Enkhuizen

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Enkhuizen
Gemeente in Nederland Vlag van Nederland
Vlag van de gemeente Enkhuizen Wapen van de gemeente Enkhuizen
(Details) (Details)
Map - NL - Municipality code 0388 (2014).png
Situering
Provincie Noord-Holland
Coördinaten 52° 42′ NB, 5° 18′ OL
Algemeen
Oppervlakte 116,25 km²
- land 12,42 km²
- water 103,83 km²
Inwoners (1 mei 2014) 18.383? (1480 inw/km²)
Hoofdplaats Enkhuizen
Belangrijke verkeersaders N302, N506,
spoorlijn
Enkhuizen-Amsterdam, veerdienst
Enkhuizen-Stavoren
Politiek
Burgemeester (lijst) Jan Baas (PvdA)
Economie
Gemiddeld inkomen (2006) € 12.900 per inw.
Gem. WOZ-waarde (2008) € 186.000
WW-uitkeringen (2007) 16 per 1000 inw.
Overig
Postcode(s) 1600-1602
Netnummer(s) 0228
CBS-code 0388
CBS-wijkindeling zie wijken en buurten
Website www.enkhuizen.nl
Bevolkingspiramide van de gemeente Enkhuizen
Bevolkingspiramide (2008)
Foto's
Skyline Enkhuizen.jpg
Enkhuizen, gezien vanaf de dijk naar Lelystad
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Topografische gemeentekaart van Enkhuizen, september 2014

Enkhuizen (Geluidsfragment uitspraak (info / uitleg)) is een stad en gemeente in de regio West-Friesland, in de Nederlandse provincie Noord-Holland. De gemeente ligt aan zowel het Markermeer als het IJsselmeer. In de gemeente wonen 18.383 inwoners op een oppervlakte van 116,04 km² (waarvan 103,62 km² water) (1 mei 2014, bron: CBS). De gemeente Enkhuizen omvat naast de gelijknamige stad ook het dorp Oosterdijk en buurtschap Westeinde.

Enkhuizen staat bekend als de 'Haringstad' vanwege haar verleden als centrum voor de haringvisserij. De stad is, onder meer vanwege de watersport, een belangrijk toeristisch centrum (jachthavens, Sprookjeswonderland, Zuiderzeemuseum). Daarnaast telt het stadje internationaal vermaarde zaadbedrijven en tuinbouw, alsmede een cluster van kunststofindustrie. In Enkhuizen wordt nog Enkhuizens gesproken, een West-Fries dialect.

Geschiedenis[bewerken]

Kaart van Enkhuizen in 1652, uit Blaeu's Toonneel der Steden

Reeds in de bronstijd was er nabij het latere Enkhuizen een nederzetting aanwezig. Bij archeologische opgravingen in 2009 zijn hiervan onder meer boerderijen en een grafheuvel teruggevonden die dateren uit 1575-1200 v.Chr.[1] Er is echter geen sprake van continue bewoning.

Enkhuizen begon haar bestaan in de Middeleeuwen als haven- en vissersdorp. Op 9 april 1356 verleende Graaf Willem V Enkhuizen stadsrechten naar het model van Medemblik dat in 1289 stadsrechten kreeg, en werd het verenigd met het naburige dorp Gommerkerspel, waarvan de kern ongeveer op de plaats van de huidige Wester- of Sint-Gomaruskerk moet hebben gelegen. Buitendijks lag nog het "Oostdorp Enkhuizen" dat waarschijnlijk verdronk bij de stormvloed van 1421. In 1422 kregen de bewoners toestemming de restanten van de buitendijks gelegen kerk op te breken en binnendijks een nieuwe kerk te bouwen, de huidige Zuider- of Sint-Pancraskerk. Enige tijd later werd ook begonnen met de bouw van de Westerkerk, en in de wedloop om de grootste en mooiste kerk te bouwen, kwam duidelijk tot uitdrukking hoezeer de vissers van Enkhuizen en de landbouwers van het voormalige Gommerkerspel nog gescheiden gemeenschappen waren. In de 14e eeuw was ook de eerste haven gegraven, waarvan de huidige Zuiderhavendijk nog is overgebleven. In de 15e en 16e eeuw werd overgegaan tot uitbreiding van de havens en de aanleg van vestingwerken. Deze vestingwerken zouden na een grote stadsuitbreiding aan het einde van de 16e eeuw de vorm krijgen waarin ze nog steeds duidelijk zichtbaar zijn in de stad.

