B-geheugencel
Een B-geheugencel is een B-cel die gevormd wordt na een primaire infectie, dat wil zeggen een infectie door een voor het lichaam onbekend pathogeen. Het deel van een pathogeen dat het lichaam waarschuwt voor de infectie is het antigeen. Een antigeen is een eiwit- of polysacharidemolecuul dat zich aan de buitenkant van het binnengedrongen micro-organisme of virus bevindt en dat door het verworven immuunsysteem als lichaamsvreemd wordt herkend.
Deze cellen ontwikkelen zich in de kiemcentra van de secundaire lymfoïde organen, zoals de milt. B-geheugencellen circuleren in de bloedbaan in een rusttoestand, soms wel tientallen jaren.[1] B-geheugencellen hebben B-celreceptoren op hun celmembraan, identiek aan die op hun moedercel, waardoor ze antigenen kunnen herkennen en een specifieke antilichaamrespons kunnen opwekken.[2]
Bij de activatie van een B-cel door specifieke antigeen-herkenning, start de proliferatie en differentiatie tot antilichaam-producerende plasmacellen. Daarnaast worden ook antigeen-specifieke geheugencellen aangemaakt die pas later, bij een eventuele latere infectie van hetzelfde agens (organisme of deeltje) prolifereren tot nieuwe plasmacellen. Deze niet-primaire respons, dat wil zeggen de reactie na een tweede infectie door hetzelfde pathogeen, zal tot gevolg hebben dat activatie en werking van het immuunsysteem veel sneller plaats zal vinden, omdat er nog specifieke geheugencellen aanwezig zijn van de vorige infectie (de zogenaamde somatische mutatie heeft reeds specifiekere receptoren geselecteerd).
Dit is tevens het voordeel van vaccinatie.
 |
_memory_B_cells.cropped_d,_e.jpg) |
Ontwikkeling en activering
[bewerken | brontekst bewerken]T-celafhankelijke mechanismen
[bewerken | brontekst bewerken]In een T-celafhankelijk ontwikkelingspad worden naïeve folliculaire B-cellen geactiveerd door antigeenpresenterende helper-T-cellen tijdens de initiële infectie, of primaire immuunrespons.[3] Naïeve B-cellen circuleren door follikels in secundaire lymfoïde organen (d.w.z. milt en lymfeklieren) waar ze geactiveerd kunnen worden door een zwevend vreemd peptide dat via de lymfe wordt aangevoerd of door antigeen dat wordt gepresenteerd door antigeen-presenterende cellen zoals dendritische cellen.[4] B-cellen kunnen ook worden geactiveerd door binding aan vreemd antigeen in de periferie, waarna ze zich verplaatsen naar de secundaire lymfoïde organen.[3] Een signaaloverdracht door de binding van het peptide aan de B-cel zorgt ervoor dat de cellen migreren naar de rand van de follikel die grenst aan het T-celgebied.[4]
De B-cellen internaliseren de vreemde peptiden, breken ze af en brengen ze tot expressie op MHCII, dit zijn eiwitten op het celoppervlak. Binnen de secundaire lymfoïde organen zullen de meeste B-cellen B-cel follikels binnengaan, waar een kiemcentrum zal ontstaan. De meeste B-cellen zullen uiteindelijk differentiëren tot plasmacellen of B-geheugencellen binnen het kiemcentrum.[3][5] De folliculaire helper-T-cellen die T-celreceptoren tot expressie brengen die verwant zijn aan het peptide (d.w.z. specifiek voor het peptide-MHCII-complex) aan de grens van de B-celfollikel en de T-celzone, zullen binden aan de MHCII-ligand. De T-cellen zullen vervolgens het CD40-ligand (CD40L) molecuul tot expressie brengen en beginnen cytokines af te scheiden die de B-cellen ertoe aanzetten te prolifereren en een class switchingrecombinatie te ondergaan, een mutatie in de genetische code van de B-cel die hun immunoglobulinetype verandert.[6][7] Class switching maakt het mogelijk dat B-geheugencellen in toekomstige immuunreacties verschillende soorten antilichamen afscheiden.[3] De B-cellen differentiëren vervolgens in plasmacellen, kiemcentrum-B-cellen of B-geheugencellen, afhankelijk van de tot expressie gebrachte transcriptiefactoren. De geactiveerde B-cellen die de transcriptiefactor Bcl-6 tot expressie brengen, zullen B-celfollikels binnengaan en kiemcentrumreacties ondergaan.[6]
