Samenstelling (taalkunde)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Zie het artikel Zie Nederlandse samenstelling voor een specifieke bespreking van samenstellingen in het Nederlands
Duits is, net als Nederlands, een taal waarin veel endocentrische samenstellingen voorkomen. Hierboven het Duitse woord voor 'rioolwaterzuiveringsinstallatie'.

Een samenstelling of compositie is een woord dat gevormd is door samenvoeging van twee of meer op zichzelf staande woorden. In termen van morfologie betreft het een samenvoeging van twee of meer vrije morfemen. Door dit laatste kenmerk onderscheiden samenstellingen zich van afleidingen, waarin een van de samenstellende delen geen vrij maar een gebonden morfeem is.

Deze manier van woordvorming is in veel talen productief. Het Sanskriet onderscheidt zelfs zes soorten samenstellingen.

Structuur[bewerken]

Het meest rechtse vrije morfeem vormt in veel talen waaronder het Nederlands vaak het zogenaamde grondwoord of hoofd[noten 1] van de samenstelling. Dergelijke samenstellingen waarvan het rechterdeel het meest bepalend is voor de betekenis en overige kenmerken van de samenstelling als geheel worden endocentrische samenstellingen genoemd. Is daarentegen het linkerdeel of een van de linkerdelen het meest bepalend voor de betekenis van de samenstelling als geheel, dan spreekt men van een exocentrische samenstelling. In talen als het Engels, Duits en Nederlands komt dit laatste type samenstelling niet veel voor,[noten 2] maar in bijv. het Frans en Spaans is dit verschijnsel behoorlijk frequent.[1]

Het hoofd van de samenstelling is vaak een zelfstandig naamwoord, maar het kan ook een andere woordsoort zijn, zoals een bijvoeglijk naamwoord.[noten 3] In sommige talen zoals het Kayardild is het heel gebruikelijk dat een werkwoord als hoofd van een samenstelling fungeert.[2] Bij endocentrische samenstellingen bepaalt het hoofd tevens de syntactische eigenschappen van de samenstelling als geheel, zoals de meervoudsvorm, het geslacht en de woordsoort waartoe de samenstelling behoort.

Betekenis[bewerken]

De betekenis van de samenstelling als geheel kan in sommige gevallen sterk verschillen van die van elk der samenstellende delen afzonderlijk.[noten 4] Het gebeurt ook dat een van de delen niet meer herkenbaar is als op zichzelf staand woord, bijvoorbeeld doordat de vorm is veranderd of het woord als zodanig buiten de samenstelling in onbruik is geraakt.[noten 5] In zo'n geval wordt gesproken van een versteende of ondoorzichtige samenstelling.

Schrijfwijze[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie ook Onjuist spatiegebruik en Tussen-n in de Nederlandse spelling
Pijnlijk als je kwaliteitswerk zegt te leveren, maar niet blijkt te weten hoe je dat eigenlijk spelt. In het maatschappelijk leven kunnen zulke spelfouten de betrouwbaarheid van een hele onderneming negatief beïnvloeden. Voor de goede orde: Een samenstelling is één woord, en wordt in het Nederlands als één woord geschreven: meestal aaneen, onder bepaalde voorwaarden met een koppelteken, maar nooit met een spatie.

De manier waarop samenstellingen worden geschreven verschilt sterk per taal.

In het Nederlands worden samenstellingen waarvan het meest rechtse deel het grondwoord is volgens de groene spelling altijd aaneengeschreven, waarbij een koppelteken alleen wordt ingevoegd als er anders verwarring met betrekking tot de uitspraak of betekenis en/of een vreemd woordbeeld ontstaat. Dit laatste komt vooral voor als de samenstelling uit drie of meer delen bestaat, waardoor de betekenis van de samenstelling als geheel multi-interpretabel kan zijn bij aaneenschrijven.[noten 6] Verwarring omtrent de uitspraak treedt met name op bij klinkerbotsing. Een koppelteken is daarnaast verplicht als een van de delen (vaak het eerste) een afkorting en/of letterwoord is. Een koppelteken wordt verder altijd gebruikt als de samenstellende delen qua betekenis gelijkwaardig zijn, in plaats van dat de hoofdbetekenis in het meest rechtse deel zit.[noten 7]

In het Duits zijn voornoemde regels ongeveer hetzelfde.

In het Frans en Spaans is het gebruiken van een verbindingsstreepje in samenstellingen daarentegen de standaardregel.

In het Engels worden de verschillende delen van een samenstelling bijna altijd als twee of meer losse woorden geschreven (noun groups), die wel altijd bij elkaar staan. Als één woord geschreven samenstellingen zijn in het Engels vrij zeldzaam.[noten 8] In sommige gevallen wordt ook in het Engels een koppelteken ingevoegd.[3]

Externe links[bewerken]