Groenendaal (Heemstede)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Groenendaal
Ingang van het park; zomer 2013
Ingang van het park; zomer 2013
Coördinaten 52° 20′ NB, 4° 37′ OL

Groenendaal is een eeuwenoud wandelbos in de Noord-Hollandse gemeente Heemstede. Het bos vormt in totaal circa 80 hectare. Het voormalig landgoed Meer en Berg maakt tegenwoordig ook deel uit van het wandelbos. Tot 1913 maakte ook landgoed Bosbeek deel uit van het landgoed Bosbeek-Groenendaal.[1] Tegenwoordig is hier een verpleeghuis gevestigd.[2] In het park lopen "grote grazers" rond, Schotse Hooglandrunderen die het gebied moeten onderhouden.

Geschiedenis[bewerken | brontekst bewerken]

Buitenplaats[bewerken | brontekst bewerken]

In de 17e eeuw vestigden rijke kooplieden zich al in het gebied, dat toen nog bestond uit een aantal afzonderlijke landgoederen. Zij kochten het land eerst als investering; met zandafgraving verdienden zij geld, en de resulterende bleekvelden ook. Pas in de 18e eeuw ontstond de wens voor een buitenplaats, waar men naartoe kon vluchten als de grachten in de stad (eerst Haarlem, later Amsterdam) in de zomer gingen stinken. In deze bloeitijd van de buitenplaatsen is de bekende tuin van George Clifford geplant bij de Hartekamp, en de Haarlemmerhout opnieuw geplant door Henry Hope.

Gedurende meer dan een eeuw, vanaf 1767, is het landgoed Groenendael in bezit geweest van de familie Hope, van de bekende Amsterdamse bank Hope & Co. In de tijd van John Hope (neef van Henry Hope) zijn de molens (windmolentje en later stoom-molen ernaast) gebouwd en de vijvers gegraven. Kenmerkend voor de Hopes was hun visie op uitgestrekte parken, waarschijnlijk overgenomen door hun vele Engelse relaties. Beide neven hebben veel aangrenzend land aangekocht om hun parken uit te breiden. Groenendaal strekte zich in die tijd uit tot aan de overkant van de Leidse trekvaart en tot aan het Haarlemmermeer. Ook is Bosbeek erbij geannexeerd, al heeft Jan Hope dit niet meer meegemaakt, want hij stierf in het jaar van aankoop, in 1784. Zijn zoon Adriaan Elias heeft de Belvédère gebouwd en de bekende walvisbank geplaatst.

Stoommachine[bewerken | brontekst bewerken]

Bij het nog bestaande molentje is in 1781 in opdracht van toenmalig eigenaar John Hope een 'vuurmachine' geplaatst. Het was na Blijdorp (Rotterdam) de tweede stoommachine in Nederland en bovendien de eerste in Nederland geconstrueerde, door de in Amsterdam woonachtige Fries R.L.Brouwer. Deze stoommachine diende om het water op te pompen en het hogere deel van het landgoed te bevloeien ter vervanging van de windmolen met vijzel die bij windstilte te weinig water opvoerde voor de vijvers, sloten en fonteinen van Groenendaal. Deze stoommachine is een van de uitzonderlijke voorbeelden geweest van technische innovatie op buitenplaatsen. Rond 1842 is de machine gedemonteerd en als schroot aan een Haarlemse sloper verkocht.[3]

20e eeuw[bewerken | brontekst bewerken]

Wandelkaart van Groenendaal.

In 1913 is het bos van de erven Van Merlen gekocht door de gemeente Heemstede, om te voorkomen dat het bos verkocht zou worden aan bollenboeren, die er een bollenveld van wilden maken.[4] In juli van dat jaar werd Groenendaal opengesteld als wandelbos.[5]

In de loop der jaren zijn cultuurhistorische elementen als de koepel, schelpen-nis, walvisbank en Belvédère verdwenen. Bij de ingang van het tennispark Groenendaal is het in 1930 bij de Leidsevaart afgebroken stenen tolhek herplaatst met de heraldische wapens van Haarlem en Leiden, daterend uit 1695.

In de Tweede Wereldoorlog is een deel van het bos gekapt, deels door de bezetters, deels door particulieren in de hongerwinter.[6] Veel bomen werden destijds dicht bij de grond gekapt. Sommige daarvan groeiden terug als meerstammige bomen die nog steeds in het bos aanwezig zijn.[1]

Het bevrijdingsmonument van Groenendaal.

In 1914 is de Vrijheidsdreef aangelegd ter herinnering aan de bevrijding in 1813 van de Franse bezetting. In 1948 is hier het Vrijheidsbeeld geplaatst, vervaardigd door de Haarlemse beeldhouwer Mari Andriessen. Dit beeld toont een vrouw die zich uit haar boeien losmaakt.

In 1948 is door de gemeente een groot deel van het naastgelegen landgoed Meer en Berg aangekocht. Door deze aankoop ontstond er één doorlopend wandelbos.[1]

In Groenendaal heeft men tot drie keer toe een internationale Floratentoonstelling gehouden, in 1925,[7][8] 1935[9][10] en 1953.[11][12] Deze reeks Floratentoonstellingen was de voorloper van de Floriade.[13]

Literatuur[bewerken | brontekst bewerken]

  • Groenendaal. Albumuitgave van de Vereniging Oud-Heemstede-Bennebroek (VOHB), 1978.
  • Hans Krol. Geschiedenis van het buitengoed Bosbeek en van het adellijk geslacht Van Merlen. Heemstede, VOHB, 1987.
  • Rob Hinse. Het Molentje van Groenendaal en de molens van Heemstede. Uitgave Gemeente Heemstede,2007.
  • Groenendaal van buitenplaats tot wandelbos. Boek uitgegeven door de Historische Vereniging Heemstede Bennebroek (HV-HB), 2013.

Externe links[bewerken | brontekst bewerken]

Zie de categorie Groenendaal Park van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.