Tardieve dyskinesie

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Esculaap     Neem het voorbehoud bij medische informatie in acht.
Raadpleeg bij gezondheidsklachten een arts.
Tardieve dyskinesie
ICD-10 G24.0
ICD-9 333.85
OMIM 272620
DiseasesDB 12909
eMedicine neuro/362
Portaal  Portaalicoon   Geneeskunde

Tardieve dyskinesie (TD) is een bewegingsstoornis die optreedt als bijwerking van bepaalde geneesmiddelen. Tardief betekent ongeveer 'laat ontstaan' en dyskinesie betekent 'verkeerde beweging'. De mate van dyskinesie is persoonsafhankelijk. Hoe tardieve dyskinesie precies ontstaat is nog onduidelijk. Het heeft waarschijnlijk te maken met veranderingen in de basale ganglia.

Vormen[bewerken]

  • Orofaciale dyskinesie; de meest voorkomende vorm van tardieve dyskinesie. Het gaat hier om abnormale bewegingen van het gelaat en de mond. Kenmerken zijn:
    • herhaaldelijk smakken
    • kauwbewegingen maken
    • problemen met slikken
    • wenkbrauwen optrekken
    • wegdraaien van de ogen
    • wangen opblazen
  • Tardieve acathisie; mensen met acathisie zijn innerlijk onrustig. Ze kunnen ook moeilijk stil blijven zitten of staan
  • Ballisme; heftige bewegingen waarbij een arm of been plots uitschiet
  • Chorea; onregelmatige bewegingen die overgaan van de ene spiergroep naar de ander
  • Tardieve myoclonus; plotselinge, snelle, schokachtige spiertrekjes die over het hele lichaam kunnen voorkomen
  • Tardieve tremor; onwillekeurig ritmisch en aanhoudelijk beven
  • Tardieve tics; herhaaldelijk gemaakte, typische bewegingen
  • Tourettisme; lijkt op het syndroom van Gilles de la Tourette

Behandeling[bewerken]

Er is geen medicijn tegen tardieve dyskinesie. Wel zijn er middelen die de verschijnselen tegengaan (clonazepam).

Suppletie met vitamine E is een behandeloptie bij patiënten met TD die pas recent is gediagnosticeerd. Het eten van vitamine E rijke voeding wordt aanbevolen. Vitamine E uit een multivitaminepreparaat biedt een alternatief. Meestal bevatten die 30 IE alfa-tocopherol, gebruik van preparaten met hoge doses vitamine E (400 IE alfa-tocopherol) wordt afgeraden[1].

Er zijn ook aanwijzingen dat patiënten met tardieve dyskinesie een verminderd vermogen hebben om het aminozuur fenylalanine uit het bloed te verwijderen. Suppletie met vertakte aminozuren (leucine, isoleucine en valine) zou dan deze fenylalanineniveaus weer kunnen verlagen. In een klinisch onderzoek bij 36 psychiatrische patiënten bleek suppletie met deze aminozuren, ook wel BCAA's[2] genoemd naar de Engelse afkorting, langs deze weg inderdaad de symptomen van tardieve dyskenesie aanmerkelijk te kunnen verlagen[3].

Geneesmiddelen die in verband worden gebracht met tardieve dyskinesie[bewerken]

Antipsychotica[bewerken]

In het overgrote deel van de gevallen wordt tardieve dyskinesie veroorzaakt door antipsychotica. Zowel de klassieke (oudere) als de atypische (nieuwere) antipsychotica kunnen aanleiding geven tot het krijgen van TD. Het risico op het ontwikkelen van TD veroorzaakt door klassieke middelen is vijf maal groter, dan bij gebruik van de atypische middelen.[4]

Andere medicijnen[bewerken]

Ook andere geneesmiddelen worden met TD in verband gebracht, maar het gaat dan steeds om één of enkele gerapporteerde verbanden, wat wetenschappelijk geen bewijs is voor een oorzakelijk verband. Er bestaat slechts 1 case-report waarin melding wordt gemaakt dat het antidepressivum imipramine een orofaciale dyskinesie veroorzaakte.[5] Van de SSRI fluoxetine bestaan 2 case-reports waarin wordt aangegeven dat fluoxetine wordt geassocieerd met het ontwikkelen van een TD.[6][7]Van een andere SSRI, paroxetine is eenmaal melding gemaakt dat het in verband werd gebracht met TD.[8]

