Elektroconvulsietherapie

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Esculaap     Neem het voorbehoud bij medische informatie in acht.
Raadpleeg bij gezondheidsklachten een arts.
Een psychotron, een toestel voor het toedienen van elektroshocks

Elektroconvulsietherapie (ECT), of met een oudere aanduiding elektroshocktherapie of kortweg elektroshock, is een behandeling van patiënten waarbij door middel van het opwekken van een epileptisch insult, uitgelokt door een stroomstoot door het hoofd, getracht wordt bepaalde psychiatrische aandoeningen te behandelen. De belangrijkste indicatie voor ECT is een ernstige therapieresistente depressie, waarbij psychofarmaca en psychotherapie niet meer helpen.

Inhoud

Geschiedenis [bewerken]

ECT werd ontwikkeld in de jaren 1930 door de Italiaanse neurologen Ugo Cerletti en Lucio Bini als behandeling voor psychiatrische ziekten. In Nederland werd deze behandeling in 1939 door J.A.J. Barnhoorn (geneesheer-directeur van de psychiatrische inrichting Sint Willibrord te Heiloo) geïntroduceerd, voornamelijk ter behandeling van "psychotische of biologische depressie". Vanaf 1948 maakte men bij de toepassing van ECT gebruik van curare als spierverslappend middel om de spiertrekkingen te onderdrukken. Na de opkomst, in de jaren 60 van de vorige eeuw, van werkzame geneesmiddelen voor depressies en psychosen (psychofarmaca), begon de toepassing van ECT in Nederland snel af te nemen.

De effectiviteit van ECT werd betwijfeld en de bijwerkingen werden als onaanvaardbaar bestempeld. Ook werd gesteld dat ECT soms als machtsmiddel werd gebruikt om lastige of moeilijke patiënten tot aangepast gedrag te dwingen. De behandeling raakte hierdoor ernstig in diskrediet. In enkele klinieken in Nederland bleef ECT echter beschikbaar voor de behandeling van zeer ernstige therapieresistente patiënten, die op geen andere therapie reageerden. In 1985 stelde de Geneeskundige Inspectie voor de Geestelijke Volksgezondheid de "Richtlijnen Elektroconvulsie Therapie" vast, waarin de toepassing van deze behandeling werd beperkt tot aangewezen opleidingsklinieken. Als indicaties werden de "ernstige vitaal-depressieve syndromen" en de "pernicieuze psychosen" genoemd en werd ECT geïndiceerd geacht als er sprake was van "een toestand, die het nalaten van deze behandeling tot een kunstfout maakt". Alle behandelingen moesten sindsdien worden gemeld bij de Geneeskundige Hoofdinspectie, waardoor staatstoezicht werd gehouden op de toepassing en de indicaties voor ECT in Nederland. Later werd deze toezichthoudende taak overgenomen door de Landelijke Evaluatiecommissie ECT (LEE), en sinds 2000 registreert de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie (Werkgroep ECT Nederland) het aantal behandelingen, de indicaties en het behaalde resultaat. Sinds haar oprichting in 2000 heeft de LEE geen cijfers naar buiten gebracht.

Indicaties [bewerken]

ECT wordt in Nederland toegepast volgens de richtlijnen[1] van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie.

De hoofdlijnen van de indicaties volgens de Richtlijn Elektroconvulsietherapie 2010 zijn:

De NICE (National Institute for Clinical Excellence) beschrijft de volgende hoofdlijnen voor indicaties[2] voor het Verenigd Koninkrijk:

  • 1. Ernstige depressieve ziekte
  • 2. Catatonie
  • 3. Een langdurige of ernstige manische episode

Toepassing [bewerken]