Eenmaal in het kiemcentrum ondergaan de B-cellen proliferatie, gevolgd door mutatie van het genetische coderende gebied van hun B-celreceptor, een proces dat bekend staat als somatische hypermutatie.[3] De mutaties verhogen of verlagen de affiniteit van de oppervlaktereceptor voor een bepaald antigeen, een proces dat affiniteitsrijping wordt genoemd. Na het verwerven van deze mutaties worden de receptoren op het oppervlak van de B-cellen (B-celreceptoren) in het kiemcentrum getest op hun affiniteit voor het huidige antigeen.[8] B-celklonen met mutaties die de affiniteit van hun oppervlaktereceptoren hebben verhoogd, ontvangen overlevingssignalen via interacties met hun corresponderende folliculaire helper-T-cellen.[9][3][10] De B-cellen die niet een voldoende hoge affiniteit hebben om deze overlevingssignalen te ontvangen, evenals B-cellen die mogelijk auto-reactief zijn, worden geselecteerd en sterven via apoptose door sterrenhemelmacrofagen.[6] Deze processen vergroten de variabiliteit op de antigeenbindingsplaatsen, zodat elke nieuw gevormde B-cel een unieke receptor heeft.[11]
Na differentiatie verplaatsen B-geheugencellen zich naar de periferie van lichaamsgebieden, waar ze bij een toekomstige blootstelling een grotere kans hebben om in contact te komen met een antigeen.[5][9][3] Veel van de circulerende B-cellen concentreren zich in lichaamsgebieden met een hoge kans op contact met een antigeen, zoals de Peyerse platen.
Het proces van differentiatie tot B-geheugencellen in het kiemcentrum is nog niet volledig begrepen.[3] Sommige onderzoekers veronderstellen dat differentiatie tot B-geheugencellen willekeurig plaatsvindt.[5][2] Andere hypothesen stellen dat de transcriptiefactor NF-κB en het cytokine IL-24 betrokken zijn bij het proces van differentiatie tot B-geheugencellen.[11][3] Een aanvullende hypothese stelt dat B-cellen met een relatief lagere affiniteit voor een antigeen B-geheugencellen worden, in tegenstelling tot B-cellen met een relatief hogere affiniteit die plasmacellen worden.
T-celonafhankelijke mechanismen
[bewerken | brontekst bewerken]Niet alle B-cellen in het lichaam hebben somatische hypermutaties ondergaan. IgM+-geheugen-B-geheugencellen die geen class switching hebben ondergaan, tonen aan dat B-geheugencellen onafhankelijk van de kiemcentra kunnen worden geproduceerd.
Primaire respons
[bewerken | brontekst bewerken]
Na infectie met een pathogeen differentiëren veel B-cellen tot plasmacellen, ook wel effector-B-cellen genoemd, die een eerste golf beschermende antilichamen produceren en helpen de infectie te elimineren.[5][9] Plasmacellen scheiden antilichamen af die specifiek zijn voor de pathogenen, maar ze kunnen niet reageren bij een tweede blootstelling. Een deel van de B-cellen met B-celreceptoren die overeenkomen met het antigeen differentiëren tot B-geheugencellen die langdurig in het lichaam overleven.[12] De B-geheugencellen kunnen hun B-celreceptor-expressie behouden en zullen snel kunnen reageren bij een tweede blootstelling.[5]
Secundaire respons en geheugen
[bewerken | brontekst bewerken]De B-geheugencellen die tijdens de primaire immuunrespons worden geproduceerd, zijn specifiek voor het antigeen dat betrokken was bij de eerste blootstelling. Bij een secundaire respons reageren de B-geheugencellen die specifiek zijn voor het antigeen of vergelijkbare antigenen. Wanneer B-geheugencellen hun specifieke antigeen opnieuw tegenkomen, prolifereren ze en differentiëren ze tot plasmacellen, die vervolgens reageren op het antigeen en het elimineren. De B-geheugencellen die zich op dit punt niet tot plasmacellen differentiëren, kunnen terugkeren naar de kiemcentra om verdere class switching of somatische hypermutatie te ondergaan voor verdere affiniteitsrijping.[3] De differentiatie van B-geheugencellen tot plasmacellen verloopt veel sneller dan de differentiatie van naïeve B-cellen, waardoor B-geheugencellen een efficiëntere secundaire immuunrespons kunnen produceren.[2] De efficiëntie en accumulatie van de B-geheugencelrespons vormen de basis voor vaccins en boostervaccinaties.[2][3]
