Harmonium (instrument)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Harmonium
Traporgel
Harmonium in het Barr Colony Heritage Cultural Centre
Harmonium in het Barr Colony Heritage Cultural Centre
Classificatie
Gerelateerde instrumenten
Accordeon, mondharmonica, pijporgel
Meer artikelen
blaasbalg
Portaal  Portaalicoon   Muziek
Harmonium Sint Jacobs Gent.JPG
Harmonium met onderdruk

Een harmonium, ook wel 'traporgel' genoemd, is een toetsinstrument dat gerekend wordt tot zowel de lamellofonen als de aerofonen.

Werking[bewerken]

Het geluid wordt geproduceerd doordat lucht uit de balg langs metalen tongetjes geleid wordt (drukwind = bovendruk), of door een balg langs dergelijke tongetjes gezogen wordt (zuigwind = onderdruk). De luchttoevoer wordt in gang gezet bij het indrukken van een toets op een klavier.

De balg wordt gewoonlijk voorzien van lucht door een tweetal pedalen. Veelal zijn net als bij een orgel registers aanwezig waarmee de lucht naar verschillende groepen van tongetjes geleid kan worden, ten behoeve van de klankkleur en het volume. Harmoniums kunnen meerdere manualen en registers bevatten.

Verschil met pijporgel[bewerken]

Een harmonium is net als een mondharmonica en een accordeon een aerofoon en tegelijk een lamellofoon. De klank ontstaat door de resonantie van de tongetjes en de door de bewegende tongetjes veroorzaakte luchttrillingen. Een pijporgel is een aerofoon waarbij de klank alleen ontstaat door resonantie van de lucht in de pijpen. Je hebt met een pijporgel wel meer ruimte nodig.

Geschiedenis[bewerken]

De naam 'harmonium' werd ingevoerd door de Fransman Alexandre Debain, die in 1840 voor het eerst een dergelijk toetsinstrument op basis van drukwind met doorslaande tongen maakte. Debain probeerde de naam harmonium zelfs door middel van een patent te beschermen.

In de Verenigde Staten werd ongeveer in dezelfde periode ook een dergelijk instrument, maar dan met zuigwind ontwikkeld, dat daar bekendstaat onder de naam 'reed organ' (of 'parlor organ', 'pump organ', 'cabinet organ' of 'cottage organ'). De zuigwindtechniek levert een zachtere klank, die meer geschikt is voor huiskamergebruik. Bovendien was een zuigwindharmonium ook goedkoper te bouwen, waardoor dit type geleidelijk aan het drukwindmodel verdrong.

Instrumenten met drukwindtechniek werden toegepast in concertzalen, salons en kerken. Het harmonium werd ook veel gebruikt voor het begeleiden van zang, vooral als surrogaatorgel voor huiselijke godsdienstoefeningen. Zijn populaire positie verloor het echter aan elektronische orgels en andere instrumenten.

Er is vanaf het eind van de twintigste eeuw echter weer sprake van hernieuwde belangstelling. Bekende virtuozen zijn Joris Verdin, Dirk Luijmes en Johannes-Matthias Michel.

Componisten en het harmonium[bewerken]

Diverse componisten hebben speciaal voor het harmonium geschreven, onder andere, Jacques-Nicolas Lemmens, Alphonse Mailly, Joseph Jongen, Alexandre Guilmant, Georges Bizet, Sigfrid Karg-Elert, Hermann Wenzel, César Franck, Heinrich Bungart, Henri Letocart, Carl Sattler en Max Reger.

Jean Sibelius, Arnold Schönberg, Adrien-François Servais en Antonin Dvorak gebruikten het heel sporadisch in kamermuziek. Gustav Mahler gaf het instrument een plaats in het symfonieorkest. Gioacchino Rossini ontwikkelde een zeer interessant en indrukwekkend geluid door in zijn Petite Messe Solennelle (1863) de solisten en het koor te laten begeleiden door een harmonium en een piano.

Hand- en studieboeken[bewerken]

  • Franz Bühnert, Wie lernt man registireren
  • Hermann Wenzel, Praktische Harmonium-Schule
  • Heinrich Bungart, Theoretisch-praktische Harmoniumschule, Rodenkirchen a/Rhein (P.J. Tonger Musikverlag), s.d. (Nederlandse uitgave bij J.A.H. Wagenaar, Utrecht)

Trivia[bewerken]

  • Het harmonium verkreeg enige oneerbiedige bijnamen als 'psalmenpomp', 'Hallelujah-commode' 'cirkelzaag des geloofs' en 'gereformeerde hometrainer', vanwege het geestelijke repertoire en het type klank, alsmede de toonvoortbrenging door het 'pompen' op de pedalen.

Externe link[bewerken]