Nadat door een psychiater met specifieke deskundigheid op het gebied van ECT de indicatie voor deze behandeling is gesteld, er bij lichamelijk onderzoek geen contra-indicaties zijn vastgesteld, en de patiënt (en/of zijn wettelijke vertegenwoordiger) toestemming heeft gegeven voor de behandeling, wordt overgegaan tot toepassing van ECT. Deze behandeling vindt meestal twee maal per week plaats, waarbij de patiënt onder gecontroleerde omstandigheden (bewaking van het hartritme met een ECG, constante meting van de bloeddruk, en bewaking van de hersenactiviteit met een EEG) door middel van een kortwerkend anestheticum (toegediend door een anesthesioloog via een intraveneuze canule) in slaap wordt gebracht. Als de patiënt volledig onder narcose is, wordt door de anesthesioloog een spierverslapper toegediend, vaak suxamethonium. Op het hoofd van de patiënt worden door de psychiater elektroden (metalen plaatjes) op de hoofdhuid geplaatst. Vervolgens wordt met een speciaal daarvoor ontworpen geavanceerd apparaat een korte pulsstroom door deze elektroden geleid, waarbij de stroom door de voorkant van de hersenen loopt (de zogenaamde frontale kwabben). Hierdoor wordt een epileptische aanval opgewekt. Omdat de patiënt een spierverslapper heeft gekregen ontstaan er bij deze epileptische aanval geen spierschokken. Vervolgens treden er in de hersenen mechanismen in werking die zelf deze epileptische activiteit weer beëindigen. In totaal duurt de epileptische activiteit in de hersenen circa 30-60 seconden. Vervolgens werkt - enkele minuten later - de spierverslapper uit en komt de patiënt weer bij uit de narcose. De patiënt wordt vervolgens nog gedurende een half uur bewaakt op een verkoeverkamer.

ECT wordt toegepast bij patiënten die opgenomen zijn in het ziekenhuis, maar patiënten kunnen de behandeling ook in dagbehandeling ondergaan. Na de ECT gaan ze dan vervolgens weer naar huis.

Meestal zijn 6-12 ECT-behandelingen nodig, waarna de behandeling gestaakt kan worden. Omdat in Nederland ECT met name toegepast wordt bij ernstige therapieresistente patiënten duurt het vaak langer voordat het effect van de behandeling optreedt en zijn soms (veel) meer behandelingen nodig. Soms is ECT het enige middel dat helpt en is een onderhoudsbehandeling geïndiceerd. Patiënten krijgen dan - meestal in dagbehandeling - één keer per 2-6 weken een ECT.

ECT kan in Nederland onder dwang worden toegepast in het kader van de Wet Bopz als voldaan is aan de wettelijke grondslag voor dwangbehandeling, zoals in artikel 38 lid 5 van de Wet Bopz.[3]

Resultaten [bewerken]

Berichten over het effect zijn verdeeld. Internationaal[4] en Nederlands[5] onderzoek laat positieve resultaten zien. Of die resultaten bij ouderen ook beter zijn dan die van behandeling met antidepressiva kon een Cochrane review niet vaststellen; de 3 beschikbare onderzoeken waren van onvoldoende kwaliteit[6]. Een Cochrane review over gebruik van ECT bij schizofrenie (26 trials) concludeerde dat sommige patiënten er op de korte termijn baat bij hadden, in combinatie met antipsychotica, en dat er geen bewijs was om het gebruik bij schizofrenie af te raden[7]. Uit vergelijkend onderzoek waarbij sommige patiënten tijdens narcose wel, maar andere niet een schok kregen toegediend kwam geen effect na een periode van meer dan een maand naar voren[8].

Bijwerkingen van ECT [bewerken]

Bijwerkingen zijn onbedoelde neveneffecten van een op zichzelf juiste behandeling. Ook bij ECT zal de psychiater samen met de patiënt moeten afwegen of de bijwerkingen opwegen tegen het beoogde effect of de risico's als niet behandeld wordt. De belangrijkste bijwerkingen van ECT zijn geheugenproblemen. Deze worden door 70% van de patiënten gerapporteerd en circa 30-40% beschrijft ze als blijvend. Vaak worden gebeurtenissen voor en tijdens de behandelperiode met ECT vergeten. Na staken van de ECT verbetert bij de meeste patiënten het geheugen vanzelf en ondervinden ze er geen hinder meer van. Het blijkt dat kort na de behandeling de oude herinneringen het minst, en de nieuwe herinneringen het sterkst zijn aangetast.[9] Na een jaar zijn bij 98% van de patiënten de herinneringen echter weer teruggekomen. Naast geheugenproblemen worden hoofdpijn (10-45% van de patiënten), misselijkheid (25%), kortdurende verwardheid direct na ECT (10%), gebitsbeschadiging (3%) en spierpijn (2%) door patiënten genoemd. Deze bijwerkingen treden alleen op tijdens de behandelperiode en zijn tijdelijk. Vaak zijn ze goed te bestrijden met medicijnen.

