Pentatoniek

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

De pentatonische toonladder is een toonreeks bestaande uit vijf tonen. Een tonaal centrum kan aanwezig zijn, afhankelijk van de harmonische context, maar in pentatonische reeksen zonder leidtoon of kleine secundes, is tonaliteit niet vanzelfsprekend. Echter ook het ervaren van de terts of sext draagt aan de mate van tonaliteit bij. Vele culturen en muziekstromingen gebruiken de pentatoniek, maar vooral Chinese muziek, Keltisch-Ierse en Schotse muziek, Indiaanse muziek en blues staan er om bekend. Ook klassieke muziek kan pentatonisch zijn, of pentatonische elementen bevatten, zoals Morgenstimmung van Edvard Grieg. Ook veel kinderliedjes zijn gebaseerd op pentatoniek.

Afleiding[bewerken]

Hoewel de pentatonische reeks geen tonaal centrum heeft kan de reeks wel worden afgeleid uit onder meer de mineur- of de majeurtoonladder. Meestal gebruikt men de vierde en zevende trap van de majeurtoonladder niet.

Bijvoorbeeld C-majeur: C-D-E-F-G-A-B-c wordt C-D-E-G-A-c Music 4c1.svgMusic 4d1.svgMusic 4e1.svgMusic 4g1.svgMusic 4a1.svgMusic 4c2.svgMusic Bar.svg

Indien er bijvoorbeeld, gemoduleerd moet worden van majeur naar mineur, speelt men de tweede en zesde trap van de mineurtoonladder niet.

Bijvoorbeeld a-mineur: A-B-c-d-e-f-g-a wordt A-c-d-e-g-a Music 4a0.svgMusic 4c1.svgMusic 4d1.svgMusic 4e1.svgMusic 4g1.svgMusic 4a1.svgMusic Bar.svg

Een pentatonische mineurtoonladder kan dus worden gevonden door de pentatonische majeurtoonladder vanaf de zesde trap (=A) te spelen.

Afhankelijk van de muziekstijl zijn er meer vormen van pentatoniek mogelijk. In de Keltisch-Ierse/Schotse muziek is het niet ongewoon om pentatoniek toe te passen, die van modale toonladders is afgeleid.

Blues[bewerken]

In de blues gebruikt men vaak ook nog een extra verhoogde vierde trap, die dient als leidtoon naar de vijfde trap, de dominant. Hierdoor ontstaat een parallel met de zevende en achtste trap, waar datzelfde gebeurt. Ook gebruiken bluesmuzikanten een extra verlaagde derde trap, waardoor het gevoel van een mineurtoonladder ontstaat. Dit noemt men de blue note.

Bijvoorbeeld: C-D-E-G-A-c wordt C-D-Es-E-G-A-c (met extra toegevoegde 'blue note' Es)

Hemitonisch of anhemitonisch[bewerken]

Concrete voorbeelden van pentatoniek zijn (met stamtonen genoteerd):

  • C-D-E-G-A-c (afgeleid van C-majeur)
  • A-c-d-e-g (afgeleid van a-authentiek mineur)
  • G-A-c-d-e-g (afgeleid vanuit de modale G-mixolydische en g-dorische toonladder)
  • D-E-G-A-c-d (afgeleid vanuit de modale d-dorische en d-eolische toonladder)
  • C-E-F-G-B-c (afgeleid van C-majeur)
  • D-E-F-A-B-d (afgeleid van d dorisch)

De eerste vier voorbeelden zijn anhemitonische pentatonische toonladders, dat wil zeggen dat kleine secunden (halve toonafstanden) erin ontbreken. Het vijfde en zesde voorbeeld is hemitonisch pentatonisch, waarbij wel kleine secunden aanwezig zijn. In dit voorbeeld zijn dit E-F en B-c in voorbeeld 5 en E-F in voorbeeld 6. (N.B. Voor anhemitonisch is ook het woord enhemitonisch in gebruik.)

Voorbeelden[bewerken]