Jan Ernst Matzeliger

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Jan Ernst Matzeliger (1885)
De door Jan Ernst Matzeliger in 1883 uitgevonden zwikmachine.

Jan Ernst Matzeliger (Paramaribo, 15 september 1852Lynn (Massachusetts), 24 augustus 1889) was een in Suriname geboren uitvinder.

Afkomst[bewerken]

Hij werd als het slavenkind Ernst geboren op de plantage ‘Twijfelachtig’ aan de Cotticarivier op 15 september 1852 als zoon van de Duitse ingenieur Ernst Carel Martzilger en de slavin Aletta. In 1862 werd hij gemanumitteerd onder de naam Ernst Martzil.[1] Jan Ernst werd grootgebracht door een zuster van zijn vader, Maria Jacoba Henriëtte Martzilger. Hoewel hij eigenlijk nooit regulier onderwijs heeft genoten leek hij al op jonge leeftijd talent te bezitten voor de beginselen van de werktuigkunde. Als tienjarige ging Martzilger in de leer op de machinewerkplaats van de Dienst der Koloniale Vaartuigen (voorloper van de Scheepvaart Maatschappij) aan de Saramaccastraat in Paramaribo. Deze werkplek stond bekend als Frinkibaka, wat betekent: achter op het erf van Fraenkel. Hier werkte Jan Ernst tot zijn negentiende, waarna hij de kans kreeg om eerst als kajuitjongen en daarna als matroos op een schip te werken. Hij vestigde zich in de Verenigde Staten waar hij werd ingeschreven als John Earnst Martzeliger, de Amerikaanse versie van Jan Ernst Martzilger.

Schoenenfabriek[bewerken]

Op 25-jarige leeftijd kwam Martzeliger uiteindelijk, na allerlei baantjes in Philadelphia en Boston gehad te hebben, terecht in Lynn (Massachusetts).[2] Daar werkte hij in een schoenfabriek waar hij machines bediende. Hij hoorde hij de zwikarbeiders zeggen dat hun superieur werk buiten het bereik van elke machine moest blijven. Ondanks het feit dat de woorden niet voor hem bedoeld waren, zag hij er een uitdaging in en nam hij het besluit zich te gaan wijden aan de constructie van een zwikmachine. Rond die tijd nam hij de Amerikaanse nationaliteit aan en werd zijn naam definitief gewijzigd in Jan Ernst Matzeliger.

Uitvinding[bewerken]

Matzeliger staat te boek als de uitvinder van de schoenstikmachine. Deze machine zorgde ervoor dat, op een aanzienlijk goedkopere manier dan daarvoor, bovenschoen en schoenzool met elkaar verenigd worden. Daarmee werden schoenen betaalbaar voor een aanzienlijk grotere groep mensen dan de toenmalige ”happy few”. Op 20 maart 1883 werd Matzeliger op deze machine octrooi verleend.

Nagedachtenis[bewerken]

Drie weken voor zijn 37e verjaardag overleed Matzeliger te Lynn aan tuberculose. In 1985 vernoemde de stad Lynn een brug naar de uitvinder. Te zijner nagedachtenis gaven de Amerikaanse posterijen op 15 september 1991 een speciale postzegel uit.

Literatuur[bewerken]

  • Bruijning, C.F.A. en Voorhoeve, J. (red.): Encyclopedie van Suriname, Amsterdam/Brüssel 1977, p. 398.
  • Jiawan, Kavita: Schoenmaker, blijf bij je zwikmachine, in: Parbode, nr. 21, januari 2008, p. 30-31.
  • Hove, O. ten "Manumissies in Suriname, 1832-1863". Een database van het Nationaal Archief Nederland te Den Haag.