Pieter en François Hemony

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Signatuur van P. Hemony op de klok van de Oosterkerk (Amsterdam)
Atlas op het Paleis op de Dam, gegoten door Hemony

De gebroeders François Hemony (Levécourt, 1609 - Amsterdam, 1667) en Pierre (Pieter) Hemony (Levécourt, 1619 - Amsterdam, 1680) waren de belangrijkste klokkengieters uit de 17e eeuw in de Nederlanden. Zij waren de eerste ter wereld die een zuiver gestemd klokkenspel produceerden, en transformeerden daarbij het carillon, het klokkenspel of de beiaard tot een volwaardig muziekinstrument. In de periode 1642-1679 zouden zij eenenvijftig carillons maken.[1] Zie ook onder bij Werkstukken.

Levensloop[bewerken]

François werd omstreeks 1609 te Levécourt in Lotharingen geboren; tien jaar later kwam zijn broer Pierre ter wereld. De familie Hemony behoorde tot die grote groep Lotharingse klokkengieters die tijdens de Dertigjarige Oorlog door geheel Europa trokken om geschut en klokken te gieten. De vader van François en Pieter trok naar Duitsland. Aldaar goot François in 1636 ook zijn eerste klok tezamen met Josephus Michelin, die later waarschijnlijk zijn zwager werd, want François trouwde met een zekere Maria Michelin.

Goor en Zutphen[bewerken]

In 1641 goten de gebroeders hun eerste klokken in Nederland voor de stad Goor. De volgende stap in hun carrière was in 1642 toen zij de opdracht tot het vervaardigen van een klokkenspel voor de Wijnhuistoren in Zutphen kregen.[2] Het Zutphense stadsbestuur stelde een kloostergebouw in het Isendoornklooster (nu Isendoornstraat 1, locatie Baudartius College) ter beschikking om een gieterij te vestigen. De broers hebben er tot 1655 gewerkt. De Hemony’s waren nog niet bekend met het gieten van carillons. Maar dankzij de hulp van fluitist en beiaardier jonkheer Jacob van Eyck, die uit Heusden kwam, werd dit een groot succes. Ook de uurwerk- en instrumentenmaker Jurriaen Spraeckel uit Zutphen werkte nauw samen met de broers. In de gieterij te Zutphen volgden daarna nog dertien beiaarden waaronder Deventer (Grote of Lebuïnuskerk) en Enkhuizen (Zuidertoren).

François Hemony in Amsterdam[bewerken]

In 1655 werd François Hemony door de stad Amsterdam uitgenodigd om zich onder gunstige voorwaarden als geschut- en klokkengieter te vestigen en de carillons van de Oude-, de Zuider- (als laatste nog in Zutphen gegoten) en de Westerkerk te vervangen. François eiste een vrije woning op het terrein aan de Leidsegracht op het Molenpad. Pas in 1657 kwam François met het gezin naar Amsterdam, terwijl de ongehuwde Pieter zich vestigde in Gent.

Voormalige klokgieterij van Hemony aan het Molenpad, na 1685 verbouwd tot stal, pak- en koetshuis
De klokkengieterij aan de Leidsegracht, op dubieuze gronden toegeschreven aan Gerbrand van den Eeckhout

De gieterij van Hemony lag op stadsgrond aan het Molenpad.[3] François Hemony goot in deze Amsterdamse gieterij twintig beiaarden waaronder de Nieuwe Toren (Kampen) de Nieuwe Kerk (Delft) en diverse voor het buitenland, zoals in Mainz en Hamburg.

In 1664 voegde Pieter zich bij zijn broer; mogelijk beïnvloed door ziekte van François(?) of zijn slechte ervaringen in Gent dan wel de vele orders voor de Amsterdamse gieterij. Samen goten zij nog vier beiaarden: in Utrecht (Domtoren), Stockholm, het Maastricht Stadhuis en het Stadhuis (nu Paleis op de Dam) in Amsterdam, waar hij ook de beelden op het dak voor goot, ontworpen door buurman Artus Quellinus, die aan de overkant van de Keizersgracht werkte aan de versiering van het nieuwe stadhuis.

Het Maastrichtse stadhuis, gebouwd in de jaren 1659-1664 door Pieter Post. Het carillon hiervan is één van de laatste beiaarden die door de broers samen werden gegoten.

In die tijd hadden zij hooguit twee à drie leerlingen, zoals de broers Claude Fremy (1646-1699) en (de veel bekwamere) Mammes Fremy (ca. 1651-1684), achterneven van de Hemony’s. Zij bleken echter niet in staat om de roem der Hemony’s voort te zetten. Heel wat succesvoller was naast de meesterknecht Claes Noorden vooral Jan Albert de Grave, zoals later zou blijken.

