Bourgondische Successieoorlog

Bourgondische Successieoorlog
Paars en gearceerd: in 1477 door Lodewijk XI bezet. Oranje effen: in 1482 aan Maximiliaan toegekend. Gearceerd: in 1493 aan Filips de Schone teruggegeven.
Datum	1477 – 1482
Locatie	Frankrijk, de Nederlanden
Resultaat	Franse overwinning
Casus belli	ontbreken mannelijke Bourgondische erfopvolger
Territoriale veranderingen	Frankrijk lijft enkele Bourgondische gewesten in
Verdrag	Vrede van Atrecht (1482)
Strijdende partijen
Habsburg: Bourgondische Nederlanden Valois-Orléans: Koninkrijk Frankrijk Hertogdom Gelre
Leiders en commandanten
Maximiliaan I Maria van Bourgondië Lodewijk XI Catharina van Gelre

De Bourgondische Successieoorlog duurde van 1477 tot 1482. De inzet was de verdeling van de Bourgondische erflanden tussen Frankrijk en het huis Habsburg, nadat hertog Karel de Stoute was gesneuveld in de Slag bij Nancy op 5 januari 1477.

Erfenis

Karel de Stoute had geen mannelijke opvolger. Maria van Bourgondië was het enige kind van de overleden hertog en er waren dan ook veel heren die naar haar hand dongen voor de Bourgondische erfenis. Onder hen was Karel, zoon van koning Lodewijk XI van Frankrijk, die formeel de leenheer was van de Bourgondische hertog; deze zag zijn kans schoon toen na de dood van Karel wanorde en opstanden uitbraken (zoals de Gelderse Onafhankelijkheidsoorlog) in de Bourgondische gewesten, en liet verscheidene gebieden bezetten door zijn legers, waaronder zowel het hertogdom als het vrijgraafschap Bourgondië zelf, Picardië en Artesië. Door Maria te laten huwen met zijn zoon kon hij zich van alle Bourgondische erflanden verzekeren. De erfdochter werd echter door de Staten-Generaal onder druk gezet om de gewesten niet aan Frankrijk uit te leveren. Om zich van binnenlandse steun te verzekeren en de gemoederen te bedaren, verleende Maria 11 februari de Staten-Generaal het Groot Privilege.
Naast de Franse gegadigde was er ook de krijgsgevangen Gelderse hertog Adolf van Egmont, die werd vrijgelaten op voorwaarde Doornik te veroveren op de Fransen. Daarmee zou Maria's partij twee vliegen in één klap slaan: vrede bewerkstelligen tussen Bourgondië en het opstandige Gelre, en een bondgenootschap tussen de twee machten tegen Frankrijk. Het beleg van Doornik (1477) mislukte echter, wat een herovering van Artesië en Picardië bemoeilijkte. Bovendien sneuvelde Adolf daarbij (27 juni), waarmee de Gelderse kandidaat was uitgeschakeld en de staten van Gelre partij voor Frankrijk kozen.
Maria's oog viel toen op de Habsburgse aartshertog van Oostenrijk, Maximiliaan I. Hij beschikte over genoeg middelen om de Franse legers te weerstaan en de Habsburgse dynastieke vooruitzichten waren gunstig. Op 19 augustus 1477 trouwden ze, en daarmee werden de huizen Bourgondië en Habsburg met elkaar verbonden.

Oorlog

Hertog Maximiliaan spande zich daarna in om zo veel mogelijk van de Bourgondische erflanden te behouden, waarbij hij zowel Frankrijk in het zuiden als Gelre in het noorden moest bestrijden, en tegelijk binnenlandse opstanden, vooral in Vlaanderen, moest neerslaan. Het behoud van het kernland van het Bourgondische rijk bleek onmogelijk: de Staten van Bourgondië hadden zich op 29 januari al bij de Franse inlijving neergelegd. In 1478 brak een opstand uit, waarbij Auxois, Charolais en Beaune zich van de koning losscheurden, maar ze moesten zich in 1479 opnieuw onderwerpen. Lodewijk XI waagde daarop een invasie van Artesië. Op 7 augustus dat jaar behaalden de Vlamingen en Habsburgers een overwinning op de Fransen in de Slag bij Guinegate (1479). Daarna had Maximiliaan zijn handen vol met de Nederlanden, waar hij met meer succes streed tegen de Geldersen. Met de onderwerping van Zutphen in juli 1481 hadden de Bourgondiërs Gelre militair onderworpen, waarop voorstanders van Gelderse zelfstandigheid geleid door regentes Catharina van Gelre in 1482 een diplomatieke nederlaag leden.

