Nederlandse Spreekwoorden

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Nederlandse Spreekwoorden
Pieter Bruegel the Elder - The Dutch Proverbs - Google Art Project.jpg
Museum Staatliche Museen
Locatie Gemäldegalerie (Berlijn)
Kunstenaar Pieter Bruegel de Oude
Jaar 1559
Type Olieverfschilderij
Afmetingen 117 × 163 cm
Portaal  Portaalicoon   Kunst & Cultuur

Nederlandse Spreekwoorden is een olieverfschilderij uit 1559, geschilderd door Pieter Bruegel de Oude. Het schilderij toont ten minste 80 Nederlandstalige spreekwoorden en gezegdes zoals die destijds gangbaar waren in het Nederlands. Sommige ervan worden tegenwoordig nog altijd gebruikt.

Achtergrond[bewerken]

Schilderijen over spreekwoorden waren in Bruegels tijd populair. Zo maakte Frans Hogenberg rond 1558 reeds een gravure waarin 40 spreekwoorden werden uitgebeeld. Bruegel maakte eerder al schilderijen van 12 spreekwoorden op individuele panelen. Nederlandse Spreekwoorden is echter voor zover bekend het eerste grote werk gericht op het uitbeelden van spreekwoorden.

Bruegels schilderijen vertonen ook vaak thema’s als absurditeit en de dwaasheid van de mens. Nederlandse Spreekwoorden is daarop geen uitzondering. De originele titel van het werk was “de dwaasheid van de wereld”, wat suggereert dat Bruegel het schilderij niet bedoeld had als simpelweg een verzameling spreekwoorden maar een beeld van de dwaasheid van mensen. Veel van de mensen op het schilderij vertonen karakteristieke kenmerken waarmee Bruegel in zijn werken dwaasheid benadrukt.

Locatie van de spreekwoorden

De spreekwoorden[bewerken]