Duur van het effect [bewerken]

Een aanzienlijk deel van de met ECT behandelde patiënten valt terug in hun ziekte, meestal binnen een jaar na staken van de behandeling. De kans op terugval is het grootst bij de patiënten die vóór ECT ook al therapieresistent bleken voor medicijnen. Patiënten die niet farmacotherapieresistent zijn en lijden aan een psychotische depressie hebben mogelijk minder kans op terugval na ECT. Overigens is het risico op terugkeer van de psychiatrische aandoening ook na het staken van medicijnen aanzienlijk en verschilt dit dus niet veel van ECT. Psychotherapie of sociaal psychiatrische ondersteuning kan, evenals medicatie, helpen de kans op recidief te verlagen, en kan patiënten helpen om de omstandigheden waarin de kans op terugval groter is te verbeteren[10].

Hoe grijpt ECT in? [bewerken]

Meer dan een halve eeuw na de introductie van ECT weet men nog niet hoe deze behandeling ingrijpt op depressies. Wél zijn in dieronderzoek verschillende effecten gerapporteerd, zoals een toename van dopamine D1 en D2 receptoren in de nucleus accumbens[11] en afname van het aantal norepinefrine receptoren in postsynaptische zenuwcellen[12][13]. Meer recent onderzoek suggereert dat ECT mogelijk ook oude neurale verbindingen, en de groei van nieuwe neurale verbindingen in de hersenen stimuleert (zie Controverse).

Controverse [bewerken]

De methode is jarenlang omstreden geweest. Bezwaren tegen elektroconvulsietherapie zijn o.a. dat het niet het probleem aanpakt, maar slechts symptoombestrijding betreft. Op zichzelf is dit standpunt te verdedigen, ware het niet dat dit voor de meeste psychiatrische en vele algemeen medische behandelingen geldt. De behandeling roept ook heden ten dage soms nog felle reacties op. Er zijn mensen die faliekant tegen deze behandeling zijn, die zij soms als "mishandeling" bestempelen. De Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie (de wetenschappelijke vereniging van bijna alle Nederlandse psychiaters) heeft in haar Richtlijn Elektroconvulsietherapie in 2000 de indicaties en voorwaarden waaronder ECT kan worden toegepast vastgesteld, en beschouwt ECT als 'normaal medisch handelen'[14]. Het beeld dat bij niet-psychiatrische deskundigen van deze behandeling bestaat is vaak sterk beïnvloed door de film One Flew Over the Cuckoo's Nest (1975)[15], die in de jaren zeventig succesvol was bij het publiek dat de behandeling nog steeds een stigma geeft[16].

Sommige tegenstanders van de behandeling menen dat ECT de hersenen zou beschadigen. Ondanks jarenlang onderzoek naar mogelijke gevaren van ECT, of zelfs dodelijke afloop van ECT, is geen hersenbeschadiging aangetoond. Er zijn inmiddels sterke aanwijzingen dat met ECT de (uit-)groei van nieuwe hersencellen (neurogenesis) en verbindingen tussen de hersencellen (synapsen) in bepaalde hersengebieden gestimuleerd wordt[17]. Wel is duidelijk dat ECT als belangrijkste bijwerking geheugenklachten geeft. Deze geheugenklachten betreffen in ieder geval de periode waarin de ECT werd gegeven, omdat het vermogen van de hersenen om nieuwe informatie op te nemen beperkt is tijdens de behandelperiode. Echter, na staken van de ECT verbetert de geheugenfunctie meestal vanzelf. Er zijn wel patiënten die blijvende geheugenklachten houden. Onduidelijk blijft of dit veroorzaakt is door de ECT, of het gevolg is van de onderliggende psychiatrische stoornis. Ernstige depressies, gebruik van sufmakende medicijnen hiervoor (zoals benzodiazepinen) en/of alcohol om de klachten te verminderen, leiden namelijk ook tot geheugenproblemen.

