Jan Ernst Matzeliger

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Jan Ernst Matzeliger (1885)
De door Jan Ernst Matzeliger in 1883 uitgevonden zwikmachine.

Jan Ernst Matzeliger (Paramaribo, 15 september 1852 - Lynn (Massachusetts), 24 augustus 1889) was een Surinaamse uitvinder.

Hij werd als Jan Ernst Martzil (later werd zijn naam tot twee keer toe veranderd) geboren op de plantage ‘Twijfelachtig’ aan de Cotticarivier op 15 september 1852 als zoon van de Duitse ingenieur Ernst Carel Martzilger en de zwarte Magdalena Classina Ferrand. Het is niet bekend of Jan Ernst samen met zijn moeder vóór 1863 vrij werd verklaard of dat de moeder voordat haar zoon werd geboren haar vrijheid kreeg. Jan Ernst werd grootgebracht door een zuster van zijn vader, Maria Jacoba Henriëtte Martzilger. Eigenlijk heeft hij nooit onderwijs genoten, maar toch leek hij al op zeer jonge leeftijd een aangeboren talent te bezitten voor de beginselen van werktuigkunde. Als tienjarige ging Martzilger in de leer op de machinewerkplaats van de Dienst der Koloniale Vaartuigen (voorloper van de Scheepvaart Maatschappij) aan de Saramaccastraat in Paramaribo. Deze werkplek stond bekend als Frinkibaka, wat betekent: achter op het erf van Fraenkel. Hier werkte Jan Ernst tot zijn negentiende, waarna hij de kans kreeg om eerst als kajuitjongen en daarna als matroos op een schip te werken. In de Verenigde Staten schreef hij zich vervolgens in als John Earnst Martzeliger, de Amerikaanse uitspraak voor Jan Ernst Martzilger. Op 25-jarige leeftijd kwam Martzeliger uiteindelijk, na allerlei baantjes in Philadelphia en Boston gehad te hebben, in Lynn terecht waar hij in een schoenenfabriek kon werken als machinearbeider. Daar hoorde hij de zwikarbeiders zeggen dat hun superieur werk buiten het bereik van elke machine moest blijven. Ondanks het feit dat de woorden niet voor hem bedoeld waren, zag hij er een uitdaging in en nam hij het besluit zich te gaan wijden aan de constructie van de zwikmachine. Rond die tijd nam hij de Amerikaanse nationaliteit aan en werd zijn naam definitief gewijzigd in Jan Ernst Matzeliger.

Hij staat te boek als de uitvinder van de schoenstikmachine. Deze machine zorgde ervoor dat, op een aanzienlijk goedkopere manier dan daarvoor, bovenschoen en schoenzool met elkaar verenigd worden. Daarmee werden schoenen betaalbaar voor een aanzienlijk grotere groep mensen dan de toenmalige ”happy few”. Op 20 maart 1883 werd Matzeliger op deze machine octrooi verleend.

Drie weken voor zijn 37e verjaardag overleed Matzeliger te Lynn aan tuberculose. In 1985 vernoemde de stad Lynn een brug naar de uitvinder. Te zijner nagedachtenis gaven de Amerikaanse posterijen op 15 september 1991 een speciale postzegel uit.

Literatuur[bewerken]

  • Bruijning, C.F.A. en Voorhoeve, J. (red.): Encyclopedie van Suriname, Amsterdam/Brüssel 1977, p. 398.
  • Jiawan, Kavita: Schoenmaker, blijf bij je zwikmachine, in: Parbode, nr. 21, januari 2008, p. 30-31.
  • Oemrawsingh, Girish