De Nachtwacht

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
De Nachtwacht
De compagnie van kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburgh maakt zich gereed om uit te marcheren
The Nightwatch by Rembrandt - Rijksmuseum.jpg
Museum Rijksmuseum
Locatie Amsterdam
Kunstenaar Rembrandt
Jaar 1642
Type Olieverfschilderij
Afmetingen 363 × 437 cm
Portaal  Portaalicoon   Kunst & Cultuur

De Nachtwacht is het bekendste schilderij en meesterwerk van Rembrandt van Rijn. Rembrandt schilderde het tussen 1639 en 1642. De officiële naam luidt: De compagnie van kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburgh maakt zich gereed om uit te marcheren. Dit werk, een schuttersstuk, werd door een compagnie uit het schuttersgilde als groepsportret besteld. Het werd waarschijnlijk rond 1796/1797 voor het eerst De Nachtwacht genoemd.[1]

Het werk en zijn achtergrond[bewerken]

Onderwerp of motief van het schilderij[bewerken]

Al in de 16e eeuw organiseerden vrijwilligers, op de manier van de beroepsgilden, zich in burgerwachten, zogenoemde schutterscompagnieën, om in tijden van oorlog of oproer ook werkelijk in actie te komen om de veiligheid van de republiek te waarborgen. Later verloren zij hun functie, al bleef het decorum. De schutterscompagnieën verwerden tot ceremoniële gezelschappen met een niet onaanzienlijke invloed: politieke machtsuitoefening en functies werden vergeven. Zij beschikten over een eigen gebouw, doelen geheten, waar zij oefenden en bijeenkwamen bij feestelijke gelegenheden. De schutterscompagnieën dienden ook als erewacht, zoals bij de feestelijke intocht in 1638 van Maria de' Medici in Amsterdam.

De compagnie van Frans Banninck Cocq was een van de schutterscompagnieën van Amsterdam. Vanaf het eind van de 16e eeuw had elke stadswijk in Amsterdam zo'n compagnie, die was onderverdeeld in vier korporaalschappen. De schutterscompagnieën waren met de verdediging van de stad belast. Aan het hoofd van elke compagnie stonden een kapitein, en diens plaatsvervangende luitenant. Verder kende elke compagnie een vaandeldrager. Het was een voornaam gezelschap waarvan de officieren en de leden er alle belang bij hadden om zich mooi uitgedost te laten portretteren.

In 1638 besloot een groep schutters zichzelf te laten vereeuwigen door hun wijkgenoot Rembrandt van Rijn, die aan de Breestraat woonde, niet ver van de Kloveniersdoelen. Het motief of het eigenlijke onderwerp van het grote doek staat kort beschreven in het latere familiealbum van Banninck Cocq, naast een kleine aquarel van het schilderij; de heren dragen hier hun chique naam als landjonker: Schets van de schilderije op de groote Sael van de Cleveniers Doelen, daerinne de Jonge Heer van Purmerlandt als Capiteijn, geeft last aen zijnen Lieutenant, de Heer van Vlaerdingen, om sijn Compaignie burgers te doen marcheren.

Rembrandt hield het schilderij tamelijk donker waardoor hij met lichteffecten de aandacht op bepaalde partijen kon vestigen. Door verkleuring van het vernis werd het schilderij nog veel donkerder, waardoor onterecht werd aangenomen dat het scenario op het schilderij zich 's nachts afspeelt. Zo kreeg het in de 18e eeuw als bijnaam De Nachtwacht.

Rembrandt heeft het enorme doek waarschijnlijk in een galerij op de binnenplaats van zijn woning geschilderd.[2] Toen het doek klaar was, klaagden sommige geportretteerden over hun onherkenbaarheid op het werk. Daarop heeft later een andere schilder een medaillon bijgeschilderd, rechts in de boog van de poort, met de namen van al de 18 geportretteerden.

Bas Dudok van Heel ontrafelde de onderlinge familiebetrekkingen van de 18 personen, afgebeeld op De Nachtwacht.[3][4] Bovendien reconstrueerde hij de situering van de verschillende schuttersstukken in de grote zaal van de Kloveniersdoelen.

