Oostzaan

Oostzaan

Gemeente in Nederland
Situering
Provincie	Noord-Holland
Algemeen
Oppervlakte	16,13 km²
- land	11,49 km²
- water	4,64 km²
Inwoners (1 april 2011)	9.113? (793/km²)
Hoofdplaats	Oostzaan
Belangrijke verkeersaders	A8 A10
Politiek
Burgemeester (lijst)	Paul Möhlmann (PvdA)
Zetels VVD PvdA Groen Links Gemeente belangen CDA	13 3 3 3 2 2
Economie
Gemiddeld inkomen (2006)	€ 14.200 per inw.
Gem. WOZ-waarde (2008)	€ 295.000
WW-uitkeringen (2007)	12 per 1000 inw.
Autobezit (2007)	431 per 1000 inw.
Overig
Postcode(s)	1510, 1511
Netnummer(s)	075
CBS-code	0431
CBS-wijkindeling	zie wijken en buurten
Website	www.oostzaan.nl
Portaal    Nederland

Zuideinde

Hervormde Kerk

Oostzaan ( uitspraak (info·uitleg)) is een dorp en gemeente in de Zaanstreek in de Nederlandse provincie Noord-Holland. De gemeente telt 9.113 inwoners (1 april 2011, bron: CBS) en heeft een oppervlakte van 16,13 km² (waarvan 4,63 km² water). De gemeente Oostzaan maakt deel uit van de Stadsregio Amsterdam.

Oostzaan is samen met Westzaan en Assendelft een moederdorp van de regio Zaanstreek. Dit houdt in dat deze drie de oudste dorpen van de Zaanstreek zijn. Oostzaan speelt tevens een rol in de scheepvaart van de VOC en WIC en de bouw van schepen. Zo heeft Oostzaan ook zijn eigen zeerover gehad, Claes Compaen. Hij was uit de Nederlanden uitgevaren als legaal kaperkapitein, in het bezit van kaperbrieven, maar al snel begon hij schepen voor eigen rekening te veroveren, in het Engelse Kanaal, in de Middellandse Zee, aan de Afrikaans-Atlantische kust, tot in de Caraïben toe. De buit maakte hij te gelde aan de kust van Ierland, later in Salé en aan de Barbarijse kust.

Het dorp Oostzaan heeft een hervormde kruiskerk (1760), de Grote Kerk, met daarin twee scheepsmodellen die herinneren aan de tijd dat Oostzaan een belangrijke zeevarende gemeenschap was. In het Oostzijderveld staat De Windjager, een klein molentje.

Buurtschappen

Het dorp Oostzaan bestaat uit meerdere buurtschappen;

• Achterdichting
• De Haal
• De Heul
• Kerkbuurt
• Noordeinde
• Zuideinde

Kerkbuurt en het noordelijke deel van Zuideinde vormen het dorpscentrum van Oostzaan.

Geschiedenis

Oostzaan is ontstaan als lintdorp bestaande uit de buurtschappen Noordeinde, Kerkbuurt en Zuideinde. Het lintdorp ontwikkelde zich na de ontginningen van het gebied langs de Zaan in de 11e tot de 13e eeuw. Het dorp wordt in 1306 gemeld als Oostsaenden. De benaming kan zowel duiden op het feit dat het dorp ten oosten van de rivier de Zaan is gelegen als op het gegeven dat het ten oosten ligt van het later verdwenen dorp Zaanden (ook wel Saenden, Oud-Zaanden of Oud-Saenden genoemd). Te midden van het dorp werd een kerk gebouwd en op deze wijze ontstond ook de buurtschap Kerkbuurt. In 1403 krijgt de poorter van Haarlem, Simon van Zaenden, het ambachtsheerschap over Oostzaan van graaf Albrecht van Beieren, net voor diens dood. In 1573, tijdens de Tachtigjarige Oorlog, staken Spaanse soldaten in Oostzaan de Kerk, vele huizen en de meelmolen Het Wapen van Oostzaan in de brand. Allen werden uiteindelijk weer herbouwd in de jaren daarna.

Het dorp groeide over de eeuwen heen wat in zuidelijke richting. Later ontstond bij de overtoom aan het IJ net als bij Westzaan een eigen buurt. Dit ontwikkelde zich al snel uit tot een echt eigen buurt, de Oostzaner Overtoom. De Kerkbuurt raakte onderverdeeld in een Westerkerkbuurt en Oosterkerkbuurt en op de grens met Zuideinde was er De Kathoek. In 1729 kochten de regenten van Oostsanen en Oostzaandam de Ambachtsheerlijkheid Oostsanen van de Staten van Holland en West-Friesland voor f 100.000.

Ambachtsheerlijkheid Oostsanen bestaande uit Oostzaan, Oostzaandam en Haaldersbroek wordt in 1806 opgeheven. En Oostzaan wordt daarna een zelfstandige gemeente. Voor de uitbreiding van de stad Amsterdam boven het IJ werd in 1921 een deel van Oostzaan opgekocht door de gemeente Amsterdam. Het betrof het gebied van de Oostzaner Overtoom en IJ-polder VIII, met een stuk van het Zuideinde. Zo ontstond Tuindorp Oostzaan. In die eeuw, de 20e eeuw, groeit Oostzaan zelf ook, met name de Kerkbuurt en het noordelijke deel van Zuideinde. Die kern van nieuwbouw is ook de basis van het dorpscentrum van Oostzaan geworden.

