Chiasme

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Nuvola single chevron right.svg De benaming chiasma wordt ook gebruikt in de genetica; zie hiervoor Chiasma (genetica).

Een chiasme, chiasma of kruisstelling is een repetitio met omkering. Bij deze stijlfiguur worden de overeenkomstige termen van twee formuleringen in omgekeerde volgorde geplaatst. Het chiasme wordt ook wel als een bijzonder geval van parallellisme gezien, waarbij volgorde-inversie wordt toegepast in de herhaling van een eenheid.

De functie van een chiasme kan formeel decoratief zijn, maar meestal wordt een plechtig en bezwerend effect nagestreefd.

Etymologie en verklaring[bewerken]

De naam chiasme is afkomstig van de Griekse hoofdletter chi: Χ. Deze letter beeldt het kruis uit dat de verwisseling tussen de eerste helft en de tweede helft van de formulering voorstelt:

dames en heren
Χ
jongens en meisjes

Hier verbindt de letter Χ de heren met de jongens, en de dames met de meisjes.

Een chiasme kan ook omschreven worden als een vorm onder het rijmschema ABBA, waarbij de elementen A bij elkaar horen, en de elementen B. De overeenkomst kan grammaticaal zijn (bijvoorbeeld dezelfde naamval of dezelfde woordsoort), maar ook inhoudelijk.

A - Je moet niet leven
B - om te eten
B - maar eten
A - om te leven.

Voorbeeld[bewerken]

Een voorbeeld, waarin de woorden dood en slapen een kruis vormen:

Denkend aan de dood kan ik niet slapen,
En niet slapend denk ik aan de dood (J.C. Bloem)

Deze eerste twee regels van Bloems gedicht Insomnia vormen een chiasme. Twee tegengestelde situaties: 'niet slapen' en 'denken aan de dood' worden hiermee aan elkaar gelijkgesteld. De betekenis die daaraan kan worden gegeven is dat elk bewust leven besef van de dood heeft. Het maakt duidelijk waarom het chiasme soms gedefinieerd wordt als een retorisch middel waarmee antoniemen tot synoniemen worden gemaakt, of andersom.