Teletekst

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Teletekst is een oproepbare informatiebron via de televisie. Het woord "teletekst" is een geregistreerd handelsmerk van de NOS.[1]

Techniek[bewerken]

Het teletekstsignaal wordt met de normale televisie-uitzending meegestuurd in de beeldlijnen die buiten het normale beeld vallen. Bij slecht afgestelde televisietoestellen is dit wel eens te zien als steeds veranderende zwarte en witte puntjes aan de boven- of onderkant van het beeld.

Dit signaal wordt door een ingebouwde decoder uit het ontvangstsignaal gefilterd, waarna de gebruiker de gewenste informatie met de afstandsbediening kan opzoeken. Ook kunnen hiermee de Nederlandstalige televisieprogramma's van ondertiteling voorzien worden (Teletekst-pagina 888).

Paginanummering[bewerken]

De originele specificatie bepaalde dat een pagina geïdentificeerd werd met een eencijferig magazinenummer (1-8) en een tweecijferig paginanummer (00-99).[2]

Het nummer van een teletekstpagina begint dus nooit met 0 of 9. Er zijn dan ook maar drie bits beschikbaar voor het eerste cijfer van het paginanummer, dus acht mogelijkheden. Veel televisietoestellen staan wel toe dat de gebruiker een 0 of 9 als eerste cijfer opgeeft, maar dat wordt dan als identiek beschouwd met respectievelijk 8 en 1. Dus zijn pagina 045 en pagina 845 dezelfde pagina, evenals pagina 167 en 967. Andere toestellen geven een vraagteken weer, wanneer de 0 of 9 als eerste wordt ingetoetst op de afstandsbediening.

Voor de laatste twee cijfers zijn er dus, vanwege het binaire systeem, per cijfer vier bits beschikbaar. Dat geeft zestien mogelijkheden per cijfer, terwijl er maar tien nodig zijn. Sommige zenders - vooral in Duitsland - gebruiken de extra mogelijkheden om gegevens uit te zenden die door daarvoor bestemde ontvangers kunnen worden ontvangen.

Geschiedenis[bewerken]

Teletekst is speciaal ontwikkeld voor het ondertitelen van televisieprogramma's voor doven en slechthorenden. De BBC heeft dit in korte tijd weten te ontwikkelen, binnen twee jaar na de aankondiging in 1972 waren de eerste proefuitzendingen met ondertiteling een feit (1973-1974). Dit teletekstsyteem bleek ook geschikt voor andere doeleinden, zodat ook goedhorenden er profijt van hebben. De BBC is in Europa nog steeds koploper bij de ondertiteling van televisieprogramma's voor doven. Vrijwel alles wordt -al dan niet live- ondertiteld, ook de educatieve programmering 's nachts.

In 1974 ging de Britse omroep BBC als eerste van start met teletekst onder de naam Ceefax, wat een verbastering is van het Engelse "see facts". Daarna volgden Zweden SVT (12 maart 1979) en Oostenrijk ORF (21 januari 1980).

Teletekst in België[bewerken]

Op 8 mei 1980 ging de BRT van start met teletekst. In (2005) bekeken dagelijks 800.000 mensen de teletekstpagina's van de VRT. In 2009 was dit nog slechts 599.388 mensen per dag en in 2013 werd het cijfer van 2009 gehalveerd. Er keken dan nog zo een 295.381 Vlamingen per dag .

Teletekst in Duitsland[bewerken]

Op de televisiezenders ZDF en ARD ging teletekst (Videotext) officieel van start op 1 juni 1980.

Teletekst in Nederland[bewerken]

Start van NOS Teletekst in Nederland op 1 april 1980.

De Nederlandse versie van teletekst ging op 1 april 1980 onder beheer van de NOS officieel van start. Daar gingen jaren aan voorbereiding aan vooraf.

Hoewel teletekst is ontwikkeld voor het ondertitelen van televisieprogramma's is het ondertitelen voor doven pas later op gang gekomen. Doven zijn de discussie over ondertiteling met de overheid en NOS gestart lang voordat er in Nederland sprake was van teletekst. De NOS zag eerst niet veel in het concept en hield het voor technisch niet uitvoerbaar. Doordat de BBC met proefuitzendingen aantoonde dat het technisch wel mogelijk was kon de volgende hobbel voor de doven worden genomen: Na jaren aandringen en demonstraties van verschillende organisaties voor doven en slechthorenden kwam er een subsidie en werden bij de publieke omroep mondjesmaat televisieprogramma's ondertiteld.