De Reformatie en het begin van de Opstand vormden de opmaat tot de bloeitijd van Enkhuizen. In 1572 schaarde Enkhuizen zich als een van de eerste Hollandse steden achter de Prins van Oranje. Daarbij verkregen de calvinistische 'hardliners' een vrij grote invloed. Op 25 juni 1572 werd door de calvinistische geuzen van Diederik Sonoy, die juist tot burgemeester van Enkhuizen was benoemd, een aantal Alkmaarse franciscaner geestelijken in Enkhuizen na martelingen en gruwelijke verminkingen gedood door ophanging. Deze groep zou later de martelaren van Alkmaar worden genoemd. Als beloning voor het zich achter de Prins scharen kreeg Enkhuizen in 1573 het zogeheten paalkistrecht, dat het overnam van het toen nog steeds koningsgezinde Amsterdam. Dit lucratieve privilege hield in dat Enkhuizen de betonning op de gehele Zuiderzee mocht verzorgen, en als tegenprestatie belasting mocht heffen van alle schepen op de Zuiderzee.

De Drommedaris te Enkhuizen

De 17e eeuw was de bloeitijd van Enkhuizen. De stad telde de grootste haringvloot van de Nederlanden, en bezat tevens een kamer van de VOC. Ook de West-Indische Compagnie was in de stad vertegenwoordigd. Door handel op de Oostzeelanden, Engeland, West-Afrika en Indië werd Enkhuizen rijk. De stad telde zo'n 25.000 inwoners, aanzienlijk meer dan het huidige aantal. In 1671 kwam de straatweg tussen Enkhuizen en Hoorn gereed, de eerste in het gewest Holland, waarmee de verbinding met het achterland aanzienlijk verbeterde.

Eind 17e eeuw trad het verval in. De oorlogen met Engeland, het verzanden van de havenmond en de concentratie van handel op Amsterdam zorgden ervoor dat Enkhuizen een van de sluimerende verstilde stadjes aan de Zuiderzee werd. Door de economische neergang daalde de bevolking sterk. De stadsuitlegging van de 16e eeuw bleek veel te ambitieus, en grote delen van de stad binnen de vestingwerken bleven onbebouwd. Tussen 1650 en 1850 daalde de bevolking van 22.000 naar 5.400 inwoners. Tussen 1750 en 1850 verdwenen hierdoor ook ongeveer 1600 huizen in de stad, zodat deze sterk inkromp; hele gebieden veranderden in weiland of moestuin.[2]

Na aanleg van de spoorlijn Zaandam - Enkhuizen naar Amsterdam (waarmee ook de Veerdienst Enkhuizen - Stavoren naar Stavoren en de spoorlijn Stavoren - Leeuwarden tot stand kwamen), bloeide de stad weer op. Met de aanleg van de Afsluitdijk ging uiteindelijk wel de haringvisserij verloren, hoewel er nog lange tijd op andere soorten in het toen ontstane IJsselmeer kon worden gevist. Na de Tweede Wereldoorlog nam ook de bevolking weer toe en werd de bebouwing van Enkhuizen voor het eerst buiten de 17e-eeuwse omwalling uitgebreid.

Diverse arresleden met opgetuigde paarden in Enkhuizen anno 1923.

Tegenwoordig moet de stad het voornamelijk hebben van het (watersport)toerisme en de florerende zaadteelt en bloembollenhandel.

Bezienswaardigheden[bewerken]

De stadspoort Westerpoort of Koepoort

Trekpleisters binnen de gemeente[bewerken]

  • De kleurrijke bloemen- en zaadvelden rondom de stad.
  • Chartervaart
  • Vestingwal
  • Strand aan het IJsselmeer

Het door grachten doorsneden stadje Enkhuizen ligt voor een groot deel binnen de goed intact gebleven 16e-eeuwse omwalling. Bekend zijn de Drommedaris (1540; in 1649 verhoogd en van een toren voorzien) met klokkenspel van Pieter Hemony, daterend uit de jaren 1671-1677, de laat-gotische Zuider- of Pancraskerk, uit de 15de en 16e eeuw, met indrukwekkende toren, waarin klokkenspel van de gebroeders Hemony, de Wester- of Sint-Gommaruskerk, uit de 15de en 16e eeuw, met aangebouwde librije, waarin een 17e-eeuws interieur en het stadhuis (1686-1688), ontworpen door Steven Vennecool, met fraaie interieurs.