Vredesverdragen

Hertogin Maria van Bourgondië overleed onverwachts in maart 1482, na dodelijk verwond te zijn door een val van haar paard tijdens een reigerjacht. Haar vierjarige zoon Filips de Schone volgde haar op als erfgenaam van haar Bourgondische land, met zijn vader Maximiliaan als regent. Onderhandelingen werden gestart tussen Maximiliaan en koning Lodewijk XI van Frankrijk. Er werden compromisoplossingen bedacht, gebaseerd op het voorgestelde huwelijk tussen Margaretha, de 2-jarige dochter van Maria en Maximiliaan, met de zoon van Lodewijk, de 12-jarige dauphin Karel. Op grond daarvan werd op 23 december 1482 de Vrede van Atrecht ondertekend. Maximiliaan erkende de Franse annexatie van het Hertogdom Bourgondië en verschillende andere gebieden. Het Vrijgraafschap Bourgondië (Franche-Comté) en het Graafschap Artesië werden behandeld als Margaretha's bruidsschat en bleven dus in Franse handen. Frankrijk stemde ermee in het welvarende Graafschap Vlaanderen terug te geven aan Bourgondië, dat aan Maximiliaan toekwam (maar al snel kwam in opstand tegen de aartshertog).

In 1483 vond de officiële verloving plaats tussen Margaretha en Karel, die koning van Frankrijk werd toen later dat jaar zijn vader stierf. Aangezien beide nog zeer jong waren, werd de huwelijksvoltrekking uitgesteld. Tegen 1491 besloot de 21-jarige Karel om de plannen om met Margaretha op te geven en daarmee de Vrede van Atrecht te herroepen. Om oorlog te voorkomen kwam hij overeen om de nieuwe Vrede van Senlis te sluiten in 1493. Daarbij gaf hij Margaretha's bruidsschat terug aan de Habsburgers. Daarmee kwamen het Vrijgraafschap Bourgondië, Artesië en Charolais wederom in handen van de jonge hertog Filips de Schone, nog steeds onder regentschap van Maximiliaan; het Bourgondische kernland en Picardië gingen evenwel voorgoed verloren. De definitieve regeling van verschillende resterende geschillen werd veel later bereikt door de Damesvrede van Kamerijk (1529).

Gelre bleef in formeel Bourgondische handen, hoewel daar in 1491–1492 nieuwe oproeren uitbraken, aangewakkerd door de Opstand van het Kaas-en-Broodvolk in het naburige Holland. Gelderse volksopstanden verdreven vervolgens de Bourgondische troepen. Ondertussen wisten de Staten van Gelre en regentes Catharina van Gelre de vrijlating van de zoon van haar broer, de jonge Karel van Egmont, uit Franse gevangenschap te bewerkstelligen. Nadat een leger Franse soldaten hem door Habsburg-Bourgondisch gebied escorteerde, bereikte Karel in maart 1492 Arnhem en kon hij, te midden van groot volksfeest, de macht overnemen als de nieuwe onafhankelijke hertog van Gelre, in alliantie met Frankrijk. In 1493 kwamen de steden en ridders van Gelre en Zutphen bijeen in Nijmegen, waar ze besloten de Franse troepen naar huis te sturen en uit eigen middelen een staand leger van 2000 man op te richten, dat de kleuren van de hertog zou dragen. Maximiliaan voerde twee mislukte campagnes tegen Gelre in 1494 en 1495, terwijl zijn zoon Filips de Schone nog twee mislukte operaties uitvoerde in 1495 en 1496. Ten slotte sloten Bourgondië en Gelre in 1497 een wapenstilstand.

Zie ook

• Bourgondische Oorlogen
• Gelderse Onafhankelijkheidsoorlog
• Groot Privilege
• Vrede van Atrecht (1482)

Bronnen, noten en/of referenties

Literatuur

• (fr) Dumont, Jean (1726). Corps universel diplomatique du droit des gens. Brunel & Wetstein, Amsterdam.
• (de) Holleger, Manfred (2005). Maximilian I. (1459-1519): Herrscher und Mensch einer Zeitenwende. Kohlhammer Verlag, Stuttgart. ISBN 978-3-17-015557-2.
• Kuys, Jan (2014). Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland. Instituut voor Nederlandse Geschiedenis, "Catharina van Gelre (ca. 1440–1497)". Geraadpleegd op 13 november 2025.
• Noordzij, Aart (2008). Gelre : dynastie, land en identiteit in de late middeleeuwen (dissertatie). Universiteit Leiden. p. 289. Bezocht 13 november 2025.
• (en) Parker, Geoffrey (2019). Emperor: A New Life of Charles V. Yale University Press, New Haven and London. ISBN 978-0-300-19652-8.
• (en) Smith Williams, Henry (1904). The Historians' History of the World: France, 843-1715. Outlook Company, p. 280. Geraadpleegd op 19 februari 2021 "This was only justice -- at least to the prince of Orange, since the Treaty of Arras had stipulated reciprocal amnesty for all events relating to the war of the Burgundian Succession."
• (de) Wedekind, Anton Christian (1824). Handbuch der Welt- und Völkergeschichte in gleichzeitiger Übersicht. Herold und Wahlstab, Lüneburg, p. 112. Geraadpleegd op 19 februari 2021 "1477–1482. Burgundischer Erbfolgekrieg. (Fr. zu Arras)."

Referenties