Sint-Pietersberg

	Sint-Pietersberg Zuid
Top	108 m
Locatie	Heuvelland
Startplaats	Maastricht
Hoogteverschil	59 m
Lengte	1.000 m
Stijgings-%	5,9 %
Steilste km	15 %
Portaal	Wielersport

	Sint-Pietersberg Noord
Top	100 m
Locatie	Heuvelland
Startplaats	Maastricht
Hoogteverschil	50 m
Lengte	1.200 m
Stijgings-%	4,2 %
Steilste km	10 %
Portaal	Wielersport

	Sint-Pietersberg
Hoogte	171 m
Coördinaten	50°49′N 5°41′O
Portaal	Aardwetenschappen

De Sint-Pietersberg is een heuvelplateau met een lengte van acht kilometer dat zich van noord naar zuid uitstrekt van de Nederlands-Limburgse stad Maastricht tot aan het Luikse stadje Wezet in België. Het hoogste gedeelte ligt op Nederlands grondgebied; het deel dat op Belgisch grondgebied ligt en het plateau als geheel wordt het Plateau van Caestert genoemd.

Geologie[bewerken]

De berg is ontstaan door de erosie van het omliggende gebied door de rivieren de Maas en de Jeker. De ondergrond van de heuvel bestaat voornamelijk uit kalksteen, afgewisseld met vuurstenen concreties. Een zand-, grind- en lösslaag dekken de kalksteen af. De bovenzijde van de Sint-Pietersberg is relatief vlak en ligt op +107 m NAP. D'n Observant, een door de mens gemaakte stortberg van zand, grind en löss vormt met zijn +171 m NAP het hoogste punt.

De Sint-Pietersberg staat bekend om zijn uitgestrekte onderaardse kalksteengroeven ontstaan door de winning van kalksteen. Maar in de groeven zijn ook enige natuurlijke karstgangen aanwezig. Bij steile hellingen en bijvoorbeeld in holle wegen, dagzoomt de kalk. De gele kalksteen ziet er spectaculair uit. Door de aanwezigheid van kalk en krijtgesteente ontwikkelen zich fraaie kalkgraslanden aan de oppervlakte.

Sint-Pietersberg met ruïne Lichtenberg en klooster Slavante (Josua de Grave, ca 1670

Geschiedenis en erfgoed[bewerken]

Van het fort op het Plateau van Caestert staat niet vast of het Keltisch of Romeins was, hoewel de locatie is voorgesteld als het mogelijke Atuatuca van de Eburonen. Op de Sint-Pietersberg ligt verder de Kasteelruïne Lichtenberg, een middeleeuwse donjon, die hoog boven de ENCI-groeve uitsteekt. Een laat-middeleeuws mottekasteel lag op de westflank van de berg: De Tombe. Hiervan zijn slechts de contouren in het landschap bewaard gebleven.

Na het Verraad van Maastricht (1638) werden de Franciscanen uit de stad verbannen en vestigden zich in een klooster op de Sint-Pietersberg. Hiervan zijn nog restanten bewaard gebleven, onder andere de barokke Sint-Antoniuskapel. Nabij de kloosterrestanten werd eind 19e eeuw de uitspanning Casino Slavante gebouwd.

Het Fort Sint Pieter op de noordflank van de Sint-Pietersberg kwam in 1702 gereed als uitbreiding van de vestingwerken van Maastricht. Het enigszins gehavende fort werd begin 21e eeuw gerestaureerd en min of meer in oorspronkelijke staat teruggebracht. Bij de laatste fase van de restauratie, in 2013 af te ronden, zal aan het begin van de Luikerweg een natuurtransferium worden aangelegd: een verdiept aan te leggen, ovaal parkeerterrein.

Op de Sint-Pietersberg liggen enkele 18e-eeuwse hoeves. De Zonnehoeve De Hoeve Lichtenberg bij de gelijknamige kasteelruïne huisvest het Sint Pieters Museum, dat informatie verschaft over de geschiedenis van de berg, het dorp Sint Pieter en haar bewoners..

Mergelwinning[bewerken]

Zie ENCI-groeve voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Laat-middeleeuwse grafitti in mergelgrot

ENCI-groeve en -fabrieken

Beschermd natuurgebied

De Sint-Pietersberg geniet bekendheid vanwege de eeuwenoude ondergrondse winning van krijtgesteenteblokken (foutief aangeduid met "mergel") in kalksteengroeven die voornamelijk werden gebruikt als bouwsteen en de huidige dagbouwwinning van losse mergel door de Eerste Nederlandse Cement Industrie (ENCI) voor de productie van onder meer cement. Als gevolg van de ondergrondse krijtgesteentewinning was er in het begin van de 20e eeuw een gangenstelsel ontstaan dat zich uitstrekte van het Fort Sint Pieter in het Noorden tot voorbij de Belgische grens in het zuiden. De totale oppervlakte bedroeg circa 98 hectaren met een ganglengte van rond de 150 km.