Het fenotype van geheugencellen dat de bestemming van plasmacellen of kiemcentrumcellen voorspelt, is enkele jaren geleden ontdekt. Op basis van expressie-microarrayvergelijkingen tussen boostervaccinatie en naïeve B-cellen werd vastgesteld dat er verschillende oppervlakte-eiwitten zijn, zoals CD80, PD-L2 en CD73, die alleen op B-geheugencellen tot expressie komen en dus ook dienen om deze cellen in meerdere fenotypische subgroepen te verdelen.[13] Bovendien is aangetoond dat geheugencellen die CD80, PD-L2 en CD73 tot expressie brengen, een grotere kans hebben om plasmacellen te worden. Aan de andere kant hebben cellen die deze markers niet hebben, een grotere kans om kiemcentrumcellen te vormen. IgM+ B-geheugencellen brengen geen CD80 of CD73 tot expressie, terwijl IgG+ deze wel tot expressie brengen. Bovendien hebben IgG+ een grotere kans om te differentiëren tot antilichaam-afscheidende cellen.[14]
Levensduur
[bewerken | brontekst bewerken]B-geheugencellen kunnen tientallen jaren overleven, waardoor ze in staat zijn om te reageren op meerdere blootstellingen aan hetzelfde antigeen.[3] Er wordt verondersteld dat deze langdurige overleving het gevolg is van bepaalde anti-apoptosegenen die sterker tot expressie komen in B-geheugencellen dan in andere subtypen van B-cellen.[5] Bovendien hoeft de B-geheugencel geen continue interactie met het antigeen of met T-cellen te hebben om langdurig te overleven.[2]
De levensduur van individuele B-geheugencellen is slecht gedefinieerd, hoewel ze een cruciale rol spelen in de langdurige immuniteit. In een onderzoek met een B-celreceptor transgeensysteem (het was een H-keten transgeen muismodel dat geen uitgescheiden Ig produceerde, waardoor het geen antigeenbevattende immuuncomplexen afzette) werd aangetoond dat het aantal B-geheugencellen gedurende een periode van ongeveer 8-20 weken na de immunisatie constant bleef. Er werd ook geschat dat de halfwaardetijd van B-geheugencellen tussen de 8 en 10 weken lag, na een experiment waarbij de cellen in vivo werden behandeld met bromodeoxyuridine.[15] In andere experimenten met muizen is aangetoond dat de levensduur van B-geheugencellen minstens 9 keer langer is dan de levensduur van een folliculaire naïeve B-cel.[16]
Markers
[bewerken | brontekst bewerken]
B-geheugencellen worden doorgaans onderscheiden door de celoppervlaktemarker CD27, hoewel sommige subgroepen geen CD27 tot expressie brengen. B-geheugencellen die geen CD27 tot expressie brengen, worden over het algemeen geassocieerd met uitgeputte B-cellen of bepaalde auto-immuunziekten zoals hiv, lupus of reumatoïde artritis.[9][3]
Omdat B-cellen doorgaans een class switching hebben ondergaan, kunnen ze een reeks immunoglobulinemoleculen tot expressie brengen. Enkele specifieke kenmerken van bepaalde immunoglobulinemoleculen worden hieronder beschreven:
- IgM: B-geheugencellen die IgM tot expressie brengen, zijn geconcentreerd te vinden in de keelamandelen, de Peyerse platen en de lymfeklieren.[3] Deze subgroep van B-geheugencellen heeft een grotere kans om te prolifereren en terug te keren naar het kiemcentrum tijdens een secundaire immuunrespons.[2]
- IgG: B-geheugencellen die IgG tot expressie brengen, differentiëren doorgaans tot plasmacellen.[2]
- IgE: B-geheugencellen die IgE tot expressie brengen, zijn zeer zeldzaam bij gezonde individuen. Dit kan gebeuren omdat B-cellen die IgE tot expressie brengen vaker differentiëren tot plasmacellen dan tot B-geheugencellen.[2]
