ruil met Natuurmonumenten. Doel was deze landerijen om te vormen tot een landgoed.[3] Uit het feit dat velen zich hierover zorgen maakten, kan worden opgemaakt dat de 'berg' zeer leeft onder Maastrichtenaren.

De Sint-Pietersberg is bovengronds en ondergronds aangewezen als beschermd Habitatrichtlijngebied. Ondanks deze beschermde status heeft de gemeente Maastricht in 2003 een klein deel van de ondergrondse gangen laten volstorten, nadat er nabij het fort Sint Pieter verzakkingen waren opgetreden. Hoewel er wellicht sprake was van een economisch delict is de gemeente hier nooit op aangesproken.[4] Sinds 2013 is de Sint-Pietersberg, samen met het aangrenzende Jekerdal, officieel Natura 2000-gebied en geniet de berg als zodanig bescherming door de nationale en Europese overheid. Het gebied is 233 hectare groot en omvat tevens 24 hectare aan ondergrondse mergelgroeves.[5]

Wandel- en fietsroutes[bewerken]

De Sint-Pietersberg is grotendeels voor gemotoriseerd verkeer afgesloten en vormt daarom voor Maastrichtenaren en bezoekers van de stad een ideaal wandelgebied, op slechts anderhalve kilometer van het Vrijthof. In 2014 wordt begonnen met de aanleg van een 40 meter hoge trap vanaf de Luikerweg naar de ENCI-groeve. De stalen trap met 200 treden, enkele uitzichtplatforms en een betonnen hellingbaan maakt deel uit van het transformatieplan van de groeve.[6] Het oudste en bekendste lange-afstand-wandelpad van Nederland, het Pieterpad, begint (of eindigt) bovenop de Sint-Pietersberg. Daar sluit het aan op de Europese wandelroute E2 (Schotland - Nice). De Sint-Pietersberg is opgenomen in diverse fietsroutes en maakt deel uit van het fietsroutenetwerk in Belgisch Limburg.

Steile slingerweg nabij Slavante

Wielrennen[bewerken]

Enkele hellingen op de Sint-Pietersberg zijn meermaals opgenomen in de wielerklassieker Amstel Gold Race.

Sint-Pietersberg Noord
Luikerweg
Top 100 m
Locatie Heuvelland
Startplaats Maastricht
Hoogteverschil 50 m
Lengte 1.200 m
Stijgings-% 4,2%
Steilste km 10%
Portaal  Portaalicoon   Wielersport
Sint-Pietersberg Zuid
Luikerweg?
Top 108 m
Locatie Heuvelland
Startplaats Kanne (Riemst, B.)
Hoogteverschil 59 m
Lengte 1.000 m
Stijgings-% 5,9%
Steilste km 15%
Portaal  Portaalicoon   Wielersport
Sint-Pietersberg Oost
Slavante
Top 100 m
Locatie Heuvelland
Startplaats Maastricht
Hoogteverschil 50 m
Lengte 900 m
Stijgings-% 5,5%
Steilste km 10%
Portaal  Portaalicoon   Wielersport

Geschiedenis[bewerken]

Ontdekking van de Mosasaurus ca 1770 (gravure G.R. Levillaire, 1799)

De Sint-Pietersberg kent een lange en bewogen geschiedenis. Van de restanten van een 20 hectare groot oppidum, gebouwd in de 1e eeuw v Chr op het Plateau van Caestert, staat niet vast of het Keltisch of Romeins is, hoewel de locatie is voorgesteld als het mogelijke Atuatuca van de Eburonen.[7] Vanwege de strategische ligging aan de Maas, dichtbij de tweeherige stad Maastricht, verrezen er in de loop der eeuwen diverse burchten en versterkingen op de heuvel. Begin 18e eeuw werd op de noordflank het fort Sint Pieter aangelegd. Het dorp Sint Pieter wordt al in zeer oude documenten genoemd, maar de kern van het dorp lag vroeger waarschijnlijk dichter bij de stadsmuren van Maastricht. Het tot het prinsbisdom Luik behorende dorp werd diverse malen verwoest bij belegeringen.

Begin 19e eeuw kreeg de Sint-Pietersberg veel aandacht van wetenschappers naar aanleiding van de publicatie Histoire naturelle de la montagne de Saint-Pierre de Maestricht (1799). Hierin werd onder andere de in de Sint-Pietersberg gevonden schedel van een mosasaurus beschreven, die de Fransen enkele jaren eerder naar Parijs hadden overgebracht. In het Natuurhistorisch Museum Maastricht bevinden zich een groot aantal fossielen van mosasaurussen, zeeschildpadden en andere zeedieren die ooit in de Krijtzee leefden en waarvan de resten in de Sint-Pietersberg bewaard zijn gebleven. De hoeve Lichtenberg bij de gelijknamige kasteelruïne huisvest het Sint Pieters Museum, dat informatie verschaft over de geschiedenis van de Sint-Pietersberg, het dorp Sint Pieter en haar bewoners. In Ternaaien is het Maison de la Montagne Saint-Pierre gevestigd, eveneens een bescheiden museum over de geschiedenis van de 'berg', iets meer vanuit Belgisch perspectief (onder andere de aanleg van het Albertkanaal dwars door het Plateau van Caestert).