Tijdens de Tweede Engelse Zeeoorlog werd voornamelijk geschut gegoten, Hemony signeerde het geschut niet.

François Hemony werd op 24 mei 1667 begraven, na een rijk en ook beroemd leven. Zijn broer Pieter werd zijn opvolger en voogd over de twee kinderen. De zoon van François Hemony, eveneens François geheten, heeft zich nooit met het gieten van klokken beziggehouden. Pieter Hemony is nooit gehuwd geweest. Zijn inwonende neef zou in 1677 naar Gouda verhuizen. Zijn nicht Anna Margaretha bestierde zijn huishouden. De familie Hemony beschikte over een huiskapel, want zij waren Rooms katholiek.

Pieter Hemony in Gent[bewerken]

Tijdens het verblijf van Pieter in de Spaanse Nederlanden leverde hij tussen 1659-1660 onder andere de grote beiaard met 37 klokken en enkele luidklokken: de Triomphanten, voor het Belfort van Gent. Pieter Hemony smolt hiervoor de oude stormklok: Klokke Roeland, in een nieuwe beiaard van 40 klokken. Vanwege een scheur uit 1914 in één van de Triomphanten (in de volksmond ook Klokke Roeland genaamd) stond die naast de toren opgesteld tot 2003; Ze is gelast door Eijsbouts en terug geplaatst in een betonnen klokkenstoel op het plein wachtend op toestemming voor aanvulling van de beiaard. Pieter Hemony voerde een langslepend proces met de stad Gent over de kwaliteit van de bas-klokken en de betaling hiervan. Dit was mogelijk mede de oorzaak dat hij naar zijn broer François in Amsterdam vertrok omdat daar veel werk te doen was.

Pieter Hemony in Amsterdam[bewerken]

Pieter kwam dus in 1664 naar Amsterdam om zijn broer te assisteren. Na diens overlijden zou hij tot zijn dood op 17 februari 1680 nog tien beiaarden gieten waarmee de totale productie aan beiaarden door de Hemony’s op 51 kwam. Hieronder was naast de beroemde beiaard van de Sint-Romboutstoren in Mechelen ook het kleinste carillon van de Drommedaris in Enkhuizen Hij werd begraven op de 22 februari 1680 en er is mogelijk urenlang met de klokken geluid.

Toren van de Sint-Janskerk te Gouda

Op het terrein van gebroeders Hemony aan het Molenpad ontstond in 1680 de zogenaamde Italiaansche opera van Theodoor of Dirck Strijcker.[4]

Het geheim[bewerken]

De Hemony's goten hun klokken iets dikker dan strikt nodig; hierdoor waren ze voorzien van een stemreserve. Door een ontwerp van een goed profiel en perfect gietwerk wisten ze klokken te maken die zuiver waren te stemmen. In het stemmen van de klokken waren ze uiterst nauwgezet; zo wisten ze ook de boventonen goed af te stemmen met de hulp van jonkheer Jacob van Eyck die al eerder met een andere klokkengieter had geprobeerd zuiver gestemde klokken te ontwerpen voor zijn beiaard in de Domtoren van Utrecht waar hij stadsbeiaardier was. Hierdoor werd hun eerste klokkenspel voor Zutphen een groot succes. Omdat Jacob van Eyck blind was beschikte deze over een uitzonderlijk gehoor. Zo wist hij bijvoorbeeld de boventonen van een wijnglas met zijn fluit te laten resoneren. Hij ontwierp samen met de broers een goed profiel en wist de boventonen in de klok met dit profiel goed af te stemmen, door middel van een klankstavenspel waarop zandkorrels lagen. De klokken werden aan de binnenzijde op een draaibank uitgedraaid. Als de klok de juiste (boven)toon had resoneerden de klankstaven en bewogen de zandkorrels. De klokkengieters uit de 17e eeuw goten hun klokken in vormen die van leem waren gemaakt. Dit had mogelijk ook invloed op de klank omdat leem erg langzaam afkoelt. De klokken werden per gewicht berekend, maar kleinere klokken waren duurder dan de grote; hij goot meestal drie kleine klokken van dezelfde toon om de beste in een beiaard te gebruiken.[5]

Verdwenen instrumenten[bewerken]