Pas in 1976 lieten twee Nederlandse omroepmedewerkers zich in Londen voorlichten door de BBC. Daarna werd het systeem opgezet door Wim Stokla, voormalig adjunct-hoofdredacteur van het Journaal en Joop Marmelstein, toenmalig chef binnenland.

Beide mannen bedachten dat op pagina 101 de belangrijkste nieuwskoppen staan en deden aanbevelingen voor de schrijfwijze op het nieuwe medium en de kleurstellingen.

Op 4 februari 1977 werd het systeem tijdens een besloten bijeenkomst voorgelegd aan leden van de Tweede Kamer en afvaardigingen van ministeries en bedrijven. De NOS mocht verder experimenteren en in 1978 werd voor het eerst het nieuwe systeem op de Firato getoond aan het grote publiek.

Toen het systeem in 1980 'live' ging, waren bij de NOS 700 mensen bekend die Teletekst op hun (dure) televisietoestel konden ontvangen. Tien jaar later kon een derde van de Nederlanders de 101 lezen en in 2000 was het bereik volgens de dienst Kijk- en Luisteronderzoek (KLO) 93 procent.

NOS-teletekstindelingen november 2008 en februari 2009[bewerken]

Op maandag 3 november 2008 werden bij NOS Teletekst de teletekstrubrieken binnen- en buitenlands nieuws vervangen door één rubriek nieuws. Tot 3 november waren de pagina's 103 tot en met 119 namelijk gereserveerd voor binnenlands nieuws en 121 tot en met 129 voor buitenlands. Dat onderscheid was toen niet meer van toepassing, op pagina 103 tot en met 129 werd zowel binnen- als en buitenlands nieuws vermeld. Ook het korte nieuws werd anders ingedeeld. Kort binnenlands nieuws stond voorheen uitsluitend op pagina 120 en buitenlands uitsluitend op 130, maar voortaan werden de pagina's 130 t/m 135 gebruikt voor binnen- en buitenlands kort nieuws.

Eén rubriek nieuws bleek niet succesvol en op 2 februari 2009 werd binnen- en buitenlands nieuws op teletekst weer gescheiden, omdat er veel behoefte was aan dit onderscheid. Dit bleek uit vele negatieve reacties, waardoor de NOS zich genoodzaakt voelde het onderscheid weer in te voeren.

Uitzendingen van NOS-teletekst[bewerken]

Op Nederland 1, Nederland 2 en Nederland 3 verzorgt de NOS de teletekstpagina's alsmede op de interpagina van de NOS (zie bij 'Externe links'). Ook verzorgt de NOS tegenwoordig teletekstpagina's bij de digitale kanalen Politiek24 en Journaal24.

Gevechten[bewerken]

De NOS was niet de enige partij die inzag dat teletekst een gouden toekomst voor zich had. In de jaren 70 kon de NOS voorkomen dat de kranten het medium zouden overnemen, begin jaren 80 eisten verschillende publieke omroepen de zeggenschap op en toen de NOS dat pleidooi had beslecht, moest de omroep voorkomen dat het ANP de berichten ging schrijven. Deze gevechten om het medium werden op zeer hoog politiek niveau gestreden. In de strijd met de omroepen dreigde Stokla zelfs enkele malen met aftreden om te voorkomen dat de heldere zoekstructuur verloren ging.

Wel kregen de omroepen eigen pagina's die ze prompt gingen vullen met eigen nieuws - vaak hetzelfde als al op de 101 stond. In 1992 kwam daar een eind aan, toen RTLText, de teletekstdienst van RTL, zich een serieuze concurrent toonde.

Ook het ANP kreeg dankzij CDA-Kamerlid Piet van der Sanden deels wat het wilde: zeggenschap over het nieuws. Een door de NOS betaalde redactie ging op 1 juli 1988 van start. De oprichters Stokla en Marmelstein hadden toen vanwege de politieke gevechten om teletekst de NOS al verlaten.

Binnen de NOS fungeerde teletekst lange tijd in een isolement en de overgang van de nieuwsredactie naar het ANP was weinig succesvol; ook binnen het ANP waren de redacteuren afgezonderd van de rest van het persbureau en de relatie met de teleteksters van de NOS was ronduit slecht.

Dankzij de Mediawet in 1988, kon de NOS op 31 december 1994 het maken van nieuwsberichten weer volledig in eigen hand nemen. Omdat het ANP commercieel wilde gaan, kon de toenmalige chef van teletekst, Frans Collignon, met de Mediawet in de hand bij de politiek bedingen dat een wetsartikel over de gedwongen winkelnering bij het ANP zou worden geschrapt.

