Lewis-schaakstukken

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
De Lewis-schaakstukken (replica's)

De Lewis-schaakstukken zijn 78 schaakstukken van walrusivoor uit de 12e eeuw. Ze zijn vermoedelijk in Noorwegen of IJsland gemaakt en in 1831 ontdekt op het Schotse eiland Lewis in de Buiten-Hebriden. Het zijn de best bewaard gebleven middeleeuwse schaakstukken en schoolvoorbeelden van romaanse ivoorsnijkunst. Lewis-schaakstukken zijn tegenwoordig te zien in het British Museum en het National Museum of Scotland.

Oorsprong[bewerken]

De meest gangbare theorie is dat de schaakstukken vermoedelijk in de tweede helft van de twaalfde eeuw in Noorwegen zijn gemaakt; in Trondheim is een vergelijkbaar stuk ontdekt. Er is echter ook een theorie dat ze in IJsland zijn gemaakt, mogelijk door de ivoorsnijdster Margrèt Oddhaga, die rond 1200 leefde.[1]

In deze tijd kwam het schaken vanuit Arabië via Sicilië en Spanje naar Europa. De Vikingen dreven rond de Middellandse Zee handel met de Arabieren en introduceerden het schaakspel al vroeg in Scandinavië. In de Vogezen zijn Scandinavische schaakstukken uit de tiende eeuw gevonden; deze lijken echter nog erg op de oorspronkelijke Arabische stukken. Bij de Lewis-schaakstukken is de loper al als bisschop afgebeeld en niet meer als olifant zoals in de Arabische wereld gebruikelijk was. Daarmee zijn deze stukken het eerste schaakspel met een volledig Europees signatuur.[2]

De schaakstukken[bewerken]

De Lewis-schaakstukken zijn gemaakt van walrusivoor en walvis-tanden; ze zijn in de romaanse stijl. Er zijn 78 stukken bewaard gebleven die tot vier verschillende schaakspellen behoren; twee spellen zijn compleet. In totaal zijn er acht koningen, acht dames, zestien lopers, vijftien paarden, twaalf torens en negentien pionnen gevonden.

Alle stukken zijn weergegeven als menselijke figuren, behalve de pionnen die op grensstenen lijken. De paarden zijn ridders te paard. Enkele torens zijn weergegeven als berserkers die met een wilde blik in hun schilden bijten. De meeste andere stukken hebben naar moderne maatstaven een enigszins bezorgde gezichtsuitdrukking; voor middeleeuwers zouden zij echter wijsheid en bezonnenheid uitstralen.

Kleding, wapens en attributen zijn tot in detail afgebeeld: de koningen en de dames zitten op tronen en de lopers zijn uitgerust met een bisschopsmijter en een bijbel. De lopers zijn van alle stukken het grootst: tot 10,2 cm hoog. Enkele stukken waren oorspronkelijk rood beschilderd; dit wijst erop dat het schaakbord in witte en rode vlakken was verdeeld. De zwart-wit verdeling was toen blijkbaar nog niet gebruikelijk.[3][4]

Ontdekking en tentoonstelling[bewerken]

Het is onbekend hoe de stukken op het eiland Lewis terecht zijn gekomen. Lewis ligt aan de noordelijke rand van de Buiten-Hebriden die in de 12e en 13e eeuw bij het Noorse koninkrijk hoorden. Men neemt aan de schaakstukken in deze periode door een Noorse handelaar op Lewis zijn verborgen.

Ook over de ontdekking van de stukken is veel onduidelijk; wel circuleren er verschillende legenden en geruchten. Ze zouden rond 1830 in de baai van Uig aan de westkust van Lewis gevonden zijn in een kleine gemetselde ruimte in een zandbank. Behalve de schaakstukken werden er ook veertien tabulastenen en een gesp gevonden. Er zijn geen bronnen uit die tijd die betrouwbare informatie geven over hoe en wanneer ze precies zijn ontdekt. Op 11 april 1831 zijn de stukken tijdens een bijeenkomst van de Society of Antiquaries of Scotland voor het eerst tentoongesteld.

De schaakstukken zijn al snel na die eerste tentoonstelling opgedeeld. De schilder Charles Kirkpatrick Sharpe kocht tien stukken. Het British Museum kocht 67 stukken voor een bedrag van 84 Britse Pond. Sharpe vond later zelf nog een stuk en verkocht zijn collectie uiteindelijk aan de verzamelaar Lord Londesborough. In 1888 werden deze elf stukken aangekocht door de Society of Antiquaries of Scotland die ze overdroeg aan het Royal Museum in Edinburgh, tegenwoordig het National Museum of Scotland.[4][1]

De Lewis-schaakstukken zijn inzet geweest van politieke discussies. Alex Salmond pleitte er als leider van de Schotse Nationalistische Partij voor dat meer stukken permanent in Schotland te zien zouden moeten zijn. Het British Museum organiseerde in reactie hierop een rondreizende expositie door Schotland van 25 schaakstukken uit hun collectie. In 2012 werd afgesproken dat zes stukken uit het British Museum permanent in bruikleen zouden worden gegeven aan het museum in Stornoway, de grootste stad op Lewis. Ten tijde van het referendum over Schotse onafhankelijkheid in 2014 werd de verdeling van de Lewis-schaakstukken genoemd als één van de onderwerpen waarover bij onafhankelijkheid apart onderhandeld zou moeten worden.[1]

Trivia[bewerken]

  • In de winkel van het British Museum horen de replica's van de Lewis-schaakstukken tot de meest verkochte artikelen.
  • De schaakstukken in de film Harry Potter en de steen der wijzen zijn gebaseerd op het Lewis-schaakspel.[3]

Externe links[bewerken]

Meer lezen[bewerken]

  • Nancy Marie Brown: Ivory Vikings. New York. 2015. ISBN 978-1-137279378.
  • David H. Caldwell, Mark A. Hall, Caroline M. Wilkinson: The Lewis hoard of gaming pieces: a re-examination of their context, meanings, discovery and manufacture. In: Medieval archaeology. 53, 1, 2009, ISSN 0076-6097, S. 155–203.
  • David H. Caldwell, Mark A. Hall, Caroline M. Wilkinson: The Lewis Chessmen Unmasked. The National Museum of Scotland, Edinburgh 2010, ISBN 978-1-905267-46-0.
  • James Robinson: The Lewis Chessmen. British Museum Press, London 2004, ISBN 0-7141-5023-1.
  • Neil Stratford: The Lewis Chessmen and the Enigma of the Hoard. British Museum Press, London 1997, ISBN 0-7141-0587-2

Bronnen[bewerken]

  1. a b c Nancy Marie Brown, Ivory Vikings, 280 blz. ISBN 9781137279378.
  2. H. E. Bird: Chess History And Reminiscences. Kessinger Publishing Co, Whitefish MT 2004, ISBN 1-4191-1280-5.
  3. a b The enigma of the Lewis chessmen. Chess News Geraadpleegd op 2015-11-06
  4. a b The Lewis Chessmen. British Museum Geraadpleegd op 2015-11-06

Dit artikel of een eerdere versie ervan is (gedeeltelijk) vertaald vanaf de Duitstalige Wikipedia, die onder de licentie Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen valt. Zie de bewerkingsgeschiedenis aldaar.