Nederlandse Spreekwoorden

	Nederlandse Spreekwoorden
Museum	Staatliche Museen
Locatie	Berlijn
Kunstenaar	Pieter Bruegel de Oude
Jaar	1559
Type	Olieverfschilderij
Afmetingen	117 × 163 cm
Portaal	Kunst & Cultuur

Nederlandse Spreekwoorden is een olieverfschilderij uit 1559, geschilderd door Pieter Bruegel de Oude. Het schilderij toont ten minste 80 Nederlandstalige spreekwoorden en gezegdes zoals die destijds gangbaar waren in het Nederlands. Sommige ervan worden tegenwoordig nog altijd gebruikt.

[bewerken] Achtergrond

Schilderijen over spreekwoorden waren in Bruegels tijd populair. Zo maakte Frans Hogenberg rond 1558 reeds een gravure waarin 40 spreekwoorden werden uitgebeeld. Bruegel maakte eerder al schilderijen van 12 spreekwoorden op individuele panelen. Nederlandse Spreekwoorden is echter voor zover bekend het eerste grote werk gericht op het uitbeelden van spreekwoorden.

Bruegels schilderijen vertonen ook vaak thema’s als absurditeit en de dwaasheid van de mens. Nederlandse Spreekwoorden is daarop geen uitzondering. De originele titel van het werk was “de dwaasheid van de wereld”, wat suggereert dat Bruegel het schilderij niet bedoeld had als simpelweg een verzameling spreekwoorden maar een beeld van de dwaasheid van mensen. Veel van de mensen op het schilderij vertonen karakteristieke kenmerken waarmee Bruegel in zijn werken dwaasheid benadrukt.