Stijl[bewerken]

De schuttersstukken uit die tijd kwamen vaak stijf over. Samuel van Hoogstraten vergeleek de figuren met de poppetjes op een kaartspel. Frans Hals portretteerde de leden van de Haarlemse schutterij terwijl zij aanzaten aan een banket. Rembrandt bedacht een dramatische oplossing voor het probleem hoe de vele individuele portretten tot één geheel te maken: hij schilderde een doek vol bruisende luidruchtige activiteit. Kapitein Frans Banninck Cocq, in deftig zwart met de rode sjerp van zijn rang, onderstreept met een stevig handgebaar zijn commando, zet zijn stok schrap en begint te lopen. Naast hem zet Ruytenburch zich ook in beweging; met in de hand het fraaie steekwapen, een partizaan, naar voren gericht geeft hij de marsrichting aan. De schutters demonstreren het behendig vullen van een musket met kruit (de in het rood geklede man links), het afvuren (door de enigszins verschrikte man tussen de kapitein en de luitenant in, met de rug van zijn hand de loop van de musket omhoogdrukkend om ongevallen te voorkomen), en het wegblazen van resten niet ontploft kruit uit de pan van zijn musket (de man achter de linkerschouder van Willem van Ruytenburgh). De tamboer staat klaar om een roffel in te zetten, een hond blaft, de banieren en lansen zijn geheven, en opgewonden kinderen rennen tussen de schutters rond. Sommige schutters zijn in een druk gesprek verwikkeld en lijken niet in de gaten te hebben dat ze worden geschilderd. Rembrandt gooide alle remmen los om een sfeer vol opwinding te creëren, door rijke contrasten tussen licht en donker, tussen glanzende en doffe kleuren, door grote variatie in houdingen, gebaren en gelaatsuitdrukkingen in tegengestelde bewegingen dwars over het beeldvlak en uit het beeldvlak weg, door een complexe ruimtelijke opzet die de blik zigzaggend naar voren en naar achteren leidt. Het geheel wekt de indruk van een dynamisch ogende momentopname. Rembrandt zette het saaie onderwerp om tot een nog nooit vertoond in scène gezet toneelstuk. Hij regisseerde zijn portretklanten in een halfdonkere toneelruimte, waar rondzwervende lichtplekken hun gezichten zo markeerden dat zij als portret nog net herkenbaar waren. Nog nooit was dat door een kunstenaar met zo veel bravoure en kunstzinnige eigenzinnigheid gedaan. Uiteindelijk heeft Frans Banning Cocq het werk toch aanvaard, zij het onder protest.

Een van de leerlingen van Rembrandt schreef ooit: "Zijn oeuvre is zo een sprookjesachtige uitvinding en heeft zo een slimme compositie, is zo vol kracht, dat alle andere schilderijen hierbij vergeleken op speelkaarten lijken." Deze uitspraak is zeker van toepassing op De Nachtwacht. Bij Rembrandts tijdgenoten Nicolaes Eliasz. Pickenoy en Backer is hetzelfde thema voorspelbaar uitgewerkt: alle leden van de compagnie vlak, mat en afstandelijk kijkend op een rij met de twee officieren en de vlag in het midden. Bij Rembrandt echter is de compositie (de ordening van de personen op het doek) en het beeldaspect clair-obscur (afwisseling van licht en donker) uiterst bedacht en met een groot gevoel voor evenwicht weergegeven. Op een hecht netwerk van loodrecht op elkaar staande evenwijdig verlopende compositielijnen (gevormd door lansen, geweren en gestrekte armen) is de ordening van het werk doorgeweven met daarbij een accent door goed geplaatste lichtvlekken. Dit is ook het kenmerk van elk groot kunstwerk uit de barok (vgl. muziek Johann Sebastian Bach): een vast dwingend onderliggend stramien waarop boeiend en dynamisch gevarieerd wordt, zonder in clichés te vervallen.

Personen op De Nachtwacht[bewerken]

In 1715 werd aan het schilderij een schild toegevoegd met de namen van de afgebeelde personen. Het was echter tot in de moderne tijd onbekend welke naam bij welke persoon hoorde. In 2009 publiceerde historicus Bas Dudok van Heel de identiteit van de afgebeelde personen waarop onderstaande lijst is gebaseerd[5].