Het Snouck van Loosenpark daterend uit 1897 is één van de eerste sociale woningbouwprojecten van Nederland. Dit werd gefinancierd uit het nalatenschap van de laatste erfgename van een bekende Enkhuizer patricische familie waaraan het park tevens de naam ontleent. Voorts zijn er de waterpoorten Oudegouwsboom en Boerenboom (beide daterend uit de 17e eeuw), de stadsgevangenis (1612), de Waag (vroeg-renaissance) uit 1559 en het Snouck van Loosenhuis uit 1786.

Een deel van Enkhuizen is een beschermd stadsgezicht.

Monumenten[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie ook de lijst van rijksmonumenten in Enkhuizen.

Ook heeft Enkhuizen een aantal oorlogsmonumenten, zie:

Cultuur[bewerken]

Huizen in het Zuiderzeemuseum

Musea[bewerken]

Evenementen[bewerken]

Enkhuizen tijdens het Jazzfestival in 2008

Enkhuizen kent een aantal grote en kleinere evenementen waarvan hieronder enkele genoemd worden.

  • Sinds 1974 wordt in mei/juni het Jazzfestival Enkhuizen georganiseerd. Vele internationale jazzbands treden gedurende vier dagen op. Vanaf donderdag kan er op diverse plaatsen traditionele Jazz beleefd worden. Op de zaterdag is er onder meer een buitenprogramma. Het festival wordt traditioneel op zondag afgesloten met het Bloody Mary.
  • Sinds 2002 wordt er in het voorjaar het Smartlappenfestival georganiseerd.
  • In de zomer worden er zomeravondconcerten gehouden waarbij (vaak door middel van gastoptredens) klassieke muziek wordt gespeeld op één van de twee Hemony-carillons die de stad rijk is.
  • Ook in de zomermaanden organiseert de vereniging Oud-Enkhuizen op woensdagavonden stadswandelingen door de historische binnenstad.
  • In de maand juni vindt in Enkhuizen de jaarlijkse Lappenmarkt plaats. Dit is een traditie die al vele honderden jaren oud is. De ruim twee kilometer lange markt is één van de grootste jaarmarkten in de provincie Noord-Holland. Honderden marktkooplieden bieden hun waren aan in de binnenstad, van confectie tot huishoudelijke artikelen.
  • Op de derde donderdag in september is het Enkhuizer Harddraverijdag met een kortebaandraverij en vuurwerk tot slot.
  • In december is er een lichtjesavond in 't Suud (Vissershoek) en omgeving. Hierbij worden inloopconcerten gegeven in het Stadhuis, de Lutherse Kerk, het Wapen van Enkhuizen, de Drommedaris en de Zuiderkerk.

Sport[bewerken]

Windsurfen op het IJsselmeer bij Enkhuizen in de schemer

Enkhuizen is een belangrijk centrum voor de watersport op het IJsselmeer. Er is een drietal jachthavens en een flinke aanlegsteiger voor de charterschepen van de "bruine vloot". Bij Enkhuizen is het eerste naviduct (een aquaduct, maar dan met een sluis erin) ter wereld aangelegd. De belangrijkste reden voor de aanleg van het naviduct was de enorme wachttijd voor schepen en autoverkeer bij de schutsluis, vanwege de enorme toename van de pleziervaart in de afgelopen jaren.
Gedurende het jaar worden er ook verschillende zeilraces georganiseerd rondom de stad, te weten: De Enkhuizer Klipperrace vanaf 1975, de Race om de Noord vanaf 1977, de Bolkoppenrace vanaf 1982, het Open Nederlands Kampioenschap Lemsteraken vanaf 2001. In 1990 en 1995 organiseerde de Enkhuizer Hardzeil Commissie de North Sail Race voor Sail Amsterdam.
Ook kent Enkhuizen, sinds het 650 jaar bestaan van de stadsrechten, een waterweek die jaarlijks terugkeert met als doel de onomstreden verbondenheid met het water te verwoorden. Dit door middel van actieviteiten in de vorm van een schuitentocht alsmede de drakenboot races en zelfs het enkhuizer palingrook-kampioenschap. De waterweek wordt elke avond voorzien van livemuziek op verschillende locaties in de stad.

Niet alleen watersport wordt in Enkhuizen bedreven. De stad kent twee rivaliserende voetbalverenigingen, het van oorsprong christelijke Dindua en West-Frisia DP. Beide verenigingen zijn gevestigd op Sportpark Immerhornpolder. Op dit sportpark bevindt zich ook Korfbalvereniging DTS. Daarnaast bevindt zich in Enkhuizen Recreatiebad Enkhuizerzand waar onder andere gezwommen kan worden.