Een aantal van hun carillons is door brand, verkoop of oorlogsgeweld verdwenen in de loop der tijden. Waaronder in de Tweede Wereldoorlog de zeer fraaie beiaard van de Eusebiustoren bij de slag om Arnhem. Tijdens klokken vordering in de Tweede Wereldoorlog zijn ook klokken van Hemony op de bodem van het IJsselmeer terecht gekomen in de buurt van Urk. Ze waren door de Duitsers gevorderd om tot oorlogstuig versmolten te worden en zaten in een gesaboteerd schip wat op weg was naar Hamburg in Duitsland. Na de oorlog is dit schip gelicht en zijn de klokken terug gekeerd naar hun eigenaar. Zo ook het carillon van de Grote of Sint-Catharijnekerk te Brielle. De vandaag nog aanwezige Hemonycarillons zijn in de 19e eeuw en tot de jaren zestig van de twintigste eeuw door luchtvervuiling, onder meer door de uitstoot van zwaveldioxide uit kolenkachels, ernstig aangetast. Dit leidde tot soms ingrijpende restauraties waarbij meestal de kleinere klokken opnieuw werden gegoten omdat deze in verhouding erger ontstemd waren dan de grotere klokken. De instrumenten werden daarbij in de meeste gevallen tegelijkertijd met een octaaf klokken uitgebreid. Enkele carillons zoals dat van de Nieuwe Toren in Kampen hebben het (bij)stemmen overleefd; wel werd hier een uitbreiding tot vier octaven verwezenlijkt in 2012.

Bij een restauratie aan het stadhuiscarillon in Maastricht in 1962 zijn 11 Hemonyklokken uit 1664 verwijderd uit het carillon en om klanktechnische redenen vervangen door nieuwe klokken van Kon. Klokkengieterij Eijsbouts. Een van deze Hemonyklokken is nog te vinden in het museum Klok en Peel te Asten. De andere 10 zijn tot op heden spoorloos.[bron?]

Klok opgedoken uit Waddenzee[bewerken]

In augustus 2002 werd in de Waddenzee door archeologen een Hemonyklok ontdekt in een scheepswrak dat in de 17e eeuw is gezonken in de buurt van het eiland Texel. Volgens het randschrift op de bronzen klok werd deze in 1658 gegoten door François Hemony in zijn gieterij te Amsterdam. Het gewicht van de klok is 132 kg en de diameter 59,5 cm.[6]

Werkstukken[bewerken]

Naast de vele klokkenspelen goot Hemony ook kunstwerken, zoals de beelden op het Paleis op de Dam, en ook geschut.

De gebroeders Hemony goten samen of alleen 51 carillons voor:

François en Pieter Hemony in Zutphen[bewerken]

François Hemony in Amsterdam[bewerken]

  • Oude Kerk in Amsterdam (1658)
  • Westertoren in Amsterdam (1658)
  • Onze Lieve Vrouwetoren in Amersfoort (1659/1662/1663)
  • Nieuwe Toren in Kampen (1659)
  • Nieuwe Kerk Delft (1659/60) Pieter 1678 uitbreiding.
  • Brielle Catharijnetoren (1660)
  • Laurenstoren Rotterdam (1660). De klokken werden bijna verwoest in de Tweede Wereldoorlog maar dankzij een kort voor de oorlog aangebrachte betonnen vloer bleven de klokken behouden.
  • Beurstoren Rotterdam (1660). Dit klokkenspel hing tot 1829 in de stadhuistoren. Vernietigd in 1940 tijdens het bombardement in de Tweede Wereldoorlog.
  • Averbode Abdijtoren (1659-1662) 19 klokken uit 1661/62 van deze beiaard zijn in 1819 door A.J. vanden Gheyn aan Hoei (Huy) geleverd en nog steeds aanwezig in de Noorder- of Sint-Materne toren van de Collegiale Onze Lieve-Vrouwekerk.
  • Mainz Liebfrauenstift (1660/of 1661) Bij de oorlog tussen de Duitsers en de Fransen in 1793 is dit spel vernietigd door brand.
  • Grote of Sint-Bavokerk Haarlem (1660-1661-1662-1664) uitbreiding door Pieter in 1670. Een deel van dit klokkenspel hangt vandaag de dag in de Bakenessertoren
  • St. Nicolaïtoren Hamburg 1661 uitbreiding door François en Pieter in 1665. Verwoest bij een brand in 1842.
  • Sint Hyppolytustoren Middelstum François (1661-1662)
  • Belfort Brussel François (1662-1663?) Door brand verwoest bij beschieting door de Fransen in 1695.
  • Stadstoren Hasselt (Overijssel) François 1662 Door brand verwoest in 1725.
  • Martinitoren in Groningen François (1662/63) uitbreiding door Pieter in 1671.
  • Der A toren Groningen François 1662 (1663?) Het spel werd bij brand tijdens een storm verwoest in 1671.
  • Bakenessertoren Haarlem François 1663 (en 1662-1661?) Verkocht om de stadskas aan te vullen in 1795. Mogelijk is een deel van de klokken aanwezig in de beiaard van Hoei (Huy) in België. De huidige Hemony-klokken in de Bakenessertoren in Haarlem zijn afkomstig uit de toren van de Grote- of Sint-Bavokerk.