Van noord naar zuid zijn de volgende grote gangenstelsels te onderscheiden: het Noordelijk gangenstelsel, de Zonneberg, Slavante en het Zuidelijk gangenstelsel dat in België aansluit op de groeve Caestert. Van de grotere gangenstelsels worden de Zonneberg en het Noordelijk gangenstelsel geëxploiteerd door de VVV. Slavante en het Zuidelijk stelsel zijn grotendeels afgegraven door ENCI. Wat nog over was van het Zuidelijk stelsel is grotendeels ingestort door het gewicht van D'n Observant, een kunstmatige heuvel van afvalgesteenten. Minder bekende stelsels of restanten daarvan zijn: de Duivelsgrot of Wijngaardsberggroeve, de Oude en de Nieuwe Marendalergroeve, de Ancienne Brasserie, de Schark, de Grande Entrée, de Tombe, het stelsel onder Fort Sint Pieter, de Douanegrot, de groeve Greetje Blanckers, de Kluis en de kelders nabij Slavante. In het Belgische deel van de Sint-Pietersberg bevinden zich verder de groeve Aardappelberg (ook genoemd Ternaaien-Boven; Frans: Lanaye Intermédiaire) en de groeve Verloren Vallei (ook wel genoemd Ternaaien-Beneden; Frans: Lanaye Inférieure).

In de jaren twintig is de ENCI gestart met de winnen van mergel in dagbouw ten behoeve van de productie van cement. Onder vaak luid protest van onder meer de actiegroep ENCI-Stop heeft de ENCI haar productie tot op heden kunnen voortzetten. Door de dagbouwexploitatie van de ENCI is een groot deel van het ondergrondse gangenstelsel verdwenen en rest ons nog slechts 20 ha en 30 km aan gangen. Vanuit natuurhistorisch en cultuurhistorisch oogpunt is er een hoge tol betaald voor de handhaving van de werkgelegenheid en de productie van cement. Van de andere kant heeft het geleid tot een bewustwording en erkenning van de waardevolle elementen van deze voor Nederland unieke berg. De ENCI heeft in een dubbelrol aan de ene zijde bijgedragen aan de "afbraak" van de berg, maar aan de andere kant ook geïnvesteerd in onderzoek en beheer van de Sint-Pietersberg.

Een pionier op het gebied van onderzoek van de onderaardse kalksteengroeven en in het bijzonder van de gangen van de Sint-Pietersberg was ir. D.C. van Schaïk.

Beschermd natuurgebied[bewerken]

Habitatrichtlijngebied Sint-Pietersberg/Jekerdal (met aantasting 2003)

Stijle slingerweg van Lage Kanaaldijk naar Slavante

Voor het symbolische bedrag van één gulden kocht de vereniging Natuurmonumenten in 1992 alle terreinen die op de Sint-Pietersberg werden beheerd door de provincie Limburg. Na de overdracht ligt de verantwoordelijkheid van het beheer van de Sint-Pietersberg bij de nieuwe grootgrondbezitter, met uitzondering van enkele randgebieden, zoals de Ganzendries. Natuurmonumenten betrekt veel maatschappelijke organisaties bij het opstellen van beheersplannen.

Tijdens de planningsfase voor de herinrichting van de noordflank van de berg ontstond commotie over het op de berg gelegen hondenlosloopgebied, dat dreigde te moeten verdwijnen ten behoeve van daar geplande natuurontwikkeling. Door een compromis tussen Natuurmonumenten, de gemeente en een platform van hondenbezitters zal het hondenlosloopgebied blijven bestaan, hoewel iets kleiner en deels op een andere locatie.

De Sint-Pietersberg is bovengronds en ondergronds aangewezen als beschermd Habitatrichtlijngebied. Ondanks de beschermde status heeft de gemeente Maastricht in 2003 een klein deel van de ondergrondse gangen laten volstorten nadat er nabij het Fort Sint Pieter verzakkingen waren opgetreden. Hoewel er waarschijnlijk sprake was van een economisch delict is de gemeente hier nooit op aangesproken.^[1]

Langeafstand wandelroutes[bewerken]

Het oudste en bekendste lange-afstand-wandelpad van Nederland, het Pieterpad, begint of eindigt bovenop de Sint-Pietersberg. Daar sluit het aan op de Europese wandelroute E2 (Schotland - Nice).