Economie[bewerken]

Stadswandeling met gids in de haven - Enkhuizen is een belangrijk toeristisch centrum

De economie van Enkhuizen rust op een paar pijlers die op het eerste gezicht weinig met elkaar te maken hebben. Allereerst is Enkhuizen een zeer belangrijk watersportcentrum. Dit, in combinatie met de bezienswaardige binnenstad levert door middel van toerisme een belangrijke bijdrage aan de economie. In de tweede plaats bevindt zich in Enkhuizen een cluster van internationaal vermaarde zaadteelt en -handel. Syngenta (voorheen Sluis & Groot), Seminis (voorheen Royal Sluis), Incotec en Enza Zaden zijn de bekendste ondernemingen in dit verband.

Sinds enkele decennia bezit Enkhuizen ook een cluster van kunststofproductie, voornamelijk bestaand uit de productiefaciliteiten van Pipelife Nederland en Alkor-Draka. Deze zijn gevestigd aan de zuidkant van de binnenstad op het bedrijventerrein Ketenwaal. Met name het vrij recent ontwikkelde bedrijventerrein Schepenwijk is van belang voor lokale en regionale ondernemingen, veelal in het midden- en kleinbedrijf. Enkhuizer bedrijven met een bovenregionale betekenis zijn verder onder meer Peijnenburg bakkerijen (voorheen de Enkhuizer koekfabriek, bekend van de Jodenkoeken) en uitvaartkistenproducent Bogra.

Tenslotte dient te worden vermeld dat een aanzienlijk deel van de werkzame beroepsbevolking van Enkhuizen als forens buiten de gemeente werkt, met name in Amsterdam en de andere grotere steden van Noord-Holland.

Detailhandel[bewerken]

In de Westerstraat is er op woensdag markt van 09.00 - 16.00 uur. De koopavond is in Enkhuizen op vrijdag, de winkels zijn dan geopend tot 21.00 uur.

Verkeer en vervoer[bewerken]

Enkhuizen is per trein verbonden met Hoorn en Amsterdam. De N506 verbindt Enkhuizen met Hoorn; de N302 zorgt voor de verbinding met snelweg A7. De N302 loopt door over de Houtribdijk, die het Markermeer van het IJsselmeer scheidt. De dijk verbindt Enkhuizen met Lelystad. In de dijk bevindt zich een groot sluizencomplex alsmede naviduct Krabbersgat, dat ervoor zorgt dat auto- en scheepvaartverkeer elkaar ongehinderd kunnen passeren.

In het zomerseizoen vaart het "MS Bep Glasius" driemaal per dag tussen Stavoren en Enkhuizen. In het zomerseizoen werd door het passagiersschip Prins Claus, dat buiten het seizoen als partyboot werd gebruikt, driemaal per dag een bootverbinding onderhouden met Urk. In 2008 werd de Prins Claus echter verkocht en de nieuwe eigenaar nam de veerdienst niet over. Sinds de zomer van 2009 vaart de driemaster Willem Barentsz gedurende de zomer tweemaal daags heen en weer tussen Urk en Enkhuizen.

Politiek[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie ook Historische samenstelling gemeenteraad Enkhuizen voor een complete historie van de zetelverdeling van de Enkhuizer gemeenteraad van 1923-heden.

Zetelverdeling gemeenteraad[bewerken]

Gemeenteraadszetels
Partij 1998 2002 2006 2010 2014
SP - - 1* 3 4
D66 1 1 - 1*** 2
CDA 2 2 2 2 2
VVD 3 2 - 2*** 2
PvdA 3 3 4 3 2
Nieuw Enkhuizen - 3 4 2** 2
ChristenUnie-SGP 2 2 2 1 1
Lijst Quasten - - 1* 1 1
Het Enkhuizer Alternatief - - - 1** 1
Paljas - - - - -
GroenLinks 3 2 1 1 -
VVD-D66 - - 2 -*** -
Leefbaar Enkhuizen/Enkhuizer Belang 3 2 - - -
Totaal 17 17 17 17 17

*In 2006 haalde de SP 2 zetels. Sinds 11 september 2007 vormt voormalig SP-raadslid Mevr. Quasten een eenmansfractie.[3]
**In de zomer van 2012 stapte Hans Langbroek uit de fractie van Nieuw Enkhuizen.[4]
***In 2010 haalden VVD-D66 3 zetels. Sinds het zomerreces 2013 zijn de fracties van de VVD en D66 elk weer een eigen fractie gaan vormen.[5]

