Koets
Een koets is een vierwielig rijtuig, getrokken door een of meer trekdieren (meestal paarden). In tegenstelling tot een boerenwagen of een kar is een koets goed geveerd en vaak gesloten (of overdekt met een beweegbare kap), waardoor de passagiers comfortabel kunnen zitten en beschermd zijn tegen weer en wind. Aan de zijkanten van een koets bevinden zich meestal portieren, soms met raampjes. Koetsen worden over het algemeen vanaf de bok bestuurd door een koetsier, die meestal geassisteerd wordt door een groom.
Inhoud |
[bewerken] Etymologie en geschiedenis
Het woord koets is afgeleid van de plaatsnaam Kocs (een dorp bij Komárom in Hongarije, waar het keizerlijk wagenpark zich bevond). Het eerdere gebruik van een draagstoel voor het vervoer van hooggeplaatste personen werd rond 1580 vanuit Hongarije door een nieuwe mode vervangen. De nieuwe mode bestond uit een lichtgebouwde cabine die met vier riemen tussen twee assen was opgehangen. De paarden werden bestuurd door een ruiter op het linker paard. Deze rijtuigen waren zeer comfortabel in tegenstelling tot boerenwagens en karren zonder vering.
[bewerken] Gouden Koets
Een voorbeeld van hedendaags gebruik is de rijtocht met de Gouden Koets, die de Nederlandse Koningin elk jaar met Prinsjesdag aflegt. Ook in toeristische centra worden koetsen gebruikt. Verder zijn er verenigingen van koetsenliefhebbers die graag mennen en die zich inzetten voor het behoud van het zogenoemde authentiek gerij. Naast dit soort amateurkoetsiers is er een tak van professioneel beoefende paardensport waarvan internationale competities plaatsvinden; deze sport heet mensport. In deze sport wordt een nieuw type 'koets' gebruikt; de zogenaamde 'marathonwagen'.
[bewerken] Koninklijke stallen, musea, en veilingen
- Koninklijke Stallen bevinden zich in Den Haag en in Apeldoorn
- Het Nationaal Rijtuigmuseum bevindt zich in Leek in de provincie Groningen.
- Veilinghuis Hessink in Nijmegen organiseert regelmatig koetsenveilingen.
[bewerken] Postkoets
Voor de opkomst van spoorwegen werd de postkoets gebruikt om post en passagiers over lange afstanden te vervoeren.
De koets is bij kinderen vooral bekend door het gebruik van de postkoets in Amerika ten tijde van het Wilde Westen. De postkoets figureert daardoor vaak in westernfilms en -boeken.
[bewerken] Verschillende soorten koetsen, rijtuigen en wagens
Van de 17e tot in de 20e eeuw waren vele types van koetsen of karossen in omloop. Naar het gebruik worden onderscheiden de reiskoetsen voor de lange afstanden over slechte wegen, de statiekoetsen voor het gebruik bij ceremoniële gelegenheden, de postkoetsen, voorlopers van het openbaar vervoer en de huurrijtuigen als voorloper van de taxi. Een voorbeeld van de laatste is de Weense fiaker, die nog altijd rijdt als toeristische attractie. Bekende koetsenfabrikanten waren de gebroeders Spijker uit Hilversum, na 1886 in Amsterdam.
- Achenbacher (Duitse veelzijdigheidskoets)
- Barouche (vierwielige koets met neerklapbare overkapping en vier zitplaatsen)
- Berline (Duitse stadskoets)
- Brougham (koets) (Engels koetstype)
- Coupé (gesloten type, vooral in steden en als kerkwagens)
- Diligence (Franse passagiers- en postkoets)
- Huifbed (voor meervoudig complex gehandicapten)
- Jachtwagen (werd gebruikt voor de jacht)
- Janplezier (een lange overdekte wagen voor gezelschappen tot ongeveer twaalf personen)
- Kerkwagen (op het platteland gebruikt voor zondagse ritten}
- Landauer (chique wagen voor diplomaten)
- Marathonwagen (wordt vooral binnen de mensport gebruikt)
- Marktwagen (vaak werd ook een kar gebruikt)
- Omnibus (paadenbus voor openbaar vervoer in steden)
- Postkoets (voor post en passagiers)
- Tentwagen (wagen met stoffen overkapping)
- Victoria (elegante parkwagen)
- Utrechtse kerkwagen (Houten wagen met zwarte overkapping)
- Zeilwagen (heeft bogen met een zeil dat gedeeltelijk weggerold kan worden)
[bewerken] Galerij
-
Bierwagen met passagiers
-
Cannstatt-Daimler koets
-
17de-eeuwse koets in de voormalige koninklijke Portugese Collectie
-
Postkoets uit Zwitserland
-
Barouche, Münsterland ca. 1900
-
Koninklijke Gala-Coupé van Leopold II
-
Koets in de koninklijke collectie, Laken
