Levensbeschouwing

Levensbeschouwing of levensovertuiging, is een visie op wat het leven betekent, wat de waarde ervan is en hoe het geleefd moet worden.

Een verwante term is filosofie, met dien verstande dat filosofie een gerichte activiteit, op rationele grondslag is. Een levensbeschouwing heeft dikwijls een minder rationele basis.

Zo beroepen de aanhangers van verschillende religies en van esoterische stromingen zich op een (al dan niet voor iedereen toegankelijke) openbaring van buitenaf. Andere levensovertuigingen beroepen zich op een 'innerlijke stem' (eigen geweten of gevoel) of op culturele tradities.

'Ideologie' en 'wereldbeeld' zijn termen die overlappen of geassocieerd worden met het begrip levensbeschouwing. Een levensovertuiging geeft mensen antwoord op hun bestaansvragen, zoals de vraag naar de zin van het leven.

Religieuze en seculiere levensbeschouwingen

Er bestaan religieuze en seculiere levensbeschouwingen. Een religieuze levensbeschouwing stelt het bestaan van een of meer goden centraal, en geeft antwoord op de vragen die daaruit voortvloeien.

Seculiere levensbeschouwingen stellen de individuele mens centraal, zoals het humanisme, of de maatschappij, bijvoorbeeld het communisme. Het bestaan van goden wordt buiten beschouwing gelaten. Het seculiere existentialisme benadrukt de verantwoordelijkheid van de individuele mens om zijn eigen leven zin en vorm te geven.

• Voorbeelden van religieuze levensbeschouwingen zijn christendom, islam, jodendom, hindoeïsme en boeddhisme. Dit zijn tevens de vijf wereldgodsdiensten.
• Voorbeelden van seculiere levensbeschouwingen zijn liberalisme, socialisme, feminisme en humanisme.

Kenmerken

Verschillende levensbeschouwingen hebben uiteenlopende visies op de belangrijkste levensvragen:

Visie op de oorsprong, doel en zin van het leven

Centraal staat de oorsprong van het universum en de mens. De godsdienstige levensovertuiging ziet God als de oorsprong van het leven, en als de entiteit die zin geeft aan dat leven. Volgens de seculiere levensovertuiging moet de mens zingeving bij zichzelf zoeken. Het nihilisme beschouwt het leven als zinloos, en ook het erover nadenken. Uit een levensovertuiging kan een individu conclusies trekken omtrent het doel van het leven in het algemeen en dat van zijn eigen leven in het bijzonder.

Visie op de mens, het mensbeeld

Binnen het christendom ziet men man en vrouw als beeld en gelijkenis van God. In het seculiere mensbeeld kan het menselijk individu toegroeien naar het goede. Mensen hebben eigenschappen die als goed of kwaad benoemd kunnen worden. Wat goed is aan de mens en wat kwaad, daarover verschillen de levensbeschouwingen van mening.

Visie op moraal

De ethiek behandelt vragen als of, en wanneer, egoïsme goed of slecht is. En in hoeverre een mens moet vechten tegen een bestaande situatie, of dat hij er zich beter bij kan neerleggen. De vraag wat goed is, hangt af van de waarden die worden aangehangen, bijvoorbeeld solidariteit, gezondheid, liefde, vrijheid, vriendschap. Om die waarden concreet te maken moeten dan gedragsnormen worden geformuleerd. Dus bij de waarde gezondheid zou “niet roken” kunnen horen.

Visie op de maatschappij en de geschiedenis

Iedere levensbeschouwing kent beeldbepalende mensen die als voorbeeld dienen. Zij bepalen het beeld van de maatschappij zoals zij is, en hoe zij kan worden verbeterd. Een levensbeschouwing beïnvloedt de plaats van ieder individu, en het antwoord op de vraag of, en welke taak er voor hem of haar ligt bij een eventuele verbetering van de maatschappij. De huidige milieuproblematiek is bepalend voor de wijze waarop de maatschappij in de toekomst moet, en kan worden ingericht. Ook vragen over de invloed van levensovertuigingen op het ontstaan of stimuleren van oorlogen, zijn onderdeel van een levensbeschouwelijke visie.

Onderwijs

In Nederland verwijst de term bijzonder onderwijs naar scholen van een zekere levensbeschouwelijke richting, met name op godsdienstige grondslag: protestants-christelijk en rooms-katholiek. Dit onderwijs staat naast het openbaar onderwijs, scholen die door de overheid worden ingericht, en geacht worden geen bepaalde levensovertuiging aan te hangen. Het schoolvak levensbeschouwing op de middelbare school, is bedoeld om jongeren verschillende alternatieven te laten zien voor de ontwikkeling van hun zelfbewustzijn en hun identiteit.