Binnen de gemeente Oostzaan was er vroeger, tot even voorbij halverwege de 20e eeuw, een soort van diversiteit aan en onder de Oostzaners. Namelijk de Noordelingen afkomstig uit het noorden (Noordeinde - De Haal - De Heul - Achterdichting) en de Kerkbuurters afkomstig uit het gebied rond de Grote Kerk (Kerkstraat- Kerkbuurt). Ook was er verschil tussen de Kerkbuurters en de Noorderkerkbuurters, dit is een deel dat meer richting het Noordeinde loopt. En tot slot de Zuiderlingen afkomstig uit het gebied Zuideinde. Het was geen strijd onderling, maar zo kon men altijd horen, dan wel aan de achternaam zien waar men vandaan kwam. Als men van buiten verhuisde naar Oostzaan werd men niet of moeilijk geaccepteerd door de Oostzaners (geboren en/of getogen) Men was dan een importer. Met name Zaandammers (Bunzingen) en anderen personen afkomstig van die kant van de Zaan waren niet geliefd in het dorp. Amsterdammers werden wat meer geaccepteerd, maar ook zij waren geen Oostzaners en dus hadden ze het moeilijk 'aarde' in het dorp.

Het Noordeinde en de Haal en de Heul zijn nog als vanouds, met oude wegsloten in de Haal, maar de rest van Oostzaan is drastisch veranderd. Het heeft zijn oude wegsloot moeten inleveren voor een drukke doorgaande weg, de Kerkstraat. Dit was nodig vanwege de strategische ligging van Oostzaan ten opzichte van Amsterdam en Zaandam.

In 1786 vind er in de Banne Oostzaan een watersnoodramp plaats. De dijk Achterdichting, waarvan het octrooi in 1625 was verleend, bezweek waardoor de hele Banne onderwater liep. Op 4 februari 1825 werd Oostzaan opnieuw getroffen door een watersnoodramp, ditmaal doordat de Zuiderzeedijk bij de Stenen Beer van Durgerdam doorbrak. Een vrij groot gebied van Waterland liep helemaal onderwater, waaronder ook Oostzaan. Op 16 januari 1916 werd Oostzaan wederom getroffen door een watersnoodramp, ditmaal liep het water gewoon over het Luyendijkje, waarvan het octrooi in 1589 was verleend, heen. De dijken bij Uitdam, Durgerdam en Katwoude waren eerder al, in de nacht van 13 op 14 januari, doorgebroken. Op 16 februari liep de polder opnieuw onder door een stevige storm. Pas op 24 maart kon worden begonnen met de polder droog te maken, een karwei dat op 1 april klaar was.

De gemeente Oostzaan had vanaf 20 mei 1884 tot 15 mei 1938 een treinstation in het buurtschap De Heul. Er kwamen treinen uit Zaandam en uit Enkhuizen.

Dialect

In de Zaanse streektaal werden de inwoners van Oostzaan vroeger doppehokkers genoemd. In deze streektaal bestaan diverse varianten, waarbij Oostzaan ook zijn eigen dialect heeft. Het lijkt met sommige woorden op het Zaans, maar een verschil is de nadrukkelijk uitgesproken "eu". Hierbij wordt het woord "huis" uitgesproken als "heus". Net als in de rest van de Zaanstreek hoor je vaak een k in plaats van een ch, dus school wordt skool en schaap skaap. Het Oostzaans kent tal van uitdrukkingen en woorden, die onder meer zijn vastgelegd in het boekje Wat ons nag te binnen skoot. Hierin worden de Oostzaanse woorden uitgelegd en vertaald.

Gemeenteraad

De gemeenteraad van de gemeente Oostzaan bestaat uit 13 zetels. Hieronder staat de samenstelling van de gemeenteraad sinds 1998:

Gemeenteraadszetels
Partij	1998	2002	2006	2010
GroenLinks	5	3	3	3
VVD	2	3	3	4
PvdA	2	1	3	2
Gemeentenbelangen	1	3	2	2
CDA	1	1	2	1
D66	1	1	-	1
Luijendijk	1	1	-	-
Totaal	13	13	13	13

Aangrenzende gemeenten

Aangrenzende gemeenten
	Wormerland
Zaanstad		Landsmeer
	Amsterdam

Oostzaanse familienamen

Oostzaan heeft zijn eigen typische familienamen. Deze worden vaak ook in buurgemeenten teruggevonden, maar natuurlijk ook door het land verspreid. Hier volgen een aantal echte Oostzaanse familienamen, namen die zijn teruggevonden in archieven tot op 1700 en grotendeels van oudsher uit Oostzaan komen:

Abbring, Appel, Beunder, Bindt, Booker, Boon, Bosschieter, Brand(t), Broerse, Brouwer (ook elders in Noord-Holland), Bruijn, Buijs, Buijtenhek, Derlage(n), Dral, Edel, Eijdenberg, Eijer, Engel, Esselman, Flens, Gans, Gorter, De Graaf (de Graeff, De Graaff), Groeneweg, Havik, Heijn, Hoek (Hoeck), Hollebeek, Horstman, Hottentot, Jonkhart, Jonker, Keijzer, Klarenbeek, Koeman, Langeberg, Van Leeuwen, Lust, Manshanden, Onrust, Opdam, Pet, Prins, Rem, Rep, Ruig, Schaft, Splint, Taams, Visser, Vels, Vleeshakker, Vonk (Vonck), De Vries, Wals, Walst, Willemse, De Joode.