Pieter Hemony in Gent[bewerken]

  • Abdijtoren Tongerlo Pieter 1657/58 Deze beiaard werd verwoest door de Fransen in 1797 tijdens de Franse revolutie.
  • Belfort Gent Pieter 1659/60. In 1948 werd een deel van de beiaard uit de Beaudelootoren aan deze beiaard toegevoegd. De toren en het klokkenspel werden gerestaureerd; dit kwam klaar in 1982.
  • Abdijtoren Ename Pieter 1660, door hem uitgebreid in 1677. Eind 18e eeuw gevorderd door de Fransen. Een deel van de klokken werd naderhand in Frankrijk verhandeld. Zo kan het voorkomen dat er kerken in Frankrijk zijn waar nog een Hemonyklok uit Ename hangt.
  • Boudelo-abdij-toren Gent Pieter 1661. In 1948 werd een deel van de klokken gebruikt om de beiaard op het Belfort uit te breiden.

François en Pieter in Amsterdam[bewerken]

  • Domtoren Utrecht François en Pieter 1663/64. De beiaard is in 1972 uitgebreid gerestaureerd.
  • Sint-Gertrudtoren Stockholm. François en Pieter 1663/65. Verwoest in een brand in 1878.
  • Stadhuis Amsterdam, nu het Koninklijk Paleis op de Dam François en Pieter 1664.
  • Het Stadhuis van Maastricht - dit carillon is één van de laatste die door de beide broers samen is gegoten, vlak voor de dood van François (1664). Gemaakt voor de stad Diest, maar deze zag uiteindelijk van de aankoop af. Daarna in 1668 door Pieter aan Maastricht verkocht.

Pieter Hemony in Amsterdam[bewerken]

  • Willibrorduskerk Hulst Pieter 1670. Door brand verwoest in 1876.
  • Residenzschloss Darmstadt Pieter 1670. Na restauratiepogingen, waarbij het spel dubieus werd gestemd in onder andere 1937, werd het verwoest tijdens een bombardement in 1943.
  • Sint Sulpitiuskerk Diest Pieter 1671.
  • Grote- of Sint Cyriacuskerk Hoorn Pieter 1671. In 1838 is dit klokkenspel door brand verwoest. Brand ontstaan door loodgieterswerkzaamheden op het dak.
  • Stadhuistoren Oostende Pieter 1671. Deze beiaard is in 1706 bij oorlogshandelingen verwoest.
  • Toren van de Grote of Sint-Laurenskerk (Weesp) Weesp Pieter 1671 De klokken werden pas in 1676 door Weesp aangekocht nadat ze eerder aan Brugge (Abdij ter duinen), Emden en Kamerijk (Sint-Aubert abdij) waren aangeboden.
  • Drommedaris Enkhuizen Pieter 1671/74/75/77. Voorraad beiaard geruild met de van Wou-voorslag die op dat moment in de koepel hing. Lichtste spel door Hemony gegoten.
  • Sint-Romboutstoren Mechelen Pieter 1674 op basis van de aanwezige basklokken. De beiaard werd in 1980/81 in de lagere luidklokkenkamer opgehangen. Er werd daarna nog zelden op gespeeld en in 2010 is dit instrument samen met het automatische gedeelte weer bespeelbaar gemaakt door de torenwachter Nick Vanhaute.
  • Sint-Janskerk in Gouda - de laatste nog bestaande beiaard die gegoten is door Pieter Hemony 1677/78 en de enige Hemony-beiaard met een volledig basoctaaf.
  • Stadhuis Leiden Pieter 1677/78 en het basoctaaf door Mammes Fremy 1680. Door brand in 1929 verwoest.

Gedicht[bewerken]

De dichter Joost van den Vondel heeft het volgende gedicht geschreven waarin de gebroeders Hemony worden genoemd:

Ik verhef mijn’ toon in ’t zingen

Aen den Amstel en het Y,

Op den geest van Hemony,

d’Eeuwige eer van Loteringen,

Die ’t gehoor verlekkren kon

Op zijn klokspijs, en zijn noten,

Ons zo kunstrijk toegegoten;

't Lust ons op de klokketon,

Om doorluchte torentransen,

Enen klokkedans te dansen.