Afbeelding Naam Afbeelding Naam
The Nightwatch Frans Banninck Cocq.jpg Kapitein Frans Banninck Cocq, Heer van Purmerlandt en Ilpendam The Nightwatch Willem van Ruytenburch.jpg Luitenant Willem van Ruytenburch, Heer van Vlaerdingen
The Nightwatch Jan Adriaensen Keijser.jpg Kapitein d'armes Jan Adriaensen Keijser The Nightwatch Jan van der Heede.jpg Musketier Jan van der Heede
The Nightwatch Reinier Engelen.jpg Sergeant Reinier Engelen The Nightwatch Jan Pietersen Bronchorst.jpg Jan Pietersen Bronchorst
The Nightwatch Herman Jacobsen Wormskerck.jpg Rondassier Herman Jacobsen Wormskerck The Nightwatch Elbert Willemsen.jpg Musketier Elbert Willemsen
The Nightwatch Jan Visscher Cornelissen.jpg Vaandrig Jan Visscher Cornelissen The Nightwatch Claes van Cruijsbergen.jpg Rondassier Claes van Cruijsbergen
The Nightwatch Jan Ockersen.jpg Piekenier Jan Ockersen The Nightwatch Walich Schellingwou.jpg Piekenier Walich Schellingwou
The Nightwatch Jan Claesen Leijdeckers.jpg Musketier Jan Claesen Leijdeckers The Nightwatch Barent-Harmansen-Bolhamer.jpg Piekenier Barent Harmansen Bolhamer
The Nightwatch Rombout Kemp.jpg Sergeant Rombout Kemp The Nightwatch Paulus Schoonhoven.jpg Piekenier Paulus Schoonhoven
The Nightwatch Jacob Jorisz.jpg Tamboer Jacob Jorisz The Nightwatch Shield.jpg Schild met de namen van de afgebeelde personen

Geschiedenis[bewerken]

Kopie van De Nachtwacht met de afgesneden stukken gemarkeerd

De Nachtwacht hing in de grote feestzaal van de Kloveniersdoelen aan de huidige Amsterdamse Nieuwe Doelenstraat. Het mat toen ongeveer 5 meter bij 3,87 meter. In 1715 verhuisde het schilderij naar het stadhuis op de Dam, het huidige Paleis op de Dam. Het moest daar tussen twee deuren hangen, en daarom werd er aan alle zijden een strook afgesneden. Hierdoor verdwenen er aan de boven-, onder- en rechterzijde enkele details. Van de linkerzijde werd het grootste deel verwijderd, waardoor twee schutters en de pluim van de hoed van een derde man nu niet meer op het schilderij staan en het effect van een bewegend gezelschap is afgezwakt. Sindsdien meet het schilderij 4,37 bij 3,63 meter (ofwel 82% van het oorspronkelijke oppervlak). Aangezien Frans Banning Cocq een replica en een aquarel van het schilderij heeft laten maken (die beide veel kleiner zijn), kan men indirect nog steeds het weggesnedene bestuderen (de replica, door Gerrit Lundens, hangt tegenwoordig in de National Gallery te Londen).

Tussen 1817 en 1885 hing het schilderij in het Trippenhuis in Amsterdam, in de voormalige Grote Sael van Hendrick Trip.

Sinds 1885 hangt De Nachtwacht als bruikleen van de gemeente Amsterdam in het Rijksmuseum dat toen geopend werd; sinds 1906 in een speciaal hiervoor gebouwde zaal.

Tijdens de inhuldiging van koningin Wilhelmina in 1898 werd De Nachtwacht even uit het museum gehaald om een tentoonstelling in het Stedelijk Museum ter gelegenheid van de feestelijkheden meer aanzien te geven.

De Nachtwacht opgerold in de mergelgrotten bij Maastricht [6]

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd De Nachtwacht eerst overgebracht naar kasteel Radboud in Medemblik. Het Rijksmuseum heeft een aparte smalle doorgang om het schilderij weg te halen in noodgevallen. Na Medemblik verhuisde het doek naar een kustbunker in de duinen bij Castricum, waartoe het uit de lijst moest worden gehaald en werd opgerold. In april 1942 werd De Nachtwacht uit de rijkskluis van Heemskerk naar de mergelgrotten in de Sint-Pietersberg bij Maastricht overgebracht. Op 25 juni 1945 arriveerde het schilderij per binnenschip in Amsterdam. De toenmalige directeur van het Rijksmuseum, Van Schendel, viel bij die gelegenheid bovenop het schilderij, dat hiervan geen ernstige schade ondervond.