Carbamazepine, een anti-epilepticum kan een TD-achtig syndroom veroorzaken. Het betreft slechts 1 case-report.[9] Paradoxaal: carbamazepine is echter ook in (dier)onderzoek in verband met de behandeling van TD.[10] Fenytoïne, een ander anti-epilepticum, veroorzaakt geen TD, maar kan een bestaande TD wel verergeren.[11]

In Amerika ligt Risperdal® (stofnaam risperidon) sinds 2007 meer en meer onder vuur. Het middel heeft reeds bij meerdere patiënten tardieve dyskinesie veroorzaakt. Reeds in 2000 kende een jury in Philadelphia $6,7 miljoen toe aan een patiënt met tardieve dyskinesie veroorzaakt door het antipsychoticum Risperdal. Overigens verloopt op dit ogenblik het patent van Janssen Pharmaceutica. Het wordt vervangen door Invega wat zeer sterk lijkt op Risperdal.

Bronnen, noten en/of referenties
  1. (en) Pham DQ, Plakogiannis R. (2005) "Vitamin E supplementation in Alzheimer's disease, Parkinson's disease, tardive dyskinesia, and cataract: Part 2.". Ann Pharmacother, jrg.39 (nr.12): pp. 2065-2072. PMID 16288072
  2. NL BCAA, Veel meer dan alleen spiervoedsel
  3. (en) Richardson MA, Bevans ML, Read LL, et al. (2003) "Efficacy of the branched-chain amino acids in the treatment of tardive dyskinesia in men.". Am J Psychiatry, jrg.160 (nr.6): pp. 1117-1124. PMID 12777270 gratis volledige artikel. De in het onderzoek gebruikte dosering was 222 mg/kg lichaamsgewicht. Voor een persoon van 70 kg komt dit neer op ruim vijftien gram BCAA's (Branched-Chain Amino Acids) per dag. Dit soort hoeveelheden worden meestal geconsumeerd als poeder, op te lossen in een drank.
  4. (en) Remington G. (2007) "Tardive dyskinesia: eliminated, forgotten, or overshadowed?". Curr Opin Psychiatry, jrg.20 (nr.2): pp. 131-137. PMID 17278910
  5. (en) Dekret JJ, Maany I, Ramsey TA, et al. (1977) "A case of oral dyskinesia associated with imipramine treatment.". Am J Psychiatry, jrg.134 (nr.11): pp. 1297-1298. PMID 910991
  6. (en) Dubovsky SL, Thomas M. (1996) "Tardive dyskinesia associated with fluoxetine.". Psychiatr Serv, jrg.47 (nr.9): pp. 991-993. PMID 8875667
  7. (en) Sandler NH. (1996) "Tardive dyskinesia associated with fluoxetine.". J Clin Psychiatry, jrg.57 (nr.2): pp. 91. PMID 8591977
  8. (en) Botsaris SD, Sypek JM. (1996) "Paroxetine and tardive dyskinesia.". J Clin Psychopharmacol, jrg.16 (nr.3): pp. 258-259. PMID 8784663
  9. (en) Lazarus A. (1994) "Tardive dyskinesia-like syndrome associated with lithium and carbamazepine.". J Clin Psychopharmacol, jrg.14 (nr.2): pp. 146-147. PMID 8195458
  10. (en) LaHoste GJ, Wigal T, King BH, et al. (2000) "Carbamazepine reduces dopamine-mediated behavior in chronic neuroleptic-treated and untreated rats: implications for treatment of tardive dyskinesia and hyperdopaminergic states.". Exp Clin Psychopharmacol, jrg.8 (nr.1): pp. 125-132. PMID 10743913
  11. (en) Harrison MB, Lyons GR, Landow ER. (1993) "Phenytoin and dyskinesias: a report of two cases and review of the literature.". Mov Disord, jrg.8 (nr.1): pp. 19-27. PMID 8419804