Geert Grote

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Het begin van de kalender in het Getijdenboek van Geert Grote, exemplaar Huis Bergh, Hs. 4. Dit getijdenboek is het meest gelezen laatmiddeleeuwse boek in de volkstaal in de noordelijke Nederlanden

Geert Grote[1] of Gerardus Magnus (Deventer, oktober 1340 - aldaar, 20 augustus 1384) was een Nederlandse theoloog, schrijver, fanatiek kloosterhervormer en boeteprediker binnen de katholieke Kerk. Hij preekte in de landstaal, stelde misstanden aan de kaak en streefde naar eenvoud.[2] Via het onderwijs en het vertalen en verspreiden van zijn boeken werden de humanistische ideeën van Geert Grote tijdens de middeleeuwen snel door heel Europa uitgedragen.

Levensloop[bewerken]

Geert Grote werd geboren als Gheryt/Gherijt die Grote, zoon van Werner die Grote, niet ver van de Deventer Brink waar gedurende de vele jaarmarkten die in deze Hanzestad werden gehouden veel bedrijvigheid heerste. In 1348 werd zijn vader burgemeester. Op tienjarige leeftijd verloor hij beide ouders aan de pest; Geert is verder opgevoed door een oom. Aan de Latijnse school van Deventer voltooide hij zijn basisvorming. In 1355 ging de rijke jongeling naar Parijs, waar hij aan de Sorbonne geneeskunde, filosofie en astrologie studeerde bij een leerling van Willem van Ockham. Aanvankelijk leidde hij het leven van een welgesteld en ambitieus student.[3] In een latere fase richtte hij zich op theologie en kerkelijk recht. In 1366 verbleef hij als afgevaardigde naar Avignon, waar paus Urbanus V zich ophield en vervolgens terugtrok naar Rome. Van 1368 tot 1374 was hij kanunnik van het kapittel van de Dom van Aken en van 1371 tot 1374 van de Dom van Utrecht.

Na een ernstige ziekte in 1372 weigerde een priester hem de biecht af te nemen, absolutie te verlenen of het heilige oliesel toe te dienen. De pastoor kwam pas terug, nadat Grote op de brink een stapel boeken over zwarte kunst had verbrand. Grote besloot een meer ascetisch leven te gaan leiden en van 1374 tot 1378 woonde hij als een kluizenaar bij de kartuizers van Monnikhuizen bij Arnhem en gaf zijn bezittingen aan het klooster. De abt van het klooster Hendrik Eger van Kalkar en de mysticus Jan van Ruusbroec beïnvloedden hem.[4]

Geert Grote werd in 1379 in Utrecht tot diaken gewijd en fulmineerde vanaf dat moment met steun van de bisschop in vele Noord-Nederlandse steden tegen het concubinaat, geestelijken die met vrouwen samenwoonden en kloosterlingen met persoonlijke rijkdommen.

Geert Grote verzamelde een groep volgelingen om zich heen, de moderne devoten, een religieuze beweging die het eigen geweten belangrijker achtte dan de kerk. Hieruit ontstonden de Zusters- en Broeders des Gemenen Levens en de Congregatie van Windesheim. De bisschop van Utrecht kon hun strikte opvattingen niet waarderen en vaardigde voor diakenen in het bisdom Utrecht een preekverbod uit. Door persoonlijk contacten wist Geert Grote toch vele zielen te winnen. Hoewel Grote door vele pastoors en paters bewonderd werd, wordt hij vanwege zijn fundamentalistische opstelling en de Utrechtse tegenwerking soms vergeleken met de later dominicaanse boeteprediker en priester Girolamo Savonarola. Op de Synode van Campen in 1383 werd het preken hem onmogelijk gemaakt.

Hij stierf op 43-jarige leeftijd, na een bezoek aan een besmette vriend, aan de pest. Zijn schedel wordt bewaard in het museum in de Deventer Waag. Grote is als voorman van de devoten opgevolgd door Gerard Zerbolt van Zutphen en Florens Radewijns.

Nalatenschap[bewerken]

Geert Groote Huis (2013)

Van Geert Grote, die onder meer een boek schreef over het huwelijk, zijn met name preken en gebeden overgeleverd. Een aantal van zijn gebeden kreeg zo'n weerklank dat ze in vrijwel alle getijdenboeken werden opgenomen. In zijn traktaat Contra turrim Traiectensem protesteerde hij tegen de bouw van de domtoren te Utrecht, die volgens hem enkel de ijdelheid streelde, en daarnaast in hoofdzaak bewondering van bezoekers zou trekken. Deze tekst werd pas in de jaren zestig van de twintigste eeuw herontdekt. Er zijn slechts enkele handschriften van bekend, zodat men mag aannemen dat hij tamelijk alleen stond met deze kritiek.

Aangenomen wordt dat Thomas à Kempis, de belangrijkste vertegenwoordiger van de Moderne Devotie, in belangrijke mate de geschriften van Grote “gecodificeerd” heeft in zijn geschrift/boek “De navolging van Christus”.

Herdenking[bewerken]

In 1985 vroeg paus Johannes Paulus II tijdens zijn bezoek aan Nederland meer aandacht aan Geert Grote te schenken.[5] In Deventer ligt onder het Lamme van Dieseplein de crypte van Geert Grote verscholen. In oktober 2008 presenteerde zich een stichting genaamd Geert Groote Huis die zich heeft ingezet voor de bouw van een herdenkingsplaats boven die crypte. Burgemeester Andries Heidema van Deventer onthulde bij die gelegenheid een bord op het plein en er werd een luidklok aangeboden die speciaal gegoten is voor het nieuwe informatiecentrum.

Drie organisaties in Deventer die de naam van Geert Grote dragen besloten in 2009 om een Geert Groote Dag in te stellen, om de diaken en boeteprediker jaarlijks te eren. De eerste Geert Groote Dag was op 3 september 2009.[6] Op de Geert Groote Dag van 2011 (1 september) werd de eerste steen voor het Geert Groote Huis gelegd; ter gelegenheid daarvan verscheen Bloemen uit de hemel. In dialoog met Geert Groote (1340-1384) van prof. dr. Auke Jelsma. Ruim twee jaar later, op 3 oktober 2013, werd het centrum geopend.[7]

Er is een comité in het leven geroepen dat zich beijvert voor de oprichting van een standbeeld van Geert Grote in Deventer.

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. In oudere publicaties en door stichtingen die hun naam verbinden aan de kerkhervormer wordt zijn naam ook wel als Geert Groote, met dubbel 'oo', gespeld; dit is een negentiende-eeuwse schrijfwijze voor een middeleeuwse naam.
  2. Van Geert Grote tot Van Vloten. Wandelroute, Deventer Humanisme
  3. Hij getuigde later van deze tijd met een bijbeltekst uit Jeremia 2.20: ‘Onder iedere groene boom en op iedere hoge heuvel heb ik gehoereerd’.
  4. Geert Groote: De laatste middeleeuwer. Uit: Erflaters van onze beschaving, Jan Romein en Annie Romein-Verschoor, 1977. Op dbnl.org, geraadpleegd 17 december 2012
  5. Van Geert Groote tot Van Vlooten. Wandelroute Deventer Humanisme
  6. Impressie Geert Groote Dag 2009. Geert Groote Dag Deventer, september 2009
  7. 'Geert Groote Huis' Deventer feestelijk geopend, de Stentor, 3 oktober 2013