In de loop der eeuwen is de Sint-Pietersberg een geliefd onderwerp geweest voor bekende en minder bekende schilders en tekenaars.

Erfgoed[bewerken]

Uitzicht op Maastricht vanaf fort Sint Pieter

Forten en kastelen[bewerken]

Een vroeg-middeleeuws mottekasteel, waarvan slechts de contouren in het landschap bewaard zijn gebleven, lag op de westelijke flank van de berg: De Tombe. Op de zuidelijke helling, thans in de Waalse gemeente Wezet gelegen, lag het kasteel Caestert, waarvan thans nog slechts de gedeeltelijk ingestorte kasteelboerderij resteert. Langs de Maas in het dorp Sint Pieter ligt het 16e-eeuwse Huis de Torentjes, een oorspronkelijk middeleeuwse versterkte woning. Op de noordoostelijke flank van de Sint-Pietersberg ligt verder de Kasteelruïne Lichtenberg, een middeleeuwse donjon, die hoog boven de ENCI-groeve uitsteekt. In de 18e-eeuwse bijgebouwen zijn thans een klein museum en enkele vakantieappartementen ingericht. Voor deze bijgebouwen bestaan, in het kader van de herontwikkeling van de ENCI-groeve, plannen om een hotel in te richten, dat per lift vanuit de groeve bereikbaar zou zijn.

Het fort Sint Pieter kwam in 1702 gereed als uitbreiding van de vestingwerken van Maastricht. Het enigszins gehavende fort werd begin 21e eeuw gerestaureerd en min of meer in oorspronkelijke staat teruggebracht. Bij de laatste fase van de restauratie, in 2013 afgerond, werd aan het begin van de Luikerweg een natuurtransferium aangelegd, een verdiept, ovaal parkeerterrein, waardoor de Sint-Pietersberg grotendeels verkeersvrij is geworden.

Kerken, kloosters en kapellen[bewerken]

Op de plaats van de hoeve Caestert zou al in de 12e eeuw een kerk hebben gestaan. Ook de kerk van het dorp Sint Pieter heeft een lange geschiedenis, hoewel de huidige neogotische kerk van Sint-Pieter boven van architect Jules Kayser 19e-eeuws is. Ouder zijn de restanten van het Observantenklooster, dat in de 17e eeuw bij het op Luiks grondgebied gelegen dorp Sint Pieter gebouwd werd, omdat de Maastrichtse franciscanen na het Verraad van Maastricht (1638) uit de stad werden verbannen. De naastgelegen barokke Sint-Antoniuskapel dateert uit dezelfde periode. De Sint-Rochuskapel, vlakbij hoeve Lichtenberg, is een eenvoudige, uit baksteen opgetrokken wegkapel uit 1888.

Overige monumenten[bewerken]

Het dorp Sint Pieter, thans een wijk van Maastricht, ligt tegen de oostelijke helling van de Sint-Pietersberg. In het dorp liggen diverse rijksmonumenten, waaronder enkele boerderijen en villa's. Op en rondom de Sint-Pietersberg liggen diverse andere monumentale hoeves. De Zonnehoeve is een typisch Limburgse carréboerderij. De beide eerder genoemde hoeves Lichtenberg en Caestert zijn van oorsprong 17e-eeuwse kasteelhoeves. Ten zuiden van het dorp Sint Pieter ligt het buitengoed Slavante, een fraaigelegen buitensociëteit uit het midden van de 19e eeuw.

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Zie bericht 'Indrukwekkend oorlogsmonument Groeve De Schark binnenkort open voor publiek' op maastrichtunderground.nl.
  2. Zie o.a. de discussie 'Het hondenlosloopgebied op de Pietersberg dreigt te gaan verdwijnen ....' op forum.mestreechonline.nl.
  3. Zie o.a. de discussie 'Landgoed Sint Pieter' op forum.mestreechonline.nl.
  4. Schending Habitatrichtlijn door de gemeente Maastricht
  5. Zie artikel 'Pietersberg nu officieel Natura 2000' in Dagblad De Limburger, 11 september 2013, p.B1.
  6. Zie artikel 'Steile trap voor Enci-groeve' op website bouwwereld.nl.
  7. Voor de opgraving, zie 'Een opgraving heropgegraven. Onderzoek op het plateau van Caestert' op www.archeonet.be. Voor de discussie over Atuatuca zie onder andere 'Artikelen van Joep Rozemeijer over Atuatuca en het winterkamp van Caesar' op www.nifterlaca.nl