Locatie Spreekwoord Betekenis Locatie
1 De duivel op het kussen binden Met elke man raad weten NP-1.jpg
2 Een pilaarbijter Een zeer schijnheilig/hypocriet persoon NP-2.jpg
3 Geloof nooit iemand die in de ene hand water en de andere hand vuur draagt Wees niet lichtgelovig, niet iedereen is het vertrouwen waard NP-3.jpg
4 Met het hoofd tegen de muur lopen Het onmogelijke proberen NP-6.jpg
5 Aan de ene voet een schoen, de ander blootvoets Evenwicht is voornaamst NP-68.jpg
6 Men moet de schapen scheren al naar ze wol hebben Niet tegen elke prijs voordeel willen nastreven NP-18.jpg
7 Men moet de schapen scheren, maar niet villen Als men uit hebberigheid de inkomstenbron opoffert, heeft men niets meer voor in de toekomst NP-18.jpg
8 De een scheert schapen, de ander varkens Het is ongelijk verdeeld in de wereld NP-7.jpg
9 Zo mak als een lammetje Heel gedwee zijn NP-101.jpg
10 Zij hangt haar man de blauwe huik om Zij bedriegt haar man NP-76.jpg
11 Als het kalf verdronken is, dempt men de put Pas na een ramp wordt er actie ondernomen NP-75.jpg
12 Men moet geen rozen (paarlen) voor de zwijnen werpen Geld of moeite verspillen aan iets nutteloos NP-79.jpg
13 Men moet zich krommen, wil men door de wereld kommen Men moet er wat voor over hebben om iets te bereiken NP-84.jpg
14 Hij laat de wereld op zijn duim draaien Men doet alles wat hij wil NP-85.jpg
13 Ze trekken om het langst Ze willen beide winnen NP-74.jpg
14 Die zijn pap gemorst heeft kan niet alles weer oprapen Schade kan nooit geheel worden goedgemaakt NP-70.jpg
15 Liefde is waar de geldbuidel hangt Liefde is te koop NP-107.jpg
16 Een hark zonder steel Iets waardeloos NP-96.jpg
17 Niet van het ene brood tot het andere weten te geraken Niet met geld om kunnen gaan NP-69.jpg
18 Het bijltje zoeken Een excuus of uitweg verzinnen NP-71.jpg
18 Zijn licht ergens op laten schijnen Iets duidelijk maken NP-71.jpg
18 Een grote lantaarn en een klein licht Veel praten, maar er weinig verstand van hebben NP-71.jpg
18 Met een lantaarn te zoeken Moeilijk te vinden NP-71.jpg
18 De bijl naar de steel werpen Iets geheel opgeven NP-97.jpg
19 De haring braadt hier niet Het gaat niet zoals het zou moeten NP-15.jpg
19 De haring braden om de hom of kuit Iets opofferen om een kleinigheid NP-15.jpg
19 Een deksel op zijn kop hebben De verantwoordelijkheid voor iets nemen NP-16.jpg
19 De haring hangt aan zijn eigen kieuwen Men dient verantwoording te nemen voor de eigen daden NP-17.jpg
19 De rook kan het hangerijzer niet deren Het heeft geen zin te proberen iets dat vast staat te veranderen NP-92.jpg
19 Daar steekt meer in dan een enkele panharing Daar zit meer achter NP-17.jpg
20 De zeug loopt met de tap weg Nalatigheid is hier troef NP-4.jpg
21 De kat de bel aanbinden Iets al te publiekelijk ondernemen NP-5.jpg
22 Tot de tanden bewapend Zwaar bewapend BRU - NP 01.jpg
22 In het harnas steken Woedend zijn NP-5.jpg
23 De een rokkent wat de ander spint Roddelen NP-77.jpg
24 Het varken is door de buik gestoken 1: Door een krachtig optreden, de moeilijkheden uit de weg geruimd.
2: Alles is doorgestoken kaart, opgezet spel, de zaak is vooraf bedisseld.
NP-83.jpg
25 Twee honden aen eenen beene, si draghen selden wel overeene Verbitterd om iets vechten NP-82.jpg
26 Voor God een baard van vlas maken Schijnheilig zijn NP-58.jpg
26 In zijn eigen licht staan Trots zijn op zichzelf NP-72.jpg
26 Niemand zoekt de ander in de oven, als hij er zich niet zelf in verstopt heeft Alleen wie zelf slecht is, denkt slecht over anderen NP-72.jpg
27 Naar het kippenei grijpen en het ganzenei laten lopen Een verkeerde keuze maken NP-63.jpg
28 Tegen een oven gapen Proberen iets onmogelijks te doen. NP-64.jpg
29 Door de mand vallen Doorzien worden NP-59.jpg
29 Tussen hemel en aarde hangen In een lastige situatie verkeren NP-59.jpg