- Alleen IgD: B-geheugencellen die IgD tot expressie brengen zijn zeer zeldzaam. B-cellen met alleen IgD worden geconcentreerd in de keelamandelen aangetroffen. [3]
Het is belangrijk om het belang te benadrukken van de integratie van signaalroutes gerelateerd aan de receptoren van B-celreceptoren en Toll-like receptoren (TLR) om de productie van antilichamen te moduleren door de expansie van de B-geheugencellen. Er zijn dus verschillende factoren die de informatie verschaffen om verschillende soorten antilichamen af te scheiden. Het is aangetoond dat de productie van specifiek IgG1, anafylactisch IgG1 en totaal IgE afhankelijk is van het signaal geproduceerd door TLR2 en Myd88. Bovendien versnelt het signaal geproduceerd door TLR4 wanneer deze wordt gestimuleerd door natterinen (een eiwit verkregen uit het gif van de vis Trachydoras nattereri) de synthese van het antilichaam IgE, dat als adjuvans fungeert, zoals is aangetoond in een in vivo experiment met muizen.[17]
De receptor CCR6 is over het algemeen een marker voor B-cellen die uiteindelijk differentiëren tot B-geheugencellen. Deze receptor detecteert chemokines, chemische boodschappers die de B-cel in staat stellen zich in het lichaam te verplaatsen. B-geheugencellen kunnen deze receptor bezitten om zich vanuit het kiemcentrum naar de weefsels te verplaatsen waar ze een grotere kans hebben om een antigeen tegen te komen.[5]
Het is aangetoond dat B-geheugencellen een hoge expressie van CCR6 vertonen, evenals een verhoogde chemotactische respons op de CCR6-ligand (CCL20) in vergelijking met naïeve B-cellen. De primaire humorale respons en het behoud van de B-geheugencellen worden echter niet beïnvloed bij CCR6-deficiënte muizen. Er is echter geen effectieve secundaire respons van de B-geheugencellen bij herhaalde blootstelling aan het antigeen als de cellen geen CCR6 tot expressie brengen. CCR6 is dus essentieel voor het vermogen van B-geheugencellen om te worden opgeroepen door hun verwant antigeen, evenals voor de juiste anatomische positionering van deze cellen.[18]
Subgroepen
[bewerken | brontekst bewerken]Kiemcentrumonafhankelijke B-geheugencellen
[bewerken | brontekst bewerken]Deze subgroep cellen differentieert van geactiveerde B-cellen tot B-geheugencellen voordat ze het kiemcentrum binnengaan. B-cellen die een hoge mate van interactie met folliculaire helper-T-cellen in het B-celfollikel hebben, hebben een grotere neiging om het kiemcentrum binnen te gaan. De B-cellen die zich onafhankelijk van kiemcentra ontwikkelen tot B-geheugencellen, ervaren waarschijnlijk CD40- en cytokinesignalering van T-cellen. Class switching kan nog steeds plaatsvinden vóór interactie met het kiemcentrum, terwijl somatische hypermutatie pas plaatsvindt na interactie met het kiemcentrum.[2] Er wordt verondersteld dat het ontbreken van somatische hypermutatie gunstig is; een lagere mate van affiniteitsrijping betekent dat deze B-geheugencellen minder gespecialiseerd zijn voor een specifiek antigeen en mogelijk een breder scala aan antigenen kunnen herkennen.[11][19][2]
T-onafhankelijke B-geheugencellen
[bewerken | brontekst bewerken]T-onafhankelijke B-geheugencellen vormen een subgroep die B1-cellen wordt genoemd. Deze cellen bevinden zich over het algemeen in de buikholte. Wanneer ze opnieuw aan een antigeen worden blootgesteld, kunnen sommige van deze B1-cellen differentiëren tot B-geheugencellen zonder interactie met een T-cel.[2] Deze B-cellen produceren IgM-antilichamen om de infectie te helpen opruimen.[20]
T-bet-B-geheugencellen
[bewerken | brontekst bewerken]T-bet-B-geheugencellen zijn een subgroep waarvan is vastgesteld dat ze de transcriptiefactor T-bet (TBX21) tot expressie brengen. (T-bet:T-box tot expressie gebracht in T-cellen) T-bet wordt geassocieerd met class switching. Er wordt ook gedacht dat T-bet-B-geheugencellen belangrijk zijn bij immuunreacties tegen intracellulaire bacteriële en virale infecties.[21]
