Catatonie

Neem het voorbehoud bij medische informatie in acht. Raadpleeg bij gezondheidsklachten een arts.

Catatonie
ICD-10	F20.2
ICD-9	295.2
MeSH	D002389
Portaal    Geneeskunde

Catatonie is geen typisch psychiatrisch symptoom, alhoewel het wel vaak als zodanig wordt geduid: het is een cluster van verschillende symptomen, vaak bizarre motorische verschijnselen, waaronder mutisme, stereotypie, waxy flexibility (oftewel flexibilitas cerea), negativisme en stupor, en kan veroorzaakt worden door uiteenlopende aandoeningen. Daaronder vallen inderdaad psychische aandoeningen zoals schizofrenie en bipolaire stoornis, maar ook intoxicaties, drugs, als bijwerking van bepaalde medicatie, infecties van de hersenen (encefalitis, meningitis), sommige metabole stoornissen, epilepsie. Belangrijk is catatonie als symptoom van een maligne neuroleptica syndroom, een zeldzame bijwerking van medicatie, m.n. antipsychotica. In het verleden werd catatonie vooral gezien in het kader van schizofrenie, vandaar dat men soms denkt dat het alleen bij psychiatrische aandoeningen voorkomt. Tegenwoordig is duidelijk dat dat niet het geval is.

Catatonie komt in gradaties voor, van milde symptomen waarbij patiënten zelf nog eten en drinken en er enige communicatie mogelijk is, tot volkomen onbeweeglijkheid zonder enige zelfzorg. Catatonie kan indien onbehandeld of onvoldoende behandeld, zich (relatief snel) ontwikkelen tot letale catatonie, waarbij er tevens sprake is van wisselende bloeddruk, wisselend hoge hartslag, extreme stijfheid, afbraak van spieren, koorts. Patiënten kunnen hieraan komen te overlijden indien niet tijdig herkend en behandeld. Het beeld van catatonie bij een patiënt kan sterk wisselen over de dag, maar ook langere tijd hetzelfde blijven.

Types

Catatonische stupor is een onbeweeglijke, apathische toestand, zonder enige reactie op externe stimuli. Motorische activiteit is nagenoeg afwezig. Patiënten blijven voortdurend in vrijwel dezelfde houding. Patiënten liggen soms met het hoofd enige centimeters boven het kussen in plaats van erop. Soms is het beeld zo ernstig dat patiënten de ogen open houden en zelfs niet meer knipperen met de oogleden, hetgeen uitdroging van het hoornvlies en schade hieraan kan veroorzaken. Patiënten eten vaak niet meer zelf, en lopen daardoor het risico op uitdroging hetgeen in extreme gevallen zelfs kan leiden tot de dood. Het voortdurend in dezelfde houding verblijven kan leiden tot doorligplekken. Er is niet of weinig contact met de patiënt te krijgen in deze toestand. Er is geen of nauwelijks verbale communicatie meer.

Catatonische opwinding is een toestand van opwinding, met stereotypie (steeds dezelfde bewegingen of gebaren maken), bizar gedrag, schreeuwen of klanken uitstoten en lichamelijke onrust. Er is weinig doelgerichtheid in het handelen, ook in de agressie die sommige patiënten in deze toestand kunnen laten zien naar zichzelf of anderen. Deze opwindingstoestand kan plots ontstaan bij een patiënt die voorheen in een catatonische stupor was, en is als zodanig niet te voorspellen. Ook in deze toestand is er niet of weinig contact te krijgen met de patiënt.

Behandeling

Aangezien een catatone toestand risico geeft op uitdroging, letsel en/of ondervoeding en mogelijk overlijden is behandeling noodzakelijk. Eerste keus is daarbij het toedienen van hoge doseringen benzodiazepinen, zo nodig per injectie of infuus indien patiënten niet meer kunnen slikken. Indien dit onvoldoende resultaat heeft, of bij letale catatonie waarbij acuut levensgevaar dreigt, wordt ECT (elektroconvulsietherapie) gegeven. Daarnaast dient de onderliggende oorzaak, indien bekend, adequaat behandeld te worden om een herhaling te voorkomen. Zo nodig wordt vocht per infuus en voeding via een sonde toegediend, en andere lichamelijke problemen behandeld.

Film

De film Awakenings gaat over mensen met deze aandoening.