Claudius Ptolemaeus
Claudius Ptolemaeus (Grieks: Κλαύδιος Πτολεμαῖος, Klaúdios Ptolemaîos; in het Nederlands ook gespeld Ptolemeüs) (verm. Ptolemais Hermii (Egypte), 87 - verm. Alexandrië, na 150) was een Grieks astroloog, astronoom, geograaf, wiskundige en muziektheoreticus die leefde in Alexandrië.
Inhoud |
[bewerken] Astronomie
Ptolemaeus had een geocentrisch beeld van het zonnestelsel. Zijn opvattingen over astronomie, bekend als het "Stelsel van Ptolemaeus", hebben meer dan 1400 jaar, tot ver na de middeleeuwen, deze wetenschap in West-Europa en Arabië beheerst. Pas in 1543 werd, met de publicatie van De revolutionibus orbium coelestium door Copernicus, duidelijk dat het Ptolemaeische wereldbeeld niet langer houdbaar was.
Ptolemaeus heeft de epicykel-theorie van Hipparchus vervolmaakt. Met het sterrenmodel van Aristoteles kon namelijk niet verklaard worden waarom de planeten zich soms snel, soms langzaam, en soms zelfs retrograde (achteruitgaand), aan de hemel schenen te bewegen. Om deze bewegingen met behulp van de epicykel-theorie te kunnen verklaren gebruikte Ptolemaeus honderden epicykels (hulpcirkels), maar zelfs dan nog zou de Aarde niet precies in het midden hebben gestaan. Dit model legde Ptolemaeus vast in zijn dertiendelig manuscript 'Hè mathèmatikè syntaxis' ('De wiskundige ordening'). De werken van Ptolemaeus over astronomie zijn overgeleverd in het Arabisch en werden door de Arabische astronomen 'Kitab al-Madjisti' genoemd, wat 'Het grootste boek' betekent. Dit werd later verbasterd tot Almagest (het zeer grote). De Almagest bevatte ook een sterrencatalogus en een lijst van 48 sterrenbeelden, die door Hipparchus geschreven waren.
[bewerken] Geografie
Ptolemaeus is wellicht nog bekender geworden door zijn "Cosmographia" of "[[Geographia (Ptolemaeus}|Geographia]]", een gids voor het maken van kaarten inclusief een lijst van de geografische lengte en breedte van circa 350 plaatsen. Aan de hand van dit werk kon men een serie kaarten tekenen van de gehele aan de auteur bekende wereld. In de Renaissance bestond veel belangstelling voor deze "Geographia": vóór 1600 werden er 31 Latijnse of Italiaanse edities van gedrukt. Deze uitgaven vormden de eerste atlassen.
Ptolemaeus verzamelde zijn gegevens in de eerste helft van de 2e eeuw n.Chr. Hij noemde de Frisii (de Friezen), de bewoners van de lage landen ten noorden van de grote rivieren. Hij noemde het Eiland van de Bataven niet, omdat hij voornamelijk steden en rivieren opgaf en weinig landschappen, maar hij heeft wel enkele plaatsnamen en enige andere geografische aanwijzingen opgenomen, die men altijd in Nederland probeerde te lokaliseren en die blijkens andere klassieke schrijvers in of bij het Eiland van de Bataven lagen. Hij gaf een lijst van steden, rivieren en streken, waarachter hij vier getallen liet volgen: de lengtegraad met de minuut en de breedtegraad met de minuut. Zijn getallen corresponderen uiteraard niet met de tegenwoordig gangbare coördinaten omdat hij uitging van de meridiaan van Alexandrië. De huidige coordinaten worden opgegeven ten opzichte van de nulmeridiaan van Greenwich in Londen.
[bewerken] Astrologie
Ptolemaeus schreef een uitgebreide samenvatting van de astrologie van zijn tijd: de Tetrabiblos (De vier boeken). In de Tetrabiblos ging hij in op het duiden van horoscopen. Daarnaast gaf hij aanwijzingen voor berekeningen. Een deel van het werk gaat over specifieke situaties, bijvoorbeeld astrologische standen die van belang zouden zijn bij buitenlandse reizen.
Ptolemaeus heeft een uitzonderlijk grote invloed gehad op de astrologie na hem. Veel van zijn technieken zijn nog steeds in gebruik bij astrologen. Kritiek is er vanuit astronomische hoek vooral geweest op de correlaties die Ptolemaeus legde tussen de betekenis van dierenriemtekens en jaargetijden. De correlatie tussen bijvoorbeeld het teken Ram en de lente geldt uiteraard alleen voor een deel van het noordelijk halfrond en kan dus niet universeel geldig zijn. Toch, zo luidt de kritiek, bouwde Ptolemaeus veel van zijn theorieën op dit soort vergelijkingen op. Daarbij had Ptolemaeus waarschijnlijk geen of weinig kennis van het zuidelijk halfrond en de relaties van de sterrenbeelden daar. Feit is echter dat de klassieke westerse astrologie niet met de siderische maar met de tropische dierenriem werkt, waardoor deze bezwaren weg zouden vallen. Vanaf het begin van de lente (Ram 0 graden voor het noordelijk, en Weegschaal 0 graden voor het zuidelijk halfrond) wordt het hemelgewelf langs de ecliptica in twaalf sectoren verdeeld die Ram, Stier enz. tot Vissen worden genoemd, onafhankelijk van de astronomische constellaties. Zo werkt de astrologie op het zuidelijk halfrond eveneens met het door Ptolemaeus opgezette astrologische systeem met de tropische zodiac, waardoor alle mensen die aan het begin van de lente geboren worden het sterrenbeeld Aries (Ram) hebben. Het blijft op die manier een 'seizoens-systeem' zoals Ptolemaeus het had bedoeld, onafhankelijk van de astronomische sterrenbeelden van de siderische zodiac.
[bewerken] Literatuur
- The mapping of the world (kaart Nieuwe Wereld met portret Dirck Rembrantsz van Nierop), Rodney W.Shirley 1984, Rijksmuseum Research Library Amsterdam
[bewerken] Externe links