Vaccinatie
[bewerken | brontekst bewerken]Vaccins zijn gebaseerd op het concept van immunologisch geheugen. De preventieve injectie van een niet-pathogeen antigeen in het organisme stelt het lichaam in staat een duurzaam immunologisch geheugen te genereren. De injectie van het antigeen leidt tot een antilichaamreactie, gevolgd door de productie van B-geheugencellen. Deze B-geheugencellen worden snel gereactiveerd bij infectie met het antigeen en kunnen het organisme effectief beschermen tegen ziekte.[22]
Langlevende plasmacellen en B-geheugencellen zijn verantwoordelijk voor de langdurige humorale immuniteit die door de meeste vaccins wordt opgewekt. Er is een experiment uitgevoerd om de levensduur van B-geheugencellen na vaccinatie te observeren, in dit geval met het pokkenvaccin (DryVax), dat werd gekozen omdat pokken zijn uitgeroeid. Het immuungeheugen voor pokken is daarom een nuttige maatstaf om de levensduur van de immuun-B-geheugencellen te begrijpen in afwezigheid van herstimulatie. Uit het onderzoek is gebleken dat de specifieke B-geheugencellen tientallen jaren in stand worden gehouden, wat erop wijst dat het immunologische geheugen langdurig aanwezig is in het B-celcompartiment na een robuuste initiële blootstelling aan een antigeen.[23]
Zie ook
[bewerken | brontekst bewerken]- ↑ Crotty S, Felgner P, Davies H, Glidewell J, Villarreal L, Ahmed R (November 2003). Cutting edge: long-term B cell memory in humans after smallpox vaccination. Journal of Immunology 171 (10): 4969–4973. PMID 14607890. DOI: 10.4049/jimmunol.171.10.4969.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Kurosaki T, Kometani K, Ise W (March 2015). Memory B cells. Nature Reviews. Immunology 15 (3): 149–159. PMID 25677494. DOI: 10.1038/nri3802.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Seifert M, Küppers R (December 2016). Human memory B cells. Leukemia 30 (12): 2283–2292. PMID 27499139. DOI: 10.1038/leu.2016.226.
- 1 2 Garside P, Ingulli E, Merica RR, Johnson JG, Noelle RJ, Jenkins MK (July 1998). Visualization of specific B and T lymphocyte interactions in the lymph node. Science 281 (5373): 96–99. PMID 9651253. DOI: 10.1126/science.281.5373.96.
- 1 2 3 4 5 6 7 Suan D, Sundling C, Brink R (April 2017). Plasma cell and memory B cell differentiation from the germinal center. Current Opinion in Immunology Lymphocyte development and activation * Tumour immunology 45: 97–102. PMID 28319733. DOI: 10.1016/j.coi.2017.03.006.
- 1 2 Taylor JJ, Jenkins MK, Pape KA (December 2012). Heterogeneity in the differentiation and function of memory B cells. Trends in Immunology 33 (12): 590–597. PMID 22920843. PMC 3505266. DOI: 10.1016/j.it.2012.07.005.
- ↑ Phan TG, Tangye SG (April 2017). Memory B cells: total recall. Current Opinion in Immunology Lymphocyte development and activation * Tumour immunology 45: 132–140. PMID 28363157. DOI: 10.1016/j.coi.2017.03.005.
- ↑ Allman D, Wilmore JR, Gaudette BT (March 2019). The continuing story of T-cell independent antibodies. Immunological Reviews 288 (1): 128–135. PMID 30874357. PMC 6653682. DOI: 10.1111/imr.12754.
- 1 2 3 4 (April 2017). Memory B Cells of Mice and Humans. Annual Review of Immunology 35 (1): 255–284. PMID 28142324. DOI: 10.1146/annurev-immunol-041015-055531.
- ↑ Victora GD, Nussenzweig MC (26 maart 2012). Germinal centers. Annual Review of Immunology 30 (1): 429–457. PMID 22224772. DOI: 10.1146/annurev-immunol-020711-075032.
- 1 2 3 Shinnakasu R, Kurosaki T (April 2017). Regulation of memory B and plasma cell differentiation. Current Opinion in Immunology Lymphocyte development and activation * Tumour immunology 45: 126–131. PMID 28359033. DOI: 10.1016/j.coi.2017.03.003.