Op 11 december 2003 werd De Nachtwacht tijdelijk naar een andere vleugel overgebracht. Tijdens de met veel publiciteit omgeven onderneming werd het doek uit de lijst gehaald; ingepakt in vetvrij papier; in een houten frame gehangen dat in twee beschermhoezen werd gestoken; op een kar over straat naar de andere vleugel gereden; omhooggetakeld, en door een speciale gleuf het gebouw binnengebracht.

Tijdens de meer dan 10 jaar durende verbouwing en renovatie van het Rijksmuseum hing De Nachtwacht tijdelijk in de Philipsvleugel. Op 27 maart 2013 werd het schilderij teruggeplaatst in de Nachtwachtzaal. Dit was een forse operatie, onder strenge veiligheidsmaatregelen. De politie had hiervoor de wijde omgeving van het museum afgezet. Het schilderij werd in een houten raamwerk geplaatst, en daaromheen werd een beschermhoes aangebracht met sensoren die de temperatuur, de luchtvochtigheid en schokken registreerden. Daaromheen zat weer een stalen omhulsel van 300 kilo en een isolatielaag van speciaal schuim. Op 13 april 2013 werd het Rijksmuseum heropend en was De Nachtwacht na bijna 10 jaar weer op haar originele locatie in het museum te aanschouwen voor het publiek.

Aanslagen en ongelukken met De Nachtwacht[bewerken]

Polygoonjournaal over de restauratie na de aanslag in 1975

Aanslagen[bewerken]

  • 13 januari 1911. Een man hakte met een schoenmakersmes in op het schilderij.
  • 14 september 1975. De werkloze W. de Rijk smokkelde een tafelmes binnen en ging naar de zaal waarin De Nachtwacht zijn plaats had. Daar liep hij met het mes op het schilderij af. De bewakers grepen hem al snel in zijn kraag, maar deze actie kwam te laat. De Rijk had met het mes in het schilderij gekerfd, en ook liet een stuk doek zelfs los. Het schilderij is daarna gerestaureerd (wat meer dan 8 maanden duurde). W. de Rijk pleegde in een inrichting zelfmoord.
  • 9 april 1990. Een man besproeide De Nachtwacht met zoutzuur. Het schilderij ondervond hierdoor geen ernstige schade, doordat een van de suppoosten gelijk gedemineraliseerd water op het schilderij spoot, waardoor het effect werd geneutraliseerd.[7] Hierdoor raakte alleen de vernislaag aangetast.

Ongelukken[bewerken]

  • 25 juni 1945. De Nachtwacht arriveerde via een binnenschip in Amsterdam. De toenmalig directeur van het Rijksmuseum viel toen bovenop het schilderij. Hierdoor ontstond geen schade.

Technische gegevens[bewerken]