30 De hond in de pot vinden Te laat zijn voor het eten NP-109.jpg
30 Tussen twee stoelen in de as zitten Niks uitvoeren/besluiteloos zijn NP-11.jpg
31 Daar hangt de schaar uit Men is hier niet te vertrouwen NP-10.jpg
31 Aan een been knagen Langdurig vergeefs bezig zijn NP-9.jpg
32 De hennentaster Iemand die zich druk maakt om ongelegde eieren NP-8.jpg
33 Hij draagt de dag met manden uit Zijn tijd verdoen NP-78.jpg
34 Een kaars voor de duivel branden Bij iedereen slijmen NP-80.jpg
35 Bij de duivel te biecht gaan Geheimen onthullen aan de vijand NP-81.jpg
35 Een oorblazer Een kwaadspreker NP-114.jpg
36 De haan en de vos hebben elkaar te gast Twee bedriegers zijn steeds op hun eigen voordeel uit NP-87.jpg
36 Wat heb je aan een mooi bord als het leeg is? Lichamelijke behoeften gaan voor zintuiglijke NP-99.jpg
36 Bij iemand in het krijt staan Iemand iets verschuldigd zijn NP-100.jpg
36 Een schuimspaan zijn Een zuiplap of niksnut zijn NP-102.jpg
37 Het is gezond om in het vuur te pissen Het is goed om hevigheid te kalmeren. NP-116.jpg
37 Hij vangt vissen met zijn handen Profiteren van andermans werk NP-117.jpg
37 Met hem kan men geen spies draaien Met hem valt niet samen te werken NP-115.jpg
38 Op hete kolen zitten Ongeduldig zijn NP-88.jpg
39 De omgekeerde wereld Niets is zoals het zou moeten zijn NP-14.jpg
40 Op de wereld schijten Overal maling aan hebben NP-19.jpg
42 Het is maar hoe de kaarten vallen Het hangt van het lot af NP-13.jpg
Iets door het oog van de schaar halen Materiaal van op het werk voor jezelf houden. / Jezelf oneerlijk zaken toeëigenen. Auge und Schere.jpg
Een ei in het nest laten Iets op voorraad hebben NP-12.jpg
43 Daar hangt de po uit Het is niet zoals het zou moeten zijn NP-106.jpg
43 Tegen de maan pissen Iets onmogelijks proberen NP-32.jpg
41 Elkaar bij de neus nemen Elkaar voor de gek houden NP-21.jpg
41 De teerling is geworpen De beslissing is genomen NP-90.jpg
41 De gekken krijgen de beste kaarten Het geluk is met de dommen NP-20.jpg
50 Iets door de vingers zien Iets oogluikend toestaan NP-22.jpg
51 Daar hangt het mes uit Een uitdaging NP-23.jpg
52 Daar staan klompen Tevergeefs wachten NP-24.jpg
63 De bezem uitsteken Doen en laten wat men wil als de baas of leidinggevende er niet is. NP-25.jpg
63 Onder de bezem getrouwd zijn Ongetrouwd samenwonen NP-26.jpg
64 Daar zijn de daken met vlaaien bedekt Erg rijk zijn / overvloed hebben NP-27.jpg
53 Een gat in het dak krijgen Niet erg slim zijn NP-104.jpg
53 Aan een oud dak moet je veel herstellen Verouderde zaken vergen nu eenmaal onderhoud NP-105.jpg
53 Men heeft daar latten op het dak Er wordt afgeluisterd NP-103.jpg
43 Lachen als een boer die kiespijn heeft Gedwongen/geforceerd lachen NP-29.jpg
54 De ene pijl de andere nazenden Een dwaze of nutteloze daad herhalen NP-28.jpg
54 Zijn pijlen verschieten Te snel handelen NP-28.jpg
44 Ergens de gek mee scheren Iets of iemand bespotten NP-30.jpg
55 Twee zotten onder één kaproen Een gek is zelden alleen NP-34.jpg
55 Uit het raam groeien Iets niet geheim kunnen houden NP-33.jpg
56 Hij speelt op de kaak Zich aanstellen NP-31.jpg
65 Zodra het hek van de dam is, lopen de varkens in het koren Een ramp komt voort uit roekeloosheid/ Als er geen toezicht is springen kinderen of ondergeschikten uit de band NP-40.jpg
65 Wat de boer aan het koren verliest, zal hij aan het spek wel terugvinden. Waar iemand iets verliest, zal iemand (anders) iets winnen. NP-40.jpg
66 Hij loopt alsof hij het vuur in zijn aars heeft Heel hard lopen NP-94.jpg
66 Wie vuur eet, schijt vonken Als men iets gevaarlijks onderneemt, moet men niet raar opkijken van de gevolgen NP-94.jpg
67 Zijn huik naar de wind hangen Zijn mening aanpassen naar gelang de situatie NP-39.jpg
70 Pluimen in de wind waaien Iets doen zonder na te denken NP-42.jpg
69 De ooievaar nakijken Zijn tijd verdoen NP-38.jpg