Locatie van de spreekwoorden

[bewerken] De spreekwoorden

Locatie	Spreekwoord	Betekenis
1	De duivel op het kussen binden	Met elke man raad weten
2	Een pilaarbijter	Een zeer schijnheilig/hypocriet persoon
3	Geloof nooit iemand die in de ene hand water en de andere hand vuur draagt	Wees niet lichtgelovig, niet iedereen is het vertrouwen waard
4	Met het hoofd tegen de muur lopen	Het onmogelijke proberen
4	Aan de ene voet een schoen, de ander blootvoets	Evenwicht is voornaamst
5	Men moet de schapen scheren al naar ze wol hebben	Niet tegen elke prijs voordeel willen nastreven
6	De een scheert schapen, de ander varkens	Het is ongelijk verdeeld in de wereld
7	Zo mak als een lammetje	Heel gedwee zijn
8	Zij hangt haar man de blauwe huik om	Zij bedriegt haar man
9	Als het kalf verdronken is, dempt men de put	Pas na een ramp wordt er actie ondernomen
10	Met moet geen rozen (paarlen) voor de zwijnen werpen	Geld of moeite verspillen aan iets nutteloos
11	Men moet zich krommen, wil men door de wereld kommen	Men moet er wat voor over hebben om iets te bereiken
12	Hij laat de wereld op zijn duim draaien	Men doet alles wat hij wil
13	Ze trekken om het langst	Ze willen beide winnen
14	Die zijn pap gemorst heeft kan niet alles weer oprapen	Schade kan nooit geheel worden goedgemaakt
15	Liefde is waar de geldbuidel hangt	Liefde is te koop
16	Een hark zonder steel	Iets waardeloos betekenis niet geheel duidelijk
17	Niet van het ene brood tot het andere weten te geraken	Niet met geld om kunnen gaan
18	Het bijltje zoeken	Een excuus of uitweg verzinnen
18	Zijn licht ergens op laten schijnen	Iets duidelijk maken
18	De bijl naar de steel werpen	Iets geheel opgeven
19	De haring braadt hier niet	Het gaat niet zoals het zou moeten
19	De haring braden om de hom of kuit	Iets opofferen om een kleinigheid
19	Een deksel op zijn kop hebben	De verantwoordelijkheid voor iets nemen
19	De haring hangt aan zijn eigen kieuwen	Men dient verantwoording te nemen voor de eigen daden
19	De rook kan het hangerijzer niet deren	Het heeft geen zin te proberen iets dat vast staat te veranderen
19	Daar steekt meer in dan een enkele panharing	Daar zit meer achter
20	De zeug loopt met de tap weg	Nalatigheid is hier troef
21	De kat de bel aanbinden	Iets al te publiekelijk ondernemen
22	Tot de tanden bewapend	Zwaar bewapend
22	In het harnas steken	Woedend zijn
23	De een rokkent wat de ander spint	Roddelen
24	Het varken is door de buik gestoken	Alles was afgesproken werk
25	Twee honden aen eenen beene, si draghen selden wel overeene	Verbitterd om iets vechten
26	Voor God een baard van vlas maken	Schijnheilig zijn
26	In zijn eigen licht staan	Trots zijn op zichzelf
26	Niemand zoekt de ander in de oven, als hij er zich niet zelf in verstopt heeft	Alleen wie zelf slecht is, denkt slecht over anderen
27	Naar het kippenei grijpen en het ganzenei laten lopen	Een verkeerde keuze maken
28	Men kan niet gapen tegen een oven	Het onmogelijke wordt niet van je verwacht
29	Door de mand vallen	doorzien worden
29	Tussen hemel en aarde hangen	In een lastige situatie verkeren
30	De hond in de pot vinden	Te laat zijn voor het eten
30	Tussen twee stoelen in de as zitten	Niks uitvoeren/besluiteloos zijn
31	Daar hangt de schaar uit	Men is hier niet te vertrouwen
31	Aan een been knagen	Langdurig vergeefs bezig zijn
32	De hennentaster	Iemand die zich druk maakt om ongelegde eieren
33	Hij draagt de dag met manden uit	Zijn tijd verdoen
34	Een kaars voor de duivel branden	Bij iedereen slijmen
35	Bij de duivel te biecht gaan	Geheimen onthullen aan de vijand
35	Een oorblazer	Een kwaadspreker
36	De haan en de vos hebben elkaar te gast	Twee bedriegers zijn steeds op hun eigen voordeel uit
36	Wat heb je aan een mooi bord als het leeg is?	Lichamelijke behoeften gaan voor zintuiglijke
36	Bij iemand in het krijt staan	Iemand iets verschuldigd zijn
36	Een schuimspaan zijn	Een zuiplap of niksnut zijn
37	Het is gezond om in het vuur te pissen	(betekenis niet duidelijk)
37	Hij vangt vissen met zijn handen	Profiteren van andermans werk
37	Met hem kan men geen spies draaien	Met hem valt niet samen te werken
38	Op hete kolen zitten	Ongeduldig zijn
39	De omgekeerde wereld	Niet is zoals het zou moeten zijn
40	Op de wereld schijten	Overal maling aan hebben
42	Het is maar hoe de kaarten vallen	Het hangt van het lot af
	Een ei in het nest laten	Iets op voorraad hebben
43	Daar hangt de po uit	Het is niet zoals het zou moeten zijn