Bekende Oostzaners

• Claes Compaen (1587), Barbarijse zeerover
• Albert Heijn, oprichter van de gelijknamige supermarktketen
• Gré de Jongh (2 november 1924), atlete
• Theo Quené (1930-2011), planoloog
• Robert Tijdeman (30 juli 1943), wiskundige, die gespecialiseerd is in de getaltheorie
• Rob Rensenbrink (1947), ex-voetballer
• Trijnie Rep (1950), topschaatster in de jaren 70
• Piet Boon (1958), ontwerper van interieurs. Oorspronkelijk meubelmaker
• Hans Klarenbeek (09-06-1965), topschaker. Internationaal Meester en momenteel spelend bij schaakclub ZSC-Saende uit Zaandam
• Mark Klarenbeek (09-06-1965) (tweelingbroer van Hans), topschaker. FIDE Meester en momenteel spelend bij schaakclub ZSC-Saende uit Zaandam

Oude en huidige Oostzaanse bedrijven

In Oostzaan werd veel pluimvee gehouden. De eierhandel was een belangrijke bron van inkomsten. Zo telde Oostzaan grote eier- en pluimveehandelaren, met name gericht op Amsterdam. Menige Oostzaner is positief over Amsterdam. Andere van oudsher Oostzaanse bedrijven zijn transport, kruidenierszaken en houthandel. Daarnaast bezit het internationaal bekende bedrijven. Van oorsprong zijn Oostzaners een handelsvolkje. Dit leven ze tot aan de dag van vandaag nog steeds na.

Oer-Oostzaanse bedrijven zoals de eierenhandel van Jb. Havik en Zn. en Taams Eieren. Dit zijn nog maar twee van de eierenhandels die Oostzaan rijk was. Door de grote veranderingen binnen deze sector zijn bijna alle eierenhandelaren of gestopt of weg uit Oostzaan. De meeste zijn gestopt, zo ook Jb. Havik en Zn en Taams Eieren.

• Kruidenier Albert Heijn, in de Kerkbuurt

Opgericht in begin 1860 door de familie Heijn, een Oostzaanse familie wonende in de Kerkbuurt te Oostzaan. Vader Heijn had een kruidenierszaakje dat op 27 mei 1887 door zijn zoon Albert Heijn werd overgenomen. Acht jaar nadat hij de nering van zijn vader overnam, opende een enthousiaste Albert Heijn zijn eerste filiaal in Purmerend. Hij begon ondertussen ook met eigen productie. Vanaf 1895 werden in de keuken van een herenhuis in Zaandam eigen koekjes gebakken. En achter de winkel in Oostzaan brandde hij zijn eigen koffie. Albert Heijn brandt nog steeds zijn eigen koffie. Het succes van Albert Heijn lijkt op de klassieke American Dream. In 1920 deed hij de leiding over aan zijn zoons Jan en Gerrit en zijn schoonzoon Jan Hille. Toen Albert Heijn in 1927 veertig jaar bestond telde de onderneming al 107 filialen. Ze kreeg bij het jubileum het predicaat "hofleverancier". In 1948 werd het bedrijf een vennootschap en gingen het naar de beurs. Tegenwoordig bezit het concern Albert Heijn diverse grote supermarktketens over de hele wereld.

Oostzaan in de geschiedenis

• Claes Gerritszoon Compaen (1587–1660), koopvaarder, reder en zeerover, werd geboren in Oostzaan.
• Jacob Cornelisz. van Oostsanen, kunstschilder, leefde van 1470 tot 1533.
• De supermarktketen Albert Heijn komt voort uit een Oostzaans gezin. Een oude Albert Heijn winkel, waarvan gezegd wordt dat het een replica is van het oorspronkelijke kruidenierswinkeltje, is terug te vinden op de Zaanse Schans.
• Vlak na de Tweede Wereldoorlog behoorde Oostzaan tot de rijkste gemeenten van Nederland. Het was tevens een 'rood bolwerk': ongeveer 50% van de Oostzaners stemde op de Communistische Partij van Nederland. (Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2002 behaalde GroenLinks 25,7% van de stemmen.)

Zie ook

• Lijst van rijksmonumenten in Oostzaan (gemeente)

Externe link

• Website van de gemeente
• OostzaanDigitaal; onafhankelijke website met verzamelde berichten over Oostzaan
• Oudheidkamer Oostzaan

52° 26' NB 4° 52' OL