69 Aan de veren kent men de vogel 1: Aan iemands uiterlijk (verzorging/kleding) kan men zijn karakter afleiden.
2: Kinderen lijken vaak op hun ouders.
NP-38.jpg
71 Twee vliegen in één klap slaan Efficiënt bezig zijn NP-43.jpg
57 Van de os op de ezel springen 1: Slechte zaken doen.
2: Tegenspoed kennen.
NP-35.jpg
68 Hij kust het ringetje van de deur Onderdanig/beleefd zijn voorbij geloofwaardigheid NP-37.jpg
58 Zijn gat aan de poort vegen Zich nergens zorgen om maken NP-36.jpg
58 Zijn last dragen Ieder heeft zijn problemen NP-36.jpg
58 Zijn schouders eronder zetten Zich inspannen NP-36.jpg
58 De ene bedelaar ziet de ander niet graag voor de deur staan Bang zijn voor concurrentie NP-91.jpg
45 Achter het net vissen Een kans missen NP-47.jpg
46 De grote vissen eten de kleine De machtigen verrijken zich ten koste van de armen NP-48.jpg
47 De zon niet in het water kunnen zien schijnen Afgunst hebben (jaloers zijn) op een ander NP-60.jpg
59 Dat hangt als een schijthuis boven de gracht Dat is overduidelijk NP-112.jpg
59 Hij kan door een eiken plank zien als er een gat in zit Hij lijkt alleen maar een wonderdokter / hij is niet zo bijzonder als hij zich voordoet NP-45.jpg
59 Uit hetzelfde gat schijten 1: Onafscheidelijke kameraden.
2: Het met elkaar eens zijn.
NP-46.jpg
60 Je geld in het water gooien Geld verspillen NP-61.jpg
60 Een morse muur is snel afgebroken 1: Een slechte zaak gaat niet lang mee.
2: Als iets slecht gemaakt/gebouwd wordt, gaat het gemakkelijk kapot.
NP-93.jpg
72 Hij geeft er niet om wiens huis in brand staat, als hij zich maar aan de gloed kan warmen Overal voordeel mee doen, ongeacht de gevolgen voor anderen NP-44.jpg
73 De bok slepen Uitsloven om niks NP-50.jpg
73 Nood doet zelfs oude vrouwen rennen Een onverwachte situatie kan verrassende kwaliteiten naar boven brengen (vergelijkbaar met "angst geeft vleugels"). NP-49.jpg
74 Paardenkeutels zijn geen vijgen Uiterlijk kan bedriegen / laat je niks wijsmaken NP-53.jpg
75 Als de ene blinde de ander leidt, vallen ze beiden in de gracht Wanneer onbekwamen andere onbekwamen adviseren, gaat het fout NP-51.jpg
76 De reis is nog niet ten einde als men kerk en toren herkent Geef niet op voor het doel geheel is bereikt NP-52.jpg
76 Niemand zo fijn iets spon of het kwam aan het licht der zon Niets kan eeuwig verborgen blijven NP-111.jpg
77 Een oogje in het zeil houden Alert zijn NP-54.jpg
80 Op de galg schijten Nergens bang voor zijn NP-55.jpg
79 Waar aas is vliegen kraaien Als er iets te halen valt, staat iedereen vooraan NP-113.jpg
77 Voor de wind is het goed zeilen Onder gunstige omstandigheden is het gemakkelijker succes te hebben NP-54.jpg
78 Wie weet waarom de ganzen blootsvoets gaan? Alles heeft een reden, ook al is die niet altijd even duidelijk NP-56.jpg
78 Als ik ze niet hoef te hoeden, laat ik de ganzen ganzen zijn. Ik bemoei me niet met andermans zaken als het niet hoeft. NP-56.jpg
62 De beren zien dansen Honger hebben NP-57.jpg
62 Wilde beren vertoeven graag bij soortgenoten Soort zoekt soort NP-57.jpg
61 De kap aan de haag hangen 1: Een beroep beëindigen. 2: Het voor gezien houden NP-66.jpg
48 Tegen de stroom is het kwaad roeien (zwemmen) Tegen algemene opvattingen kan men zich moeilijk verzetten NP-65.jpg
49 De kruik gaat zolang te water tot zij barst 1: Alles heeft zijn beperkingen.
2: De onvoorzichtige die niet naar goede raad wil luisteren, ondervindt daarvan vroeg of laat de gevolgen.
NP-95.jpg
49 De breedste riemen worden uit andermans leer gesneden Het is gemakkelijk met kwistige hand te beschikken over wat een ander toebehoort NP-67.jpg
49 Een aal bij de staart hebben Een lastige taak ondernemen NP-62.jpg
14 Een stok in het wiel steken Iemand tegenwerken NP-73.jpg
23 Zorg dat daar geen zwarte hond tussen komt Pas op dat het niet misgaat NP-110.jpg
Bronnen, noten en/of referenties