Algemene rechtsbeginselen
Algemene rechtsbeginselen zijn fundamentele opvattingen die behoren tot het wezen van een samenleving en die geacht worden van een dergelijk groot belang te zijn, dat zij juridisch normerend zijn. In België wordt evenwel vereist dat steeds ook een specifieke wettelijke bepaling wordt aangewezen, die dit rechtsbeginsel mee kan schragen.
Het zijn zeer vaak ongeschreven, vrij abstracte normen en waarden. In zekere zin zijn het rechtsnormen op het meest abstracte niveau. Alhoewel zij bijna nooit expliciet geformuleerd worden, vormen zij de onderliggende beweegreden voor vele andere, geschreven wetten en regels. Zij zijn afdwingbaar voor de rechtbank. Zij laten toe de wet aan te vullen, te interpreteren en soms zelfs bij te sturen, wanneer die wet onvolledig of onduidelijk is.
In België en Frankrijk wordt onderscheid gemaakt tussen:
- algemene rechtsbeginselen met een grondwettelijke waarde
- algemene rechtsbeginselen met een wettelijke waarde
- algemene rechtsbeginselen met een louter aanvullende waarde
In Nederland wordt wel eens een onderscheid gemaakt tussen:
- de meest fundamentele algemene rechtsbeginselen
- de minder fundamentele algemene beginselen.
Ook sommige internationale verdragen, zoals het EVRM zijn de explicitatie van algemene rechtsbeginselen.
Ter illustratie enkele voorbeelden van algemene rechtsbeginselen in een willekeurige volgorde:
- scheiding der machten
- redelijkheid en billijkheid
- algemene beginselen van behoorlijk bestuur, daarin begrepen:
- recht van verdediging
- algemene beginselen van behoorlijk proces, daarin begrepen:
- onpartijdigheid en onafhankelijkheid van de rechter
- hoor en wederhoor
- vermoeden van onschuld
- nulla poena sine lege : geen straf zonder wet
- ne bis in idem : één persoon mag geen tweemaal gestraft worden voor dezelfde feiten
Er zijn ook rechtsspreuken die geen algemeen rechtsbeginsel zijn, maar een formulering van de wet of een samenvatting ervan, en die niet altijd en overal geldig zijn, bijvoorbeeld:
- de vertrouwensleer in het verbintenissenrecht
- no cure no pay
- het geheim van het onderzoek in het strafrecht
- recht op herziening van een strafproces (beroepsrecht)
