Ivan IV van Rusland

Ivan IV
1530-1584
Portret van Ivan IV, gemaakt tijdens zijn leven; dit is een zg. parsoenaportret, geschilderd in de stijl waarin iconen werden geschilderd
Tsaar van Rusland
Periode	1547-1584
Voorganger	Vasili III
Opvolger	Fjodor I
Vader	Vasili III
Moeder	Elena Glinskaja

Ivan IV (Kolomenskoje, 25 augustus 1530 – Moskou, 18 maart 1584) was grootvorst van Moskovië en vanaf 1547 de eerste tsaar aller Russen.

In het Russisch heet hij Ivan Vasiljevitsj (Ива́н Васи́льевич), volgens een oudere variant ook Ioann Vasiljevitsj (Иоа́нн Васи́льевич). Hij is echter bekender als Ivan Grozny (Ива́н Гро́зный), wat in het Nederlands meestal vertaald wordt als Ivan de Verschrikkelijke, hoewel grozny qua betekenis meer overeenkomt met ontzagwekkend, machtig, streng en dergelijke.

Na de dood van zijn vader Vasili III van Moskou in 1533, kwam Ivan op driejarige leeftijd op de troon. Als zestienjarige werd hij op 16 januari 1547 tot tsaar gekroond. Aanvankelijk hield hij zich vooral met vreedzame hervormingen en vernieuwingen bezig. Hij voerde de boekdrukkunst in en standaardiseerde ritueel en verordeningen.

Ivan zocht naar nieuwe handelsmogelijkheden en opende daartoe de haven van Archangelsk aan de Witte Zee voor Engelse handelslieden. In het oosten lijfde hij de khanaten van Kazan en Astrachan in en ter gelegenheid van de verovering van Kazan liet hij in Moskou de Pokrov- of Basiliuskathedraal bouwen.

Hij is echter vooral bekend geworden door minder vredelievende daden. Volgens een legende zou hij de architecten na de bouw van de kathedraal blind hebben laten maken om te voorkomen dat ze ooit nog iets mooiers zouden bouwen. Hij stelde een wet in die de bewegingsvrijheid van de boeren beperkte. Deze wet was een belangrijke stap in de richting van de latere lijfeigenschap. In 1564 werd de Opritsjnina opgericht, dit was een deel van zijn rijk dat onder zijn onmiddellijke bestuur viel en door zijn geheime politie de Opritsjniki (apart gezette mannen) beheerst werd.

Portret van Ivan de Verschrikkelijke door Viktor Vasnetsov

Langzamerhand werd zijn bewind minder succesvol. Ivan streefde naar gebiedsuitbreiding in het westen, in de Baltische landen, en raakte al gauw in oorlog met Zweden, Polen-Litouwen en de Duitse Orde. Deze zogenaamde Lijflandse Oorlog sleepte zich 22 jaar voort en ruïneerde de Russische economie en het leger, maar leverde verder niets op. Prins Andrej Koerbski, zijn beste raadgever en vriend, liep over naar de Polen. Daarnaast stierf zijn vrouw, Anastasia Romanova; de tsaar geloofde dat ze was vermoord door de Bojaren. De tsaar kwam deze slag niet te boven en zijn gezondheid ging achteruit. Hij raakte zijn geestelijk evenwicht kwijt en werd volkomen paranoïde en gewelddadig. Zijn geheime politie ontwikkelde zich tot een moorddadige bandietenbende, die naar willekeur moordde onder de adel en het volk.

Ivan de verschrikkelijke en zijn dode zoon. Schilderij van Ilja Repin

De onzekerheid leidde tot verarming en ontvolking van veel gebieden. Bij een geschil met de aan zijn middeleeuwse vrijheden verknochte stad Novgorod beval hij de Opritsjniki de stad uit te moorden en dat kostte zo'n 30.000 tot 40.000 mensen het leven.

De staatsterreur die tijdens zijn bewind het leven ging beheersen, bracht hem uiteindelijk ook in conflict met de Kerk. De hoogste geestelijke van de Russisch-orthodoxe kerk, metropoliet Filip (uit het bojarengeslacht Kolytsjov), die Ivan IV zelf naar Moskou had gehaald om hoofd van de kerk te worden, begon openlijk stelling te nemen tegen de wetteloosheid en wreedheid van de Opritsjniki. Toen de metropoliet eens weigerde de tsaar zijn zegen te geven, was de maat vol en viel hij in ongenade. Hij werd afgezet, verbannen en in opdracht van de tsaar in het geheim vermoord door het hoofd van de Opritsjniki, Maljoeta Skoeratov. Later is metropoliet Filip door de kerk heilig verklaard.

Maljoeta Skoeratov en metropoliet Filip. Schilderij uit 1898 van N.V. Njevrev

In 1581 sloeg Ivan zijn oudste zoon, Ivan Ivanovitsj in een bui van razernij eigenhandig dood. De reden voor dit dispuut was dat Ivan de Verschrikkelijke vlak daarvoor zijn schoondochter zo hard geslagen zou hebben dat zij een miskraam kreeg. Ivan zou tot aan zijn dood om dit voorval treuren. Na de dood van Ivan Ivanovitsj werd diens verstandelijk gehandicapte broer Fjodor de troonopvolger. De derde prins, Dimitri Ivanovitsj was namelijk nog maar twee jaar oud. Tijdens Fjodors regeerperiode lag de echte macht bij diens zwager en voogd, de bojaar Boris Godoenov.

Trivia

• Ivans leven is in twee films van Sergej Eisenstein verfilmd.
• Een van Ivans voorvaderen was Gleb Vasilkovitsj van Beloozero en Rostov. Deze was getrouwd met Theodora, de dochter van Sartaq, die weer een achterkleinzoon van Dzjengis Khan was. Dit betekent dat Ivan IV verre familie van Dzjengis Khan was.
• Het personage van Ivan de Verschrikkelijke komt voor in de film Night at the Museum: Battle of the Smithsonian uit 2009.