Zie ook [bewerken]

  • Een andere techniek die nu volop in ontwikkeling is, is diepe hersenstimulatie. Deze techniek wordt echter niet primair gebruikt voor behandeling van depressies. Een minder ingrijpende methode is Transcraniële Magnetische Stimulatie.
  • De film en het boek "One Flew Over the Cuckoo's Nest" schetsen een beeld van deze therapie zoals deze werd toegepast in 1975. Omwille van het dramatische effect is de invloed van spierverslappers hier echter weggelaten.[18]
  • Uitzending "De Polikliniek" d.d. 18-1-2006 over de toepassing van ECT in een algemeen ziekenhuis (zie externe links).

Externe links [bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. ↑ NVvP richtlijnen. Geraadpleegd op 2013-04-27.
  2. ↑ NICE ECT Richtlijn. Geraadpleegd op 2013-04-27.
  3. ↑ Zie ook: Kats, S., Bruijn, J.A., Blondeau, M.J.C.E., e.a. (2003). Elektroconvulsietherapie als dwangbehandeling. Tijdschrift voor Psychiatrie, 45.
  4. ↑ Pagnin D, de Queiroz V, Pini S, Cassano GB. Efficacy of ECT in depression: a meta-analytic review. J ECT. 2004 Mar;20(1):13-20.
  5. ↑ Waarde JA van, Stek ML. Elektroconvulsietherapie effectief en veilig bij 55 patiënten van 56 jaar en ouder met stemmingsstoornissen en somatische co-morbiditeit. Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde (2001) 145: 1693-1697
  6. ↑ Van der Wurff FB, Stek ML, Hoogendijk WL and Beekman ATF. Electroconvulsive therapy for the depressed elderly. The Cochrane Database of Systematic Reviews 2006 Issue 4
  7. ↑ Tharyan P, Adams CE. Electroconvulsive therapy for schizophrenia. The Cochrane Database of Systematic Reviews 2006 Issue 4
  8. ↑ Ross CA. The sham ECT literature: implications for consent to ECT. Ethical Hum Psychol Psychiatry. 2006 Spring;8(1):17-28.
  9. ↑ Squire, L.R. & Cohen, N.J. (1979).Memory and amnesia: Resistance to disruption develops for years after learning. Bahvioral and Neural Biology, 25, 115-125
  10. ↑ Sackeim HA et al. Continuation pharmacotherapy in the prevention of relapse following electroconvulsive therapy: a randomized controlled trial. Journal of the American Medical Association (2001) 285: 1299-1307
  11. ↑ Smith, S., Lindefors, N., Hurd, Y & Sharp, T. (1995). Electroconvulsive schock increases dopamine D1 and D2 recptor mRNA in the nucleus accumbens of rats. Psychopharmacology, 120, 330-340
  12. ↑ Kellar, K.J. & Stockmeier, C.A. (1986). Effects of electroconvulsive shock and serotonin axon lesions on beta-adrenergic and serotonon-2 receptors in the rat brain. Annals of the New York Academy of Sciences, 462, 76-90
  13. ↑ Lerer, B.& Shapira, B. (1986). Neurochemical mechanisms of mood stabilization. Annals of the New York Academy of Sciences, 462, 367-375
  14. ↑ Richtlijn Elektroconvulsietherapie. Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie, december 2000
  15. ↑ Domino, G. Impact of the film, "One Flew Over the Cuckoo's Nest," on attitudes towards mental illness. Psychol Rep. 1983 Aug;53(1):179-82
  16. ↑ Ganguli M. For debate: the evidence for electroconvulsive therapy (ect) in the treatment of severe late-life depression. Int Psychogeriatr. 2007 Feb;19(1):9-10.
  17. ↑ Madsen TM, Treschow A, Bengzon J, Bolwig TG, Lindvall O, Tingstrom A. Increased neurogenesis in a model of electroconvulsive therapy. Biol Psychiatry. 2000 Jun 15;47(12):1043-9.
  18. ↑ Elektroconvulsietherapie : Schokkend of miskend? Skepter, jaargang 24, nummer 1, 2011
Overgenomen van "http://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Elektroconvulsietherapie&oldid=37572606"