Sindsdien is het nieuws en sportnieuws weer volledig in handen van Teletekst. In 2003 werd de redactie onder hoofdredacteur Gio Lippens enkele jaren samengevoegd met de internetredactie van de NOS, maar sinds december 2004 is het geïntegreerd met de redactie van NOS-Radionieuws. Eind 2005 vallen alle nieuwsafdelingen van de NOS onder één hoofdredactie. Ook de sportredactie heeft een eigen hoofdredacteur, die verantwoordelijk is voor de sport-pagina's van Teletekst.

Weetjes over NOS-teletekst[bewerken]

  • Teletekst wordt gemaakt voor € 0,25 per Nederlander per jaar.
  • De Railverkeersleiding van de Nederlandse Spoorwegen publiceerde reeds in de jaren 1990 direct actuele reisinformatie via Teletekst, lang voordat dit op de website van de NS het geval was. Toen NS wel actuele reisinformatie op de website opnam, vermeldde de NS-website aanvankelijk niet de Railverkeersleiding als informatiebron, maar NOS Teletekst.
  • In 2001 werden gedurende een maand diverse kunstwerken van derden getoond via teletext. Dit waren diverse animaties die geanimeerd werden vanuit de roulerende pagina's.
  • Teletekst wordt weliswaar beheerd door de NOS, maar verschillende pagina's worden door andere organisaties gevuld, zoals Schiphol en de verschillende omroepen.
  • De redactie van de NOS verzorgt het nieuws (de 100-pagina's), de gids (de 200-pagina's), het film- en shownieuws (enkele van de 400-pagina's) en het financiële nieuws (de 500-pagina's).
  • De ondertitelredactie die verantwoordelijk is voor pagina 888 is sinds 2003 een aparte redactie, en valt onder de Publieke Omroep. Voorheen was de ondertiteling te bekijken via de pagina's x99, waarin x het nummer van Nederland 1, 2 of 3 was.
  • Dagelijks bezoeken 2,2 miljoen mensen NOS-Teletekst via de televisie.
  • Op 1 februari 2013 heeft de NOS de teletekst-pagina's op het internet vernieuwd.
  • Voor alle sportnieuws heeft NOS een apart bedrijf ingeschakeld dat alles beheert, namelijk Infostrada Sports; de redactie heeft alleen nog een controlerende taak.
  • Op 1 januari 2000 werd als ludieke reactie op de milleniumbug op pagina 101 het nieuws van 1 januari 1900 getoond.

Teletekst op commerciële zenders[bewerken]

Ook veel commerciële televisiezenders brengen de kijkers een teletekstservice. RTL Nederland zendt achter de zenders RTL 4, RTL 5, RTL 7 en RTL 8 RTL Text uit. De nieuwspagina's van RTL worden verzorgd door de redactie van het RTL Nieuws. Op SBS 6 zijn in de 100-reeks pagina's op te vragen die worden ingevuld door de redacties van Hart van Nederland en SBS Shownieuws.

De commerciële zenders gebruiken vaak een of twee regels van het teletekstscherm voor reclame, en niet zelden is dat reclame voor sekslijnen of pornosites.

Level 2.5 standaard[bewerken]

Een vergelijking tussen de Level 1.0 en de 2.5 standaard op de Duitse teletekst van ZDF

Een nieuwe grafische standaard voor teletekst is in 2000 op de Europese markt geïntroduceerd: Level 2.5, ook wel HiText genoemd. Met Level 2.5 is het mogelijk om een achtergrondkleur te gebruiken op teletekstpagina's, ook zijn plaatjes in grotere en fijnere resoluties mogelijk. De effecten zijn alleen zichtbaar indien de televisie een speciale chip hiervoor heeft. De meeste nieuwe TV's zijn tegenwoordig hiermee uitgerust.

Deze 'Level 2.5'-standaard wordt maar door weinig Europese TV-stations gebruikt, alleen de ZDF gebruikt deze als achtergrondkleur en het logo op de indexpagina, de NOS als achtergrondkleur, samen met een testpagina, en de zender ARTE en Sat3 op enkele pagina's.

Een nadeel van Level 2.5 is dat deze vertraagd weergegeven wordt na het opstarten van teletekst. Er moet immers extra data uit het teletekstsignaal worden geladen wat extra tijd kost. Hiermee zal Level 1 altijd werkzaam blijven zolang Level 2.5 wordt gebruikt.

Externe links[bewerken]

Teletekstpagina's[bewerken]

Teletekst is tegenwoordig ook via internet te raadplegen:

Overige[bewerken]

Bron en noten
  • 25 jaar Teletekst in verhalen, door Dik Verkuil, ISBN 90-809578-1-X (uitgegeven op 1 april 2005 ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan van Teletekst in Nederland)