Ontwerptekening voor de Nachtwachtzaal
Titel
De compagnie van kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburgh maakt zich gereed om uit te marcheren, bijgenaamd De Nachtwacht.
Reden van de bijnaam
Door vervuiling en verkleuring van de vernislaag in de loop van de 18e en 19e eeuw werd het schilderij steeds donkerder, maar feitelijk heeft Rembrandt een scène bij daglicht weergegeven.
Soort werk
Groepsportret in opdracht, voor de nieuwe grote zaal die in 1638 gereedgekomen was, van schutters van de Kloveniersdoelen; grootste en duurste werk tot dan toe van Rembrandt, en zijn enige schuttersstuk.
Eigenaar
Gemeente Amsterdam, in eeuwigdurende bruikleen aan het Rijksmuseum te Amsterdam
Onderwerp
De schutterscompagnie van kapitein Frans Banninck Cocq (met rode sjerp en wandelstok) en luitenant Willem van Ruytenburgh (met zogenaamde 'partizaan'-lans), de vaandrig (met vaandel), de sergeant (met hellebaard) en 14 andere leden, totaal 18 schutters. Overigens stelt de historicus Bas Dudok van Heel dat het in werkelijkheid om Banninck Cocq, een gereformeerd advocaat, en niet Banning Cocq uit een andere Amsterdamse familie gaat.[8]
Afgebeelde personen
De 18 schutters met diverse wapens bij het verlaten van het schuttersgebouw en het afdalen van enkele treden op een bruggetje, plus een tamboer, rennend meisje in het geel (volgens sommigen een mythologische geest), een ander meisje, een jongetje; bovendien aanvankelijk nog drie toeschouwers links (later afgesneden); in totaal aanvankelijk 27 of 28 figuren, na afsnijden nog 24 of 25 (plus een hondje). In 2009 maakte de historicus Bas Dudok van Heel bekend dat hij erin geslaagd was alle 18 schutters, plus de tamboer, op het schilderij te identificeren.[9]
Uitvoering
Olieverf op doek, aanvankelijk 5 meter bij 3,87 meter, na de verhuizing naar het stadhuis in 1715 verkleind tot 4,38 bij 3,63 meter, waardoor drie bijfiguren en een brugleuning wegvielen.
Prijs
Meer dan 1600 gulden, van 16 personen is bekend dat zij gemiddeld 100 gulden betaalden; het was Rembrandts duurste schilderij (een jaarloon voor een werkman bedroeg toen 250-350 gulden).
Datum van opdracht, uitvoering en levering
Opdracht waarschijnlijk in 1639, uitvoering vermoedelijk 1639-1642, levering 1642
Bijdragen van leerlingen
Zeer wel mogelijk, maar niet gedocumenteerd. In die periode had Rembrandt zeker tien leerlingen, waaronder de zeer begaafde Ferdinand Bol en Samuel van Hoogstraten en zijn beste leerling, Carel Fabritius. Verder werkten toen bij Rembrandt: Leendert van Beyeren, Lambert Doomer (waarschijnlijk), Jacob van Dorsten, Abraham Furnerius, Reynier van Gherwen (waarschijnlijk), Bernhard Keil en Jan Victors.
Correcties
Na levering bracht Rembrandt (of een leerling van hem) op verzoek van de geportretteerden nog een schild aan, rechts in de poort, waarop de namen van de 18 betalende geportretteerden staan. Volgens Dudok van Heel zou dit bijschrift pas omstreeks 1715 op het doek zijn aangebracht.[8]
Afgebeelde wapens
Klover: een 16e-eeuws musket, hier zes stuks geheel of gedeeltelijk zichtbaar, vandaar de term 'kloveniers'. Aan de gordel van het meisje in het geel hangt nog een pistool. Lans van de luitenant (deze lans heet een partizaan): dit is volgens het Rijksmuseum een stokwapen van twee tot drie meter met een platte, ijzeren kling (punt), waar onderaan kleine vleugels of oren zitten. De drager van dit wapen was bij de 17e-eeuwse schutterijen steevast de luitenant. Lansen: 15 stuks, meestal in gebruik tegen ruiterij. Hellebaard: hier afgebeeld in handen van de sergeant (traditioneel de drager van een hellebaard bij schutterijen); dit exemplaar is een fantasiewapen dat Rembrandt verzon. Zwaarden en een dolk, twee pieken. Veel informatie over wapens en de hantering ervan zal Rembrandt volgens kenners ontleend hebben aan het handboek Wapenhandelinghe van Jacques de Gheyn, verschenen in 1607. Helmen, ijzeren halskragen, schilden: enkele helmen, zoals de man pal boven de luitenant, zijn fantasiestukken. Schutters droegen overigens in die tijd geen helmen meer. Halsbergen: vier van deze ijzeren halskragen, onder meer de kapitein en de luitenant. Verder een rond en een ovale ijzeren schild.
Symboliek
De Nachtwacht heeft verborgen symbolen die onderwerp zijn van veel discussie. De uitgetrokken handschoen van de kapitein is mogelijk te duiden als een uitdaging (iemand de handschoen toewerpen), of vertoon van bereidheid tot strijd; de dode haan (of kip) aan de riem van het gouden meisje zal het symbool zijn van de kloveniers (die ook wel klauwiers heetten, vandaar een haan met klauwen), het handgebaar van de kapitein, waarbij de schaduw van zijn duim en wijsvinger precies het stadswapen van Amsterdam op de jas van de luitenant omvatten, geeft als het ware aan dat de schutters de stad zullen beschermen, de eikenblaadjes op de helm van de jongen staan voor heldhaftigheid.

Invloed van De Nachtwacht[bewerken]

In 1942 schreef de Nederlandse componist Henk Badings zijn opera De Nachtwacht over het leven van Rembrandt.

