Lexicale diffusie

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Lexicale diffusie is in de gesproken taal het verschijnsel dat één bepaald foneem van vorm verandert, waarna deze verandering zich verder uitbreidt in het lexicon van de taal in vergelijkbare contexten, zodat de verandering een systematisch karakter krijgt.

Lexicale diffusie geldt meestal niet voor alle vergelijkbare contexten. Ook is het verschijnsel vaak meer specifiek gebonden aan bepaalde lokale varianten (dialecten). Dit is in tegenspraak met de stelling van de Neogrammatici, die van mening waren dat een eenmaal ingezette klankverandering voor alle vergelijkbare contexten gold.

William Labov onderscheidt als alternatieve oplossing twee soorten klankverschuivingen: de regelmatige die in elke mogelijke context gelden (bijvoorbeeld klinkerverschuiving) en lexicale diffusie (bijvoorbeeld metathesis of klinkerreductie). Volgens Paul Kiparsky komt lexicale diffusie voort uit analogie en moet het daarom niet worden beschouwd als een echte klankverandering maar als een vorm van nivellering.

Voorbeelden[bewerken]

Enkele voorbeelden van lexicale diffusie doorheen de geschiedenis van het Nederlands:

  • De diftongering van veel monoftongen (bijvoorbeeld [i:], [y:], [i:], [y:] → [ai], [oi], [ei], [oey]), evenals de omgekeerde klankverschuiving (monoftongering) die de overgang van het Middelnederlands naar het moderne Nederlands kenmerkte.
  • De verlaging van de Nederlandse diftong [ei] tot [ai]
  • De uitspraak van de Gooise r, een verschijnsel dat zich net als de diftong [ai] hoofdzakelijk beperkt tot het Poldernederlands.

Een belangrijk voorbeeld van lexicale diffusie in de geschiedenis van het Engels is de grote klinkerverschuiving (Great Vowel Shift), die sinds de fase van het Middelengels de uitspraak van bijna alle Engelse klinker heeft beïnvloed.

Zie ook[bewerken]

Referenties[bewerken]

  • Kiparsky, Paul, The Handbook of Phonological Theory, Blackwell, Cambridge, Mass., “The phonological basis of sound change”, p. 640–70 ISBN 0-631-18062-1.
  • Labov, William, Principles of Linguistic Change, Volume 1: Internal Factors, Blackwell, Cambridge, Mass., 1994 ISBN 978-0-631-17913-9.