- ↑ Gatto D, Brink R (November 2010). The germinal center reaction. The Journal of Allergy and Clinical Immunology 126 (5): 898–907; quiz 908–9. PMID 21050940. DOI: 10.1016/j.jaci.2010.09.007.
- ↑ (en) Zuccarino-Catania, Griselda V, Sadanand, Saheli, Weisel, Florian J, Tomayko, Mary M, Meng, Hailong, Kleinstein, Steven H, Good-Jacobson, Kim L, Shlomchik, Mark J (July 2014). CD80 and PD-L2 define functionally distinct memory B cell subsets that are independent of antibody isotype. Nature Immunology 15 (7): 631–637. ISSN: 1529-2908. PMID 24880458. PMC 4105703. DOI: 10.1038/ni.2914.
- ↑ (en) Chong, Anita S., Ansari, M. Javeed (April 2018). Heterogeneity of memory B cells. American Journal of Transplantation 18 (4): 779–784. PMID 29359404. PMC 5962275. DOI: 10.1111/ajt.14669.
- ↑ Anderson SM, Hannum LG, Shlomchik MJ (April 2006). Memory B cell survival and function in the absence of secreted antibody and immune complexes on follicular dendritic cells. Journal of Immunology 176 (8): 4515–4519. PMID 16585539. DOI: 10.4049/jimmunol.176.8.4515.
- ↑ Jones DD, Wilmore JR, Allman D (November 2015). Cellular Dynamics of Memory B Cell Populations: IgM+ and IgG+ Memory B Cells Persist Indefinitely as Quiescent Cells. Journal of Immunology 195 (10): 4753–4759. PMID 26438523. PMC 4637268. DOI: 10.4049/jimmunol.1501365.
- ↑ (en) Komegae, Evilin Naname, Grund, Lidiane Zito, Lopes-Ferreira, Monica, Lima, Carla (5 augustus 2013). Richard, Yolande (red.). TLR2, TLR4 and the MyD88 Signaling Are Crucial For the In Vivo Generation and the Longevity of Long-Lived Antibody-Secreting Cells. PLOS ONE 8 (8). ISSN: 1932-6203. PMID 23940714. PMC 3733974. DOI: 10.1371/journal.pone.0071185.
- ↑ (en) Elgueta, Raul, Marks, Ellen, Nowak, Elizabeth, Menezes, Shinelle, Benson, Micah, Raman, Vanitha S., Ortiz, Carla, O'Connell, Samuel, Hess, Henry, Lord, Graham M. (15 januari 2015). CCR6-Dependent Positioning of Memory B Cells Is Essential for Their Ability To Mount a Recall Response to Antigen. The Journal of Immunology 194 (2): 505–513. ISSN: 0022-1767. PMID 25505290. PMC 4282958. DOI: 10.4049/jimmunol.1401553.
- ↑ Pupovac A, Good-Jacobson KL (April 2017). An antigen to remember: regulation of B cell memory in health and disease. Current Opinion in Immunology Lymphocyte development and activation * Tumour immunology 45: 89–96. PMID 28319732. PMC 7126224. DOI: 10.1016/j.coi.2017.03.004.
- ↑ Montecino-Rodriguez E, Dorshkind K (January 2012). B-1 B cell development in the fetus and adult. Immunity 36 (1): 13–21. PMID 22284417. PMC 3269035. DOI: 10.1016/j.immuni.2011.11.017.
- ↑ Knox JJ, Myles A, Cancro MP (March 2019). T-bet+ memory B cells: Generation, function, and fate. Immunological Reviews 288 (1): 149–160. PMID 30874358. PMC 6626622. DOI: 10.1111/imr.12736.
- ↑ Dhenni R, Phan TG (July 2020). The geography of memory B cell reactivation in vaccine-induced immunity and in autoimmune disease relapses. Immunological Reviews 296 (1): 62–86. PMID 32472583. DOI: 10.1111/imr.12862.
- ↑ (en) Crotty, Shane, Felgner, Phil, Davies, Huw, Glidewell, John, Villarreal, Luis, Ahmed, Rafi (15 november 2003). Cutting Edge: Long-Term B Cell Memory in Humans after Smallpox Vaccination. The Journal of Immunology 171 (10): 4969–4973. ISSN: 0022-1767. PMID 14607890. DOI: 10.4049/jimmunol.171.10.4969.
· 
· 