De Britse filmregisseur Peter Greenaway begon in juni 2006 aan een film over Rembrandt en De Nachtwacht. De film heet Nightwatching en gaat over de drie vrouwen van Rembrandt en de gevolgen die het schilderen van De Nachtwacht voor Rembrandt had. De film zou oorspronkelijk uitkomen tijdens het Rembrandtjaar, vierhonderd jaar na Rembrandts geboorte, maar kwam uiteindelijk uit in 2008. In datzelfde jaar beeldde Greenaway de personages van De Nachtwacht uit in een installatie in het Rijksmuseum.

Ten behoeve van de verbouwing van het Rijksmuseum Amsterdam vond een bouwhistorisch onderzoek plaats. In dat onderzoek werd ook gekeken naar "De route naar de Nachtwacht".

De Nachtwacht is als vensternummer 16 in de Canon van Amsterdam opgenomen.

De waarde van het schilderij[bewerken]

De waarde van het schilderij kan niet in geld uitgedrukt worden. Het is niet te koop of ooit te koop geweest. De schutterij die destijds de opdracht aan Rembrandt verstrekte was een stedelijke instelling en De Nachtwacht is sindsdien eigendom van de gemeente Amsterdam, in eeuwigdurende bruikleen aan het Rijksmuseum.[10] Het televisieprogramma De Rekenkamer kwam in 2011 tot een geschatte waarde van ruim 500 miljoen euro.[11]

De Nachtwacht in andere media[bewerken]

De beeldengroep Nachtwacht in 3D op het Amsterdamse Rembrandtplein met op de achtergrond het grote gietijzeren Rembrandtstandbeeld uit 1852, door beeldhouwer Louis Roger
  • De Nachtwacht in drie dimensies van Mikhail Dronov en Alexander Taratynov bestaat uit bronzen beelden die de belangrijkste figuren uit het beroemde schilderij weergeven. De beelden zijn in 2006 op het Rembrandtplein in Amsterdam geplaatst ter gelegenheid van het Rembrandtjaar op initiatief van de plaatselijke ondernemingsvereniging.
    In de nacht van zondag op maandag 5 juni 2006 werd een van de beelden door vandalen vernield.
    Begin 2009 besloot het Stadsdeelbestuur dat het Rembrandtplein moet worden heringericht om "opener, veiliger, schoner en mooier" te worden. Als gevolg werd de beeldengroep verwijderd.[12]
  • De nachtwachtbrigade is een verhaal uit de Suske en Wiske-reeks en het schilderij heeft hierin een hoofdrol. Het verhaal is geschreven ter ere van het vierhonderdste geboortejaar van Rembrandt van Rijn.
  • De Nachtwacht komt voor in alle spellen van de Animal Crossing-series, onder de naam "amazing painting".
  • Op het album Starless and Bible Black van de Engelse rockgroep King Crimson staat een nummer met de naam "The Night Watch", waarin lyricist Richard Palmer-James zijn indrukken over het schilderij en de Nederlandse samenleving verwoordt.
  • Ayreon heeft een nummer aan het schilderij gewijd, namelijk The Shooting Company of Captain Frans B. Cocq, van het album Universal Migrator Part 2: Flight of the Migrator.

Noten

  1. De Nachtwacht (1639-1642) van Rembrandt van Rijn, Geschiedenis 24.
  2. Dudok van Heel, S.A.C. (1987) Dossier Rembrandt, p. 49.
  3. http://www.rijksmuseum.nl/pers/algemeen/nachtwacht-ontrafeld?lang=nl
  4. Spotlight op de Nachtwacht, Trouw, 13 maart 2009.
  5. De Nachtwacht: De compagnie van Frans Banninck Cocq Geraadpleegd op 17 september 2014
  6. Nationaal Archief, 2.24.01.03 900-2432, http://proxy.handle.net/10648/ac06735e-d0b4-102d-bcf8-003048976d84
  7. Beschrijving bij foto ANP Beeldbank. Bezocht 24 mei 2011 - anp-photo.com
  8. a b Van Raaij, Van Zeil, Puzzel van De Nachtwacht na 367 jaar opgelost, de Volkskrant, 11 maart 2009.
  9. Van Raaij, Van Zeil, 'Rembrandt besloot al in 1640 tot Nachtwacht', de Volkskrant, 11 maart 2009.
  10. Website van het Rijksmuseum Amsterdam
  11. Wat kost De Nachtwacht?, televisieprogramma De Rekenkamer, 9 september 2011.
  12. Amsterdams Rembrandtplein op de schop, NU.nl, 25 januari 2009.

Externe links