College van B&W[bewerken]

Het college van B&W bestond na de gemeenteraadsverkiezingen van 3 maart 2010 uit de burgemeester (PvdA) en een coalitie van de combinatie VVD/D66, Nieuw Enkhuizen en het CDA. Daarmee leunde het college op een minderheid van in totaal 8 zetels binnen de gemeenteraad van 17 zetels. In de zomer van 2012 stapte Hans Langbroek uit de fractie van Nieuw Enkhuizen waardoor het minderheidscollege nog maar 7 zetels telde. In november 2012 trokken de 7 zetels van de collegepartijen de steun voor de drie wethouders in en stelden de 3 wethouders Hendrik Boland (VVD/D66), Jan Franx (Nieuw Enkhuizen) en Klaas Kok (CDA) hun portefeuilles ter beschikking.

Op 11 maart 2013 bereikte de tot formateur benoemde Wim Stolk een coalitieakkoord tussen de Socialistische Partij, de Partij van de Arbeid, ChristenUnie-SGP, Lijst Quasten, Groen Links en Fractie Langbroek. Het akkoord kreeg de naam 'Een nieuw Evenwicht'. De zes partijen beschikken in totaal over tien van de zeventien raadszetels. De coalitie koos ervoor om de wethouders van 'buiten' te halen. Het college van B&W bestaat daarmee uit Jan Baas (burgemeester) en de wethouders Marcel Olierook (SP, uit Wijdenes), Rian van Dam (PvdA, uit Alkmaar) en Gerrit Wijnne (CU-SGP/Lijst Quasten/GroenLinks/Fractie Langbroek, uit Elburg).

Wijkindeling[bewerken]

Binnenstad:

Nieuwbouwwijken:

  • Plan-Noord
  • Oude Gouw
  • Gommerwijk
  • Kadijken
  • Buiten Veste

Industrieterreinen:

  • Ketenwaal
  • Krabbersplaat
  • Schepenwijk


Aangrenzende gemeenten[bewerken]

   Aangrenzende gemeenten   
 Medemblik   Súdwest-Fryslân   De Friese Meren 
   Brosen windrose nl.svg  Urk 
 Stede Broec      Lelystad 

Bekende inwoners van Enkhuizen[bewerken]

Geboren in Enkhuizen[bewerken]

Elders afkomstig[bewerken]

Wetenswaardigheden[bewerken]

  • In 1602 had Enkhuizen zijn eigen Kamer in de VOC.
  • Hiernaast had Enkhuizen ook nog een belangrijk aandeel in de Admiraliteit van het Noorderkwartier.
  • De term Nieuwsgierig Aagje is gebaseerd op een 17e-eeuws blijspel. Aagje zou afkomstig zijn uit Enkhuizen.
  • De jodenkoek zou afkomstig zijn van een Joodse bakker uit Enkhuizen. Deze wordt nog steeds geproduceerd in Enkhuizen.
  • De Enkhuizer Almanak bestaat al vele eeuwen maar wordt pas sinds 1992 voor het eerst in Enkhuizen uitgegeven.
  • Het Enkhuizer dialect, het Enkhuizens, wijkt op veel punten sterk af van de andere dialecten in de regio en is daardoor voor dialectonderzoekers zeer interessant.
  • 's Werelds tot nu toe oudste aandeel dateert uit 1606 en is uitgegeven door de VOC-kamer Enkhuizen.
Panorama uitzicht op Enkhuizen vanaf het IJsselmeer. De kerktoren rechts van het midden is die van de Zuiderkerk, middenin de Drommedaris, op de voorgrond rechts zien we de Zeemuur en links de oude haven met 't Vuurtje.
Panorama uitzicht op Enkhuizen vanaf het IJsselmeer. De kerktoren rechts van het midden is die van de Zuiderkerk, middenin de Drommedaris, op de voorgrond rechts zien we de Zeemuur en links de oude haven met 't Vuurtje.

Zie ook[bewerken]

Externe link[bewerken]

Referenties

  1. ADC Archeoprojecten (2009), Archeologen vinden visfuik uit de prehistorie in Enkhuizen
  2. Woud, A. van der (1998) Het lege land. De ruimtelijke orde van Nederland 1798-1848, vierde dr., p. 315.
  3. Samenstelling gemeenteraden Enkhuizen op Enkhuizen.nl
  4. Hans Langbroek stapt uit Nieuw-Enkhuizen, NoordHollands Dagblad
  5. D66 en VVD zelfstandig