43	Tegen de maan pissen	Iets onmogelijks proberen
	Elkaar bij de neus nemen	Elkaar voor de gek houden
	De teerling is geworpen	De beslissing is genomen
	De gekken krijgen de beste kaarten	Het geluk is met de dommen
	Iets door de vingers zien	Iets oogluikend toestaan
	Daar hangt het mes uit	Een uitdaging
	Daar staan klompen	Tevergeefs wachten
	De bezem uitsteken	Doen en laten wat men wil als de baas of leidinggevende er niet is.
	Onder de bezem getrouwd zijn	Ongetrouwd samenwonen
	Daar zijn de daken met vlaaien bedekt	Erg rijk zijn / overvloed hebben
	Een gat in het dak krijgen	Niet erg slim zijn
	Aan een oud dak moet je veel herstellen	Verouderde zaken vergen nu eenmaal onderhoud
	Men heeft daar latten op het dak	Er wordt afgeluisterd
	Lachen als een boer die kiespijn heeft	Gedwongen lachen
	De ene pijl de andere nazenden	Een dwaze of nutteloze daad herhalen
	Zijn pijlen verschieten	Te snel handelen
	Ergens de gek mee scheren	Iets of iemand bespotten
	Twee zotten onder één kaproen	Een gek is zelden alleen
	Uit het raam groeien	Iets niet geheim kunnen houden
	Hij speelt op de kaak	Zich aanstellen
	Zodra het hek van de dam is, lopen de varkens in het koren	Een ramp komt voort uit roekeloosheid/ Als er geen toezicht is springen kinderen of ondergeschikten uit de band
	Hij loopt alsof hij het vuur in zijn aars heeft	Heel hard lopen
	Zijn huik naar de wind hangen	Zijn mening aanpassen naar gelang de situatie
	Pluimen in de wind waaien	Iets doen zonder na te denken
	De ooievaar nakijken	Zijn tijd verdoen
	Aan de veren kent men de vogel	Kinderen lijken vaak op hun ouders
	Twee vliegen in één klap slaan	Efficiënt bezig zijn
	Van de os op de ezel springen	Slechte zaken doen/tegenspoed kennen
	Hij kust het ringetje van de deur	Zeer onderdanig zijn
	Zijn gat aan de poort vegen	Zich nergens zorgen om maken
	Zijn last dragen	Ieder heeft zijn problemen
	De ene bedelaar ziet de ander niet graag voor de deur staan	Bang zijn voor concurrentie
	Achter het net vissen	Een kans missen
	De grote vissen eten de kleine	De machtigen verrijken zich ten koste van de armen
	De zon niet in het water kunnen zien schijnen	Jaloers zijn op een ander / afgunst hebben
	Dat hangt als een schijthuis boven de gracht	Dat is overduidelijk
	Hij kan door een eiken plank zien als er een gat in zit	Hij lijkt alleen maar een wonderdokter
	Uit hetzelfde gat schijten	Onafscheidelijke kameraden / het met elkaar eens zijn
	Je geld in het water gooien	Geld verspillen
	Een morse muur is snel afgebroken	een slechte zaak gaat niet lang mee, of: als iets slecht gemaakt/gebouwd wordt, gaat het gemakkelijk kapot
	Hij geeft er niet om wiens huis in brand staat, als hij zich maar aan de gloed kan warmen	Overal voordeel mee doen, ongeacht de gevolgen voor anderen
	De bok slepen	Uitsloven om niks
	Nood doet zelfs oude vrouwen rennen	vergelijkbaar met "angst geeft vleugels"
	Paardenkeutels zijn geen vijgen	Uiterlijk kan bedriegen / laat je niks wijsmaken
	Als de ene blinde de ander leidt vallen ze beiden in de gracht	Wanneer onbekwamen andere onbekwamen adviseren, gaat het fout
	De reis is nog niet ten einde als men kerk en toren herkent	Geef niet op voor het doel geheel is bereikt
	Niemand zo fijn iets spon of het kwam aan het licht der zon	Niets kan eeuwig verborgen blijven
	Een oogje in het zeil houden	Alert zijn
	Op de galg schijten	Nergens bang voor zijn
	Waar aas is vliegen kraaien	Als er iets te halen valt, staat iedereen vooraan
	Voor de wind is het goed zeilen	Onder gunstige omstandigheden is het gemakkelijker succes te hebben
	Wie weet waarom de ganzen blootsvoets gaan?	Alles heeft een reden, ook al is die niet altijd even duidelijk
	De beren zien dansen	Honger hebben
	Wilde beren vertoeven graag bij soortgenoten	Soort zoekt soort
	De jas over de haag smijten	Het voor gezien houden
	Tegen de stroom is het kwaad roeien (zwemmen)	Tegen algemene opvattingen kan men zich moeilijk verzetten
	De kruik gaat zolang te water tot zij barst	Alles heeft zijn beperkingen / De onvoorzichtige die niet naar goede raad wil luisteren, ondervindt daarvan vroeg of laat de gevolgen
	Je moet niet brede riemen snijden uit andermans leer	Het is gemakkelijk met kwistige hand te beschikken over wat een ander toebehoort
	Een aal bij de staart hebben	Een lastige taak ondernemen
	Een stok in het wiel steken	Iemand tegenwerken
	Zorg dat daar geen zwarte hond tussen komt	Pas op dat het niet misgaat