Commons

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Icoontje doorverwijspagina Zie Commons (doorverwijspagina) voor andere betekenissen van Commons.

De commons (van het Engelse commons, meent, brink, gemene gronden) zijn hulpbronnen die gebruikt mogen worden door alle leden van een groep of samenleving. Dit kunnen natuurlijke hulpbronnen zijn, zoals historisch een gezamenlijk grondgebied (een meent, brink, gemene gronden) in of bij een dorp, tegenwoordig in overdrachtelijke zin ook (schoon) water en (schone) lucht, maar ook bronnen van informatie, kennis en cultuur, zoals teksten en illustraties. De hulpbronnen kunnen weliswaar in privé-eigendom zijn, maar de eigenaar geeft bepaalde vormen van gebruik vrij, zoals een weidegrond voor begrazing door vee. Onderdeel van de commons kunnen natuurlijke hulpbronnen zijn die door groepen (gemeenschappen, gebruikersgroepen) worden beheerd voor individueel en collectief nut. In 2009 ontving econome Elinor Ostrom samen met Oliver E. Williamson de Nobelprijs voor Economie "voor haar analyse van economisch bestuur, in het bijzonder de commons".[1] Ostrom had aangetoond dat het gezamenlijke gebruik van hulpbronnen lang niet altijd leidt tot overbenutting en uitputting, zoals economen lang hadden aangenomen ('Tragedie van de meent').[2]

Het gebruik van commons voor natuurlijke hulpbronnen stamt uit de Europese geschiedenis. Het betrof gedeelde landbouwgronden, weilanden en bossen, die over een periode van meerdere eeuwen langzaam maar zeker werden afgegrensd en geclaimd als privé-eigendom voor privégebruik. In het Nederlands waren benamingen als meent en gemene grond hiervoor gebruikelijk.

Er is een subtiel maar belangrijk verschil tussen de commons en het publiek domein. Waar publiek domein verwijst naar een algemeen gedeeld eigendomsrecht én gebruiksrecht (niemand wordt van toegang uitgesloten, niet zelden omdat dit praktisch onuitvoerbaar is, zoals bij lucht), is er bij commons niet noodzakelijk sprake van gedeeld eigenaarschap. Essentieel is het onderscheid tussen eigendomsrechten en gebruiksrechten. De eigenaar van een hulpbron (bijvoorbeeld een landeigenaar of een auteursrechthebbende) kan aan anderen (specifieke personen of iedereen) vormen van gebruiksrecht toestaan. De personen aan wie gebruiksrechten zijn toegekend, worden ‘commoners’ genoemd. In auteursrechtelijk beschermde werken wordt dit verschil duidelijk aan de terminologie “sommige rechten voorbehouden” (commons) versus “geen rechten voorbehouden” (publiek domein), terwijl “alle rechten voorbehouden” wordt gebruikt wanneer de eigenaar (rechthebbende) geen gebruiksrechten heeft vrijgegeven.

Literatuur[bewerken | brontekst bewerken]

  • James Boyle, The Public Domain, Enclosing the Commons of the Mind, New Haven/London, Yale University Press, 2008, ISBN 978-0-300-13740-8
  • Charlotte Hess & Elinor Ostrom (red.), Understanding Knowledge as a Commons, From Theory to Practice, 2007, ISBN 978-0-262-08357-7
  • Lawrence Lessig, The Future of Ideas, The Fate of the Commons in a Connected World, New York, Random House, 2001, ISBN 978-0-375-72644-6
  • Mancur Olson, The Logic of Collective Action. Public Goods and the Theory of Groups, Cambridge MA/London, 1971, ISBN 0-674-53751-3

Referenties[bewerken | brontekst bewerken]

  1. (en) The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2009. NobelPrize.org. Geraadpleegd op 23 juni 2020.
  2. (en) Hardin, Garrett (1968-12-13). The Tragedy of the Commons. Science 162: 3859, 1243-1248.