Varia[bewerken]

  • In Zutphen en het Noord-Groningse dorp Middelstum is de Hemonystraat vernoemd naar de gebroeders. Amsterdam heeft het Hemonyhuis in de Hemonystraat en een Hemonylaan in de woonwijk De Pijp.

Bibliografie[bewerken]

  • Brouwer, A.J.M. - Iets over de Amsterdamsche lui- en speelklokken en hare gieters (Oud Holland, jg. 16, 1898, blz. 168-173.
  • Loosjes, Mr. A - De Torenmuziek der Nederlanden uitgave 1916 door Scheltema en Holkema boekhandel Amsterdam.
  • Bijtelaar, Barendina - De zingende torens van Amsterdam 1947.
  • Lehr, André - De Klokkengieters François en Pieter Hemony Uitgave B. Eijsbouts C.V. Asten in het Hemonyjaar 1959.
  • Lehr, Andrë - Historische en muzikale aspecten van Hemony-beiaarden (Amsterdam 1960).
  • de Jong, Rinus; Lehr, André; de Waard, Romke - De zingende torens van Nederland - Losbladige uitgave der Nederlandse Klokkenspel Vereniging rond 1980.
Bronnen, noten en/of referenties
  • André Lehr: De klokkengieters François en Pieter Hemony (Asten, 1959) en Gebroeders Hemony PDF
  • André Lehr: Van Paardebel tot Speelklok, uitgave Europese Bibliotheek Zaltbommel 1971 (geen ISBN)
  • Luc Rombouts: Zingend Brons, uitgeverij Davidsfonds Leuven, 2010, ISBN 978-90-5826-720-7
  • Heleen van der Weel: Klokkenspel Het carillon en zijn bespelers tot 1800, Uitgeverij Verloren Hilversum 2008, ISBN 978-90-8704-061-1

  1. Lehr, A. (2004) Een klokkengieter schrijft zijn opdrachtgever. De brieven van klokkengieter Pieter Hemony (Amsterdam) aan Abt Antoine de Loose (Ename B.) 1658-1678, p. 15.
  2. Het carillon van de gebroeders Hemony in de Wijnhuistoren in Zutphen is in de januari 1920 door brand verwoest; slechts zeven klokken zijn bewaard gebleven zie: info.
  3. De gieterij lag tussen de houten schermschool aan de Prinsengracht en een verlaat nabij de Leidsegracht. Het terrein was gelegen binnen de schans, en vanouds in gebruik als "industrieterrein". De erfgenamen van Abel de Herripon en Albert Hermansz verkochten al hun erven aan de stad, resp. in 1650 en 1659. De molen op het bolwerk verdween en de loop van de Leidsegracht werd veranderd voor de Vierde Uitleg. Tussen 1663 en 1666 zou de schutterij belangrijk zijn uitgebreid.
  4. Giskes, J.H. (1991) Venetiaanse muziek in zeventiende-eeuws Amsterdam, p. 185-6. Een gedeelte van de gieterij werd afgebroken om plaats te maken voor een grote loods. De impresario was de zoon van een vroegere consul van de Republiek in Venetië. Op 31 december 1680 beleefde Le fatiche d'Ercole per Deianira een opera van Pietro Andrea Ziani zijn Amsterdamse première. De theaters I: Amsterdam De stadhouder Willem III was aanwezig op 7 en 8 februari. Ook de 85-jarige Constantijn Huygens kwam kijken. De tweede opera die werd opgevoerd was Helena rapita da Paride door Domenico Freschi (1625–1710), beide bewerkt door Pietro Antonio Fiocco.
  5. Lehr, p. 38.
  6. Deze vondst is uniek, omdat het om een intacte klok gaat, inmiddels meer dan 350 jaar oud, maar vrijwel nooit geluid. Bovendien heeft ze niet te lijden gehad onder het corrosieproces dat alle andere bekende Hemonyklokken wel heeft aangetast. Onderzoek met de modernste laser- en computertechnologieën zijn ingezet om zoveel mogelijk karakteristieken van het profiel van deze klok vast te kunnen stellen. Het onderzoeksproject zal zich ook richten op het verschil tussen de klankkleur van deze en andere klokken van Hemony. Dit onderzoek zal nieuwe informatie opleveren omtrent het 'geheim' van de gebroeders Hemony, alsook over de veroudering van brons en de invloed daarvan op